به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، مساجد و بناهای تاریخی، تنها دیوارهایی بهجامانده از گذشته نیستند؛ بخشی از هویت، خاطره و زندگی اجتماعی مردم هر شهر هستند. مرمت یک مسجد تاریخی یا نجات یک خانه قدیمی از تخریب، در واقع احیای بخشی از حافظه جمعی یک جامعه است؛ اقدامی که اگر با نگاه فرهنگی و اقتصادی همراه شود، میتواند از دل بناهای فرسوده، فرصتهای تازهای برای گردشگری، اشتغال، کسبوکار و تعاملات اجتماعی خلق کند.
در شهر تیران با همت شیعیان ایرانی ساکن کویت، برای مرمت مسجد خان تیران که یک مسجد وقفی است، حدود ۲۸۰ میلیون تومان اعتبار جذب شد. این اعتبار حدود دو سال پیش تأمین شد و با استفاده از آن یکی از دیوارههای مسجد که دچار شکمدادگی شده بود، بهطور کامل جمعآوری و با رعایت تزئینات و الگوی اصلی دوباره اجرا شد. همچنین یک آبسردکن نیز از سوی این خیران برای ورودی مسجد تأمین شد. بخشهایی از گچبری و تزئینات مسجد نیز آسیب دیده بود که این قسمتها با دقت و بهصورت عینبهعین توسط استاد بهمن دادخواه بازسازی شد.
سید «عبدالله جلیلیان»، فعال میراث فرهنگی، عضوکمیته ملی موزهها وعضو انجمن دوستداران میراث فرهنگی شهرستان تیران و کرون در گفتوگو باخبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، با اشاره به حمایت خیران از مرمت مساجد تاریخی اظهار کرد: در شهر تیران با همت شیعیان ایرانی ساکن کویت، برای مرمت مسجد خان تیران که یک مسجد وقفی است، حدود ۲۸۰ میلیون تومان اعتبار جذب شد.
وی افزود: این اعتبار حدود دو سال پیش تأمین شد و با استفاده از آن یکی از دیوارههای مسجد که دچار شکمدادگی شده بود، بهطور کامل جمعآوری و با رعایت تزئینات و الگوی اصلی دوباره اجرا شد. همچنین یک آبسردکن نیز از سوی این خیران برای ورودی مسجد تأمین شد.
جلیلیان ادامه داد: بخشهایی از گچبری و تزئینات مسجد نیز آسیب دیده بود که این قسمتها با دقت و بهصورت عینبهعین توسط استاد بهمن دادخواه بازسازی شد.
این فعال میراث فرهنگی با اشاره به اهمیت حفظ نام و هویت بناهای وقفی تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که در زمینه این مسجد با آن مواجه هستیم، تغییر نام بناهای وقفی است. وقتی بنایی براساس وقفنامه به نام واقف ثبت شده است، باید این هویت حفظ شود؛ چراکه تغییر نام بناهای وقفی میتواند به اعتماد مردم نسبت به سنت وقف آسیب بزند.
وی گفت: اگر فردی با نیت خیر، سرمایه خود را برای ساخت مسجد یا حسینیه اختصاص دهد اما بداند که ممکن است در آینده نام بنا تغییر کند، این پرسش برای او ایجاد میشود که چرا باید سرمایه خود را وقف کند. بنابراین لازم است در این زمینه، احترام به نیت واقف و مفاد وقفنامه مورد توجه قرار گیرد.
احیای بناهای تاریخی؛ از جلوگیری از تخریب تا ایجاد کسبوکار
جلیلیان درباره راهکارهای جلوگیری از تخریب بافتهای تاریخی نیز گفت: نخستین گام، فرهنگسازی است و فرهنگسازی نیز فرآیندی یکشبه نیست و نیازمند استمرار، پیگیری و صبر است.
وی افزود: در شهر تیران تلاش کردیم به مالکان نشان دهیم که خانه تاریخی الزاماً بنایی فاقد ارزش اقتصادی نیست. ممکن است مالک تصور کند با تخریب خانه و ساخت یک ساختمان چندطبقه، ارزش بیشتری به دست میآورد، اما اگر ظرفیتهای گردشگری و اقتصادی خانه تاریخی بهدرستی معرفی شود، نگاه مالک نیز تغییر خواهد کرد.
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: امروز شاهد هستیم مردم بهتدریج خانههای تاریخی را که پیشتر در فهرست بافتهای فرسوده قرار میگرفتند، حفظ و مرمت میکنند. در محله تاریخی تیران نیز چندین خانه با همکاری تیم مرمت «تیران کهن» و استاد بهمن دادخواه نجات پیدا کردهاند و این موضوع نشاندهنده افزایش اعتماد مردم به ظرفیتهای میراث فرهنگی است.
وی تأکید کرد: حفاظت از میراث فرهنگی کاری نیست که در مدت کوتاه به نتیجه برسد؛ بلکه باید بهصورت مستمر پیگیری و برای آن صبر کرد.
جلیلیان درباره تأثیر احیای بناهای تاریخی بر توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق بیان کرد: در شهر تیران دو خانه تاریخی ثبت ملی داریم که سالها قبل برای مرمت آنها حدود ۳۰ میلیون تومان اعتبار اختصاص یافت. برای آغاز مرمت یکی از این خانهها، حتی چند ماه با مالک برای تحویل کلید بنا مذاکره کردیم تا اعتبار اختصاصیافته برگشت نخورد.
وی افزود: پس از انجام مرمتهای اضطراری، یکی از مالکان بنا را به فرد دیگری فروخت و مالک جدید نیز آن را مرمت کرد و به اقامتگاه بومگردی و کافیشاپ تبدیل شد. امروز شاهد هستیم بنایی که در گذشته در معرض تخریب کامل قرار داشت و حتی برخی آن را فاقد ارزش میدانستند، به یک عنصر ارزشآفرین برای شهر تبدیل شده است.
این فعال میراث فرهنگی اظهار کرد: زمانی که نخستین بنا احیا شد، نمونههای دیگری نیز شکل گرفت و در ادامه پنج یا شش خانه تاریخی دیگر از خطر تخریب و نوسازی نجات پیدا کردند.
وی ادامه داد: این بناها امروز به پاتوق اجتماعی شهر تبدیل شدهاند و شهروندان برای برگزاری مراسم تولد، جلسات و دورهمیهای خود از آنها استفاده میکنند؛ در حالی که ۲۰ سال پیش چنین فضاهایی در تیران وجود نداشت و شهروندان برای استفاده از این نوع خدمات ناچار بودند به اصفهان بروند.
جلیلیان، اشتغالزایی را یکی دیگر از آثار احیای بناهای تاریخی دانست و گفت: با مرمت و تغییر کاربری این بناها، برای افرادی که در اقامتگاهها، کافیشاپها و مجموعههای مرتبط فعالیت میکنند، شغل ایجاد شده است. همچنین پیش از آن، روند مرمت خود بناها برای معماران، استادکاران و کارگران نیز اشتغال ایجاد میکند.
وی تأکید کرد: در مرمت بناهای تاریخی باید از استادکاران متخصص و نیروهایی که سالها در کنار استادان مرمت فعالیت کردهاند استفاده شود تا به دلیل اجرای روشهای نادرست، آسیبی به بناهای تاریخی وارد نشود.
توسعه گردشگری و کاهش ترددهای غیرضروری
این فعال میراث فرهنگی با اشاره به نقش اقامتگاههای بومگردی در توسعه گردشگری گفت: برای نمونه، فردی که برای تجارت و خرید سنگ به رضوانشهر سفر میکند، در صورت نبود اقامتگاه مناسب در منطقه، ناچار است برای اقامت به اصفهان برود و روزانه مسیر رفت و برگشت طولانی را طی کند.
وی افزود: ایجاد اقامتگاههای بومگردی در شهرهایی مانند تیران باعث شده این مسیرهای غیرضروری حذف شود؛ موضوعی که هم برای گردشگر و فعال اقتصادی و هم برای محیط زیست منطقه منفعت دارد، چراکه کاهش تردد خودروها به معنای کاهش مصرف سوخت، استهلاک خودرو و آلودگی هواست.
فرهنگسازی؛ نخستین گام برای جلوگیری از تخریب بافت تاریخی
جلیلیان درباره راهکارهای جلوگیری از تخریب بافتهای تاریخی نیز گفت: نخستین گام، فرهنگسازی است و فرهنگسازی نیز فرآیندی یکشبه نیست و نیازمند استمرار، پیگیری و صبر است.
وی افزود: در شهر تیران تلاش کردیم به مالکان نشان دهیم که خانه تاریخی الزاماً بنایی فاقد ارزش اقتصادی نیست. ممکن است مالک تصور کند با تخریب خانه و ساخت یک ساختمان چندطبقه، ارزش بیشتری به دست میآورد، اما اگر ظرفیتهای گردشگری و اقتصادی خانه تاریخی بهدرستی معرفی شود، نگاه مالک نیز تغییر خواهد کرد.
این فعال میراث فرهنگی ادامه داد: امروز شاهد هستیم مردم بهتدریج خانههای تاریخی را که پیشتر در فهرست بافتهای فرسوده قرار میگرفتند، حفظ و مرمت میکنند. در محله تاریخی تیران نیز چندین خانه با همکاری تیم مرمت «تیران کهن» و استاد بهمن دادخواه نجات پیدا کردهاند و این موضوع نشاندهنده افزایش اعتماد مردم به ظرفیتهای میراث فرهنگی است.
وی تأکید کرد: حفاظت از میراث فرهنگی کاری نیست که در مدت کوتاه به نتیجه برسد؛ بلکه باید بهصورت مستمر پیگیری و برای آن صبر کرد.
ضرورت معرفی بناهای ثبتشده
جلیلیان همچنین بر ضرورت نصب تابلوهای معرفی بناهای تاریخی ثبتشده تأکید کرد و گفت: در مقابل آثار تاریخی و بناهای ثبتشده باید حتماً تابلوهای معرفی و ثبت نصب شود تا هویت و جایگاه تاریخی آنها برای مردم مشخص باشد.
وی افزود: در شهر خوانسار نیز درباره یکی از حسینیههای ثبتشده، پیگیر نصب تابلوی معرفی بنا هستیم و تلاش میکنیم با هماهنگی ادارهکل میراث فرهنگی استان اصفهان، این تابلو تهیه و در محل نصب شود.
این فعال میراث فرهنگی با بیان اینکه آموزش میراث فرهنگی باید از دوران کودکی آغاز شود، اظهار کرد: متأسفانه میراث فرهنگی و محیط زیست هنوز جایگاه شایستهای در نظام آموزشی ما ندارند. در حالی که میتوان مفاهیم مربوط به میراث فرهنگی را به شکل غیرمستقیم و جذاب در کتابهای درسی وارد کرد.
وی ادامه داد: برای مثال میتوان داستانی درباره رفتن یک کودک به موزه در کتابهای درسی گنجاند یا از نمادهای فرهنگ ایرانی مانند فرش در تصاویر و داستانها استفاده کرد. کودک بهصورت ناخودآگاه با هویت فرهنگی خود آشنا میشود و در آینده احتمال اینکه برای تخریب خانه تاریخی پدربزرگ خود اقدام کند، کاهش مییابد.
نجات سقف و سازه؛ اولویت نخست در مرمت
جلیلیان درباره معیارهای اولویتبندی برای احیای بناهای تاریخی توضیح داد: نمیتوان برای تمام بناها یک معیار ثابت در نظر گرفت؛ هر بنایی که ارزش تاریخی داشته باشد یا در فهرست آثار ملی ثبت شده باشد، اهمیت دارد، اما محدودیت بودجه موجب میشود بناهایی که در معرض خطر بیشتری قرار دارند، در اولویت قرار گیرند.
وی افزود: در مرمت بناهای تاریخی، اولویت نخست ما نجات سقف و طاقهاست. اگر برای مثال سقفی تنها یک سوراخ کوچک داشته باشد، میتوان با هزینهای محدود آن را نجات داد، اما اگر چند بار برف و باران وارد بنا شود، ممکن است سقف بهطور کامل از بین برود و در پی آن بخشهای دیگر بنا نیز آسیب ببینند.
این فعال میراث فرهنگی خاطرنشان کرد: بنابراین ابتدا باید اقدامات اضطراری و سازهای انجام شود و در مراحل بعد به سراغ زیباسازی و مرمت تزئینات رفت.
سکونت؛ عامل مهم در حفظ بافت تاریخی
وی با تأکید بر اهمیت حضور ساکنان در بافتهای تاریخی اظهار کرد: سکونت در بافت تاریخی بسیار مهم است. در شهرهایی مانند زواره و مهاباد در استان اصفهان، حضور ساکنان در خانههای تاریخی موجب شده خود مردم نیز از بنا مراقبت و در مواردی هزینه مرمت آن را تأمین کنند.
جلیلیان افزود: وقتی خانوادهای در یک خانه تاریخی زندگی میکند، در زمستان بخاری روشن میکند، از سقف مراقبت میکند و در زمان بارش برف نیز برای جلوگیری از آسیب، سقف را پارو میکند. این حضور مستمر، به حفظ بنا کمک میکند.
وی با اشاره به نقش ساکنان بومی در حفظ هویت محلات گفت: حضور خانوادههایی که نسلها در یک محله زندگی کردهاند، بخشی از هویت آن محله است. زمانی که ساکنان اصلی از بافت تاریخی خارج شوند و بافت به محلی صرفاً کارگری یا تجاری تبدیل شود، بخشی از هویت اجتماعی آن از بین میرود.
احیای بافت تاریخی و تغییر فضای اجتماعی محله
این فعال میراث فرهنگی با اشاره به تجربه احیای برخی محلات تاریخی تهران گفت: در برخی محلات، با احیای جدارهها و بناهای تاریخی، فضای اجتماعی نیز تغییر کرده است. برای نمونه، زمانی برخی نقاط به محل تجمع افراد آسیبدیده اجتماعی تبدیل شده بود، اما با مرمت بناها و شکلگیری گالریهای هنری و کافیشاپها، حضور خانوادهها و جوانان در این فضاها افزایش پیدا کرد.
وی افزود: این موضوع نشان میدهد احیای بناهای تاریخی تنها به حفظ یک ساختمان محدود نمیشود، بلکه میتواند به ارتقای کیفیت زندگی، افزایش امنیت اجتماعی، رونق اقتصادی و شکلگیری فضاهای جدید شهری نیز منجر شود.
جلیلیان در پایان تأکید کرد: اگر بناهای تاریخی را بهدرستی حفظ و احیا کنیم، این بناها میتوانند همزمان هویت تاریخی شهر را حفظ کرده و به ایجاد اشتغال، رونق گردشگری، افزایش ارزش اقتصادی املاک و تقویت ارتباط اجتماعی مردم با محله و شهر خود کمک کنند.
نظر شما