«محمدجواد» استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی و رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، در بخش دوم مصاحبه خود با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، در پاسخ به این سوال که آیا دیپلماسی فرهنگی مسجد باید صرفاً بر معرفی و تبیین ارزش‌های اسلامی متمرکز باشد یا لازم است گفت‌وگو، تعامل و شنیدن دیدگاه‌ها و فرهنگ‌های دیگر را نیز دربرگیرد؟ اظهار کرد: ابتدا باید به این نکته اشاره کنم که اساساً مسجد در نگاه اصیل اسلامی، فضایی برای گفت‌وگو و تعامل است. موضوعاتی مانند شنیدن دیدگاه‌های دیگران و تعامل با فرهنگ‌های مختلف، خود از آموزه‌های اصیل اسلامی به شمار می‌روند؛ به همین دلیل، نمی‌توان از دیپلماسی فرهنگی مسجد سخن گفت، اما برای گفت‌وگو و شناخت دیگری جایگاهی قائل نشد. آنچه گاهی از آن به‌عنوان تبلیغ یک‌طرفه یاد می‌شود، حتی در نگاه اصیل اسلامی و دینی نیز رویکردی جامع و فراگیر نیست.
استادی تصریح کرد: تبلیغ اصیل اسلامی نگاهی گسترده دارد و در بسیاری از ابعاد به همان مفهوم دیپلماسی فرهنگی نزدیک است. نگاه تقلیل‌گرایانه به تبلیغ، آن را به ارتباطی یک‌سویه تبدیل می‌کند؛ به این معنا که یک طرف سخن می‌گوید و طرف مقابل صرفاً شنونده است. چنین رویکردی نمی‌تواند ارتباطی عمیق و اثرگذار ایجاد کند. اگر به آموزه‌های اهل‌بیت(ع) توجه کنیم، درمی‌یابیم که تبلیغ در سیره آنان یک‌سویه نبوده است. مناظرات امام رضا(ع) و شیوه‌های ارتباطی پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) نشان می‌دهد که گفت‌وگو، شنیدن و تعامل، جایگاه مهمی در روش تبلیغی آنان داشته است.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی ادامه داد: در واقع، تبلیغ اصیل اسلامی و دیپلماسی فرهنگی در این نقطه به یکدیگر نزدیک می‌شوند؛ چراکه ارتباط زمانی شکل می‌گیرد که امکان شنیدن، فهمیدن و تعامل وجود داشته باشد. البته این مسئله به معنای کمرنگ شدن هویت اسلامی مسجد یا ارزش‌های دینی نیست؛ بلکه اتفاقاً روشی است که اسلام ناب برای اثرگذاری بیشتر به کار می‌گیرد.
گفت‌وگوهای فرهنگی زمانی ارزشمند هستند که طرفین با هویتی روشن وارد تعامل شوند و در جریان این ارتباط، امکان شناخت، اقناع و تأثیرپذیری متقابل فراهم شود. گفت‌وگو قرار نیست به انحلال یک هویت منجر شود، بلکه زمینه شناخت بهتر تفاوت‌ها و شناسایی ظرفیت‌های مشترک را فراهم می‌کند؛ گاهی در فعالیت‌های فرهنگی بین‌المللی بیش از اندازه به این موضوع توجه می‌کنیم که چه پیامی را می‌خواهیم به دیگران منتقل کنیم، اما کمتر می‌پرسیم که دیگران چه مسائلی دارند، دغدغه‌هایشان چیست، چه پرسش‌هایی مطرح می‌کنند و اساساً چگونه می‌اندیشند. وی در ادامه افزود: گفت‌وگوهای فرهنگی زمانی ارزشمند هستند که طرفین با هویتی روشن وارد تعامل شوند و در جریان این ارتباط، امکان شناخت، اقناع و تأثیرپذیری متقابل فراهم شود. گفت‌وگو قرار نیست به انحلال یک هویت منجر شود، بلکه زمینه شناخت بهتر تفاوت‌ها و شناسایی ظرفیت‌های مشترک را فراهم می‌کند؛ گاهی در فعالیت‌های فرهنگی بین‌المللی بیش از اندازه به این موضوع توجه می‌کنیم که چه پیامی را می‌خواهیم به دیگران منتقل کنیم، اما کمتر می‌پرسیم که دیگران چه مسائلی دارند، دغدغه‌هایشان چیست، چه پرسش‌هایی مطرح می‌کنند و اساساً چگونه می‌اندیشند.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی خاطر نشان کرد: چنین رویکردی ممکن است به تولید حجم زیادی از محتوا و اجرای برنامه‌های متعدد منجر شود، اما لزوماً اثرگذاری و معنای فرهنگی به همراه نخواهد داشت. جهان معاصر، جهانی است که انسان در آن با پرسش‌های فراوانی روبه‌رو است. امروزه مردم درباره معنای زندگی، تنهایی انسان مدرن، بحران هویت، نسبت اخلاق و فناوری، آینده زندگی و وضعیت خانواده پرسش‌های جدی و گسترده‌ای دارند. اینها مسائل مهمی هستند که مسجد می‌تواند با اتکا به میراث معرفتی اسلام، در گفت‌وگوهای جهانی پیرامون آنها مشارکت کند.
این پژوهشگر فرهنگی در ادامه خاطر نشان کرد: شرط چنین مشارکتی آن است که زبان و مسائل انسان معاصر را بشناسیم و به تنوع و تکثر تجربه‌های زیستی انسان‌ها در سراسر جهان توجه داشته باشیم؛ باید از این تصور فاصله بگیریم که مخاطب صرفاً دریافت‌کننده پیام ماست. این نگاه یک‌سویه در نظام‌های ارتباطی امروز دیگر پاسخ‌گوی نیازهای ارتباطی جوامع نیست. از منظر دینی و اسلامی نیز که از ابتدا نگاهی گسترده به مسئله ارتباط و تبلیغ داشته است، تبلیغ اصیل با گفت‌وگو و تعامل معنا پیدا می‌کند.
استادی دادمه داد: انسان‌ها در جوامع مختلف، تجربه‌ها، سنت‌ها و نظام‌های معنایی متفاوتی دارند. ما باید این تجربه‌ها را بشناسیم. شناخت این تفاوت‌ها نه‌تنها تهدیدی برای هویت اسلامی نیست، بلکه زمینه فهم دقیق‌تر جوامع و انتقال متناسب ارزش‌های اسلامی با مسائل و نیازهای جهانی را فراهم می‌کند. از سوی دیگر، نباید گفت‌وگوی میان‌فرهنگی را صرفاً به نشست‌های رسمی و ارتباطات نخبگانی محدود کنیم؛ این گفت‌وگو باید در قالب‌های متنوعی مانند همکاری‌های علمی، فعالیت‌های هنری، تجربه‌های مشترک تعاملی و حتی ارتباطات روزمره مردم شکل بگیرد.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی اظهار کرد: مسئله اصلی این است که دیپلماسی فرهنگی مسجد باید بتواند از مرحله معرفی خود به مرحله برقراری ارتباط و ایجاد نسبت با دیگران برسد. این تغییر رویکرد به معنای کنار گذاشتن رسالت دینی نیست، بلکه نشان می‌دهد با شناخت اقتضائات جهان معاصر می‌توان زمینه تحقق بهتر این رسالت را فراهم کرد.
استادی در پاسخ به این سوال که مهم‌ترین چالش تحقق دیپلماسی فرهنگی مسجد چیست و برای عبور از این چالش چه راهکارهایی باید در نظر گرفته شود؟ تصریح کرد: به اعتقاد من، مهم‌ترین چالش، فاصله‌ای است که امروز میان ظرفیت تمدنی و تاریخی مسجد و شیوه‌های کنونی بهره‌گیری از این ظرفیت وجود دارد؛ ما درباره جایگاه مسجد در تمدن اسلامی بسیار صحبت کرده‌ایم، اما واقعیت این است که هنوز نتوانسته‌ایم همه ابعاد این میراث تمدنی و تاریخی را به الگوهایی متناسب با اقتضائات زندگی روزمره و معاصر تبدیل کنیم و از آنها بهره ببریم. استادی در پاسخ به این سوال که مهم‌ترین چالش تحقق دیپلماسی فرهنگی مسجد چیست و برای عبور از این چالش چه راهکارهایی باید در نظر گرفته شود؟ تصریح کرد: به اعتقاد من، مهم‌ترین چالش، فاصله‌ای است که امروز میان ظرفیت تمدنی و تاریخی مسجد و شیوه‌های کنونی بهره‌گیری از این ظرفیت وجود دارد؛ ما درباره جایگاه مسجد در تمدن اسلامی بسیار صحبت کرده‌ایم، اما واقعیت این است که هنوز نتوانسته‌ایم همه ابعاد این میراث تمدنی و تاریخی را به الگوهایی متناسب با اقتضائات زندگی روزمره و معاصر تبدیل کنیم و از آنها بهره ببریم.
این پژوهشگر فرهنگی در ادامه بیان کرد: در حقیقت، گنجینه‌ای بسیار ارزشمند در اختیار داریم و از آن دفاع می‌کنیم، اما هنوز نتوانسته‌ایم این گنجینه را به زبان امروز بازآفرینی و متناسب با نیازهای جامعه معاصر فرآوری کنیم. البته این مسئله تنها به دیپلماسی فرهنگی محدود نمی‌شود و در بسیاری از حوزه‌های فرهنگی جامعه نیز با چنین وضعیتی مواجه هستیم؛ یعنی میراثی غنی و درخشان از نظر تاریخی و نظری داریم، اما کمتر توانسته‌ایم آن را به تجربه‌ای زنده، اجتماعی و قابل فهم برای نسل جدید تبدیل کنیم.
استادی افزود: یکی از نمودهای این چالش، غلبه نگاه مناسبت‌محور و برنامه‌محور بر فعالیت‌های فرهنگی است. برخی نهادهای کلان دینی کشور، از جمله آستان‌های مقدس و مراکز دارای دغدغه‌های جدی فرهنگی و دینی، گاهی فعالیت‌های خود را به برگزاری برنامه‌های مناسبتی و رویدادهای مختلف محدود می‌کنند. در حالی که افزایش تعداد همایش‌ها، نشست‌ها، نمایشگاه‌ها و تولیدات رسانه‌ای لزوماً به معنای افزایش اثرگذاری فرهنگی نیست. اثرگذاری فرهنگی مسئله‌ای متفاوت از تعداد برنامه‌های اجراشده است.
این پژوهشگر فرهنگی اظهار کرد: گاهی مدیران به ارائه آمار و گزارش عملکرد، تعداد برنامه‌ها و ساعات برگزاری رویدادها بسنده می‌کنند، در حالی که پرسش اصلی این است که این فعالیت‌ها چه میزان اثرگذار بوده‌اند و آیا توانسته‌اند اثری ماندگار خلق کنند که به‌تدریج به مرجعی برای سایر فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای تبدیل شود؟ در حوزه دیپلماسی فرهنگی، ما به استمرار فعالیت‌ها، اعتمادسازی، شناخت مخاطب و شکل‌گیری ارتباطات و روابط پایدار نیاز داریم. ممکن است برنامه‌ای با هزینه چند میلیاردی برگزار شود، اما پس از پایان آن هیچ ارتباط فرهنگی مستمر و پایداری شکل نگیرد. چنین برنامه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند به تحقق دیپلماسی فرهنگی منجر شود.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی خاطر نشان کرد: یکی دیگر از چالش‌های جدی، ضعف شناخت مخاطب بین‌المللی است. نمی‌توان برای جوامعی که از نظر تاریخ، زبان، فرهنگ و مسائل اجتماعی با یکدیگر تفاوت دارند، نسخه ارتباطی یکسانی طراحی کرد. متأسفانه گاهی به نام فعالیت‌ها و رویدادهای بین‌المللی، برنامه‌هایی اجرا می‌شود که حتی از نظر فرایند نیز واجد ویژگی‌های واقعی فعالیت بین‌المللی نیستند. برای مثال، در چهار نقطه جغرافیایی متفاوت با فرهنگ‌های گوناگون، یک نسخه ارتباطی واحد تجویز می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که شناخت کافی از فضای بین‌الملل وجود ندارد.
وی ادامه داد: حتی مفهومی مانند مسجد و تجربه زیسته یک مسلمان در کشورهای مختلف یکسان نیست. آیا مسجدی که در تونس وجود دارد با مسجدی که در مشهد، ترکیه یا الجزایر قرار دارد، از نظر تجربه زیسته و ذائقه فرهنگی یکسان است؟ طبیعتاً خیر. شرایط اجتماعی و فرهنگی هر جامعه بر تجربه مردم از مسجد تأثیر می‌گذارد؛ به همین دلیل، هرگونه برنامه‌ریزی جدی در این حوزه باید بر شناخت دقیق فرهنگی و اجتماعی مخاطبان استوار باشد.
این پژهشگر در ادامه افزود: برای عبور از این وضعیت، پیشنهاد من تغییر منطق سیاست‌گذاری است. همان‌طور که اشاره کردم، به جای آنکه صرفاً فهرستی از برنامه‌های بین‌المللی برای مساجد تهیه کنیم، باید به سمت ایجاد شبکه‌ای از ارتباطات فرهنگی پایدار حرکت کنیم. این شبکه می‌تواند با شناسایی مساجد و مجموعه‌های فرهنگی فعال در کشورهای مختلف آغاز شود و سپس در زمینه‌هایی مانند آموزش، فعالیت‌های اجتماعی، هنری و معرفتی به همکاری‌های گسترده‌تر منجر شود.
باید برای تولید محتوای فرهنگی متناسب با زبان و نیاز مخاطبان مختلف جهان در حوزه مسجد سرمایه‌گذاری کنیم. در این زمینه، هنر و رسانه‌های نوین اهمیت ویژه‌ای دارند. موضوع صرفاً ترجمه محتوای فارسی به زبان‌های دیگر نیست. گاهی تصور می‌کنیم کافی است یک محتوای فارسی را به زبان عربی یا زبان دیگری ترجمه کنیم، در حالی که مسئله بسیار فراتر از ترجمه زبانی است. رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی گفت: از سوی دیگر، باید برای تولید محتوای فرهنگی متناسب با زبان و نیاز مخاطبان مختلف جهان در حوزه مسجد سرمایه‌گذاری کنیم. در این زمینه، هنر و رسانه‌های نوین اهمیت ویژه‌ای دارند. موضوع صرفاً ترجمه محتوای فارسی به زبان‌های دیگر نیست. گاهی تصور می‌کنیم کافی است یک محتوای فارسی را به زبان عربی یا زبان دیگری ترجمه کنیم، در حالی که مسئله بسیار فراتر از ترجمه زبانی است.
وی خاطر نشان کرد: ما باید بتوانیم مفاهیم و تجربه‌های فرهنگی خود را با شناخت نظام معنایی مخاطب جهانی، بازآفرینی و روایت کنیم. نکته مهم دیگر، ضرورت بازتعریف شاخص‌های ارزیابی است. متأسفانه برخی مدیران تمایل چندانی به ارزیابی فعالیت‌های خود ندارند؛ زیرا ارزیابی می‌تواند خلأها و ضعف‌ها و حتی شکست‌هایی را آشکار کند که گاهی تمایلی به دیده شدن آنها وجود ندارد.
وی گفت: در حالی که بدون ارزیابی دقیق نمی‌توان میزان موفقیت فعالیت‌های فرهنگی را سنجید و برای اصلاح مسیر تصمیم گرفت. بنابراین، باید از ارزیابی‌های صرفاً کمی و مبتنی بر تعداد برنامه‌ها فاصله بگیریم و شاخص‌هایی را در نظر بگیریم که میزان اثرگذاری، استمرار ارتباطات، اعتمادسازی، شناخت مخاطب و شکل‌گیری تعاملات پایدار فرهنگی را اندازه‌گیری کنند.
استادی اظهار کرد: در نهایت، اگر قرار است مسجد در عرصه دیپلماسی فرهنگی نقش‌آفرینی کند، باید ظرفیت تاریخی و تمدنی آن را به زبان امروز ترجمه کنیم، مردم را به کنشگران اصلی این عرصه تبدیل کنیم و به جای تمرکز صرف بر رویدادهای مقطعی، شبکه‌ای از ارتباطات فرهنگی مستمر و اثرگذار میان جوامع مختلف ایجاد کنیم.
نظر شما