خبرگزاری شبستان، گروه بین الملل: امروز یکشنبه، ۳۰ آگوست، «روز جهانی ناپدیدشدگان» است؛ مناسبتی برای توجه به رنج صدها هزار خانواده در سراسر جهان که پس از قطع ارتباط با اعضای خانواده خود در جریان جنگها، بازداشتها یا اقدامات نیروهای امنیتی و گروههای مسلح، همچنان از سرنوشت آنان بیخبرند.
اهمیت این مناسبت امسال با توجه به گذشت ۲۰ سال از تصویب «کنوانسیون بینالمللی حمایت از همه افراد در برابر ناپدیدشدگان» در سال ۲۰۰۶ بیشتر شده است؛ کنوانسیونی که تنها معاهده بینالمللی اختصاصیافته به پیشگیری و مقابله مستقیم با ناپدیدشدگی قهری محسوب میشود.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۱۰، ۳۰ آگوست را بهعنوان روز جهانی ناپدیدشدگی قهری تعیین کرد و این مناسبت نخستین بار در سال ۲۰۱۱ بهصورت رسمی گرامی داشته شد.
با این حال، ریشه این مناسبت به سال ۱۹۸۱ بازمیگردد؛ زمانی که «فدراسیون آمریکای لاتین انجمنهای خانواده بازداشتشدگان و ناپدیدشدگان» در کنفرانسی در کاستاریکا پیشنهاد کرد ۳۰ آگوست به روز گرامیداشت بازداشتشدگان و ناپدیدشدگان اختصاص یابد؛ در شرایطی که ناپدیدشدگی قهری هنوز بهعنوان مفهومی روشن در حقوق بینالملل تثبیت نشده بود.
ناپدیدشدگی قهری چیست؟
ناپدیدشدگی قهری تنها به معنای مفقود شدن یک فرد در جریان جنگ یا یک حادثه نیست. بر اساس حقوق بینالملل، این جرم زمانی رخ میدهد که فردی از سوی دولت یا اشخاصی که با اجازه، حمایت یا رضایت دولت عمل میکنند، از آزادی محروم شود و سپس مقامات از پذیرش سرنوشت یا محل نگهداری او خودداری کنند؛ وضعیتی که فرد را از حمایت قانون محروم میکند.
تراژدی این جرم برای خانوادهها حتی پس از گذشت دههها نیز پایان نمییابد؛ زیرا نبود جسد یا اطلاعات موثق درباره سرنوشت فرد، خانواده را در وضعیت بلاتکلیفی دائمی قرار میدهد و مشخص نیست که فرد زنده است یا جان خود را از دست داده است.
در دو دهه گذشته، کشورهای مختلف جهان عرب شاهد برخی از گستردهترین پروندههای ناپدیدشدگی بودهاند.
موسی صدر؛ امامی که ناپدید شد
یکی از شناختهشدهترین پروندههای ناپدیدشدگی در جهان عرب، مربوط به امام موسی صدر، روحانی شیعه و سیاستمدار لبنانی است که در اوت ۱۹۷۸ در لیبی ناپدید شد. شیخ محمد یعقوب و «عباس بدرالدین»، روزنامهنگار لبنانی، نیز همراه او بودند.
موسی صدر از برجستهترین شخصیتهای شیعه لبنان بود و پیش از آغاز جنگ داخلی این کشور، نقشی مهم در عرصه سیاسی و اجتماعی داشت و در تأسیس جنبش «امل» نیز مشارکت کرد.
او به دعوت رسمی حکومت معمر قذافی به لیبی سفر کرده بود، اما پس از آن خبری از وی منتشر نشد. با گذشت دههها، سرنوشت او همچنان بهطور قطعی مشخص نشده و پرونده ناپدیدشدنش یکی از بحثبرانگیزترین پروندهها در لبنان و منطقه باقی مانده است.
مهدی بن برکه؛ ناپدیدشدن در قلب پاریس
در مراکش نیز پرونده «مهدی بن برکه»، مخالف سیاسی چپگرای حکومت، از مشهورترین پروندههای ناپدیدشدگی سیاسی در قرن بیستم به شمار میرود.
بن برکه در ۲۹ اکتبر ۱۹۶۵ در پاریس ناپدید شد. او پس از آنکه توسط مأموران پلیس فرانسه مقابل کافه «لیپ» در خیابان سنژرمن متوقف شد، به مکان دیگری منتقل شد و دیگر دیده نشد.
تحقیقات فرانسه از نقش نیروهای امنیتی مراکش و شماری از افراد فرانسوی در این عملیات حکایت داشت، اما سرنوشت بن برکه و محل دفن او با وجود گذشت بیش از شش دهه همچنان نامعلوم است.
منصور الکخیا؛ کشف بقایا پس از دو دهه
«منصور الکخیا»، دیپلمات و سیاستمدار سابق لیبیایی و از مخالفان حکومت معمر قذافی، نیز در سال ۱۹۹۳ در قاهره ناپدید شد؛ زمانی که برای شرکت در نشست سازمان عربی حقوق بشر در این شهر حضور داشت.
سرنوشت او نزدیک به دو دهه نامعلوم بود تا اینکه در سال ۲۰۱۲ بقایای جسدش در طرابلس و داخل یک دستگاه سردکننده در ویلایی مرتبط با دستگاه امنیتی حکومت پیشین پیدا شد.
این پرونده پس از سقوط قذافی بار دیگر توجهها را به سرنوشت مخالفانی جلب کرد که در دوران حکومت او ناپدید شده بودند.
غزه؛ تراژدی ادامهدار مفقودان
یکی از جدیدترین و گستردهترین ابعاد مسئله مفقودان در جهان، به جنگ غزه مربوط میشود که از اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد.
در این جنگ، وضعیت مفقودان پیچیده است؛ بخشی از افراد احتمالاً زیر آوار خانههای خود جان باختهاند، سرنوشت گروهی دیگر همچنان نامعلوم است و شماری از فلسطینیان نیز توسط نیروهای اسرائیلی بازداشت و به مکانهای نامعلوم منتقل شدهاند.
سازمان ملل متحد در آوریل ۲۰۲۵ اعلام کرد بیش از ۱۱ هزار نفر در نوار غزه بهعنوان مفقود گزارش شدهاند. با توجه به حجم گسترده ویرانی، کمبود تجهیزات سنگین و سوخت، عملیات جستوجو و خارج کردن اجساد نیز با دشواری فراوان روبهرو بوده است.
البته این رقم به این معنا نیست که همه این افراد از نظر حقوقی «ناپدیدشدگان قهری» محسوب میشوند؛ زیرا در میان آنها افرادی هستند که احتمال میرود جان باخته و اجسادشان هنوز از زیر آوار خارج نشده باشد، افرادی که سرنوشتشان نامعلوم است و همچنین موارد مرتبط با بازداشت و مفقودشدن اجباری.
کارشناسان سازمان ملل در ژوئیه ۲۰۲۵ نیز اعلام کردند حدود چهار هزار فلسطینی، از جمله کودکان و سالمندان، از زمان آغاز جنگ مفقود شدهاند و از وجود الگوهایی از ناپدیدشدگی قهری، از جمله در مورد کارکنان بخش درمان و روزنامهنگاران، خبر دادند.
عراق؛ دههها مفقودشدگی
عراق یکی از پیچیدهترین پروندههای مفقودان در جهان را دارد؛ پروندهای که طی چند دهه و در پی جنگها، سرکوبهای سیاسی، اشغال و فعالیت گروههای مسلح شکل گرفته است.
در دوران حکومت صدام حسین، هزاران نفر در جریان جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و عملیات داخلی، از جمله عملیات انفال و دجیل، ناپدید شدند.
پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ نیز موج جدیدی از مفقودشدن افراد، ربایش و قتل در جریان خشونتهای فرقهای و فعالیت گروههای مسلح و شبهنظامیان شکل گرفت.
با تسلط داعش بر بخشهایی از عراق از سال ۲۰۱۴، این بحران بار دیگر ابعاد گستردهتری یافت و هزاران نفر از جمله اعضای اقلیتهای دینی و قومی، نیروهای امنیتی، غیرنظامیان و افراد مرتبط با گروههای درگیر ناپدید شدند.
برآوردهای مختلف، شمار مفقودان عراق طی دهههای گذشته را بین ۲۵۰ هزار تا یک میلیون نفر اعلام کردهاند؛ اختلافی که نشاندهنده دشواری دستیابی به آمار نهایی در کشوری است که جنگهای متعدد، گورهای جمعی، بازداشتها و ناپدیدشدگیهای گسترده را تجربه کرده است.
آرژانتین؛ ناپدیدشدگی بهعنوان سیاست دولتی
در آمریکای لاتین، مفهوم ناپدیدشدگی قهری بیش از هر چیز با دوره موسوم به «جنگ کثیف» در آرژانتین بین سالهای ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۳ گره خورده است.
در دوران حکومت نظامی، هزاران نفر پس از بازداشت به مراکز مخفی منتقل شدند و ناپدید شدند. سازمانهای حقوق بشری آرژانتین شمار ناپدیدشدگان آن دوره را حدود ۳۰ هزار نفر برآورد میکنند، هرچند آمارهای رسمی و اسناد دولتی ارقام پایینتری را نشان میدهند.
یکی از تراژدیهای این دوره، ناپدیدشدن کودکانی بود که در زندانها متولد شده یا همراه والدین خود ربوده شده بودند و سپس از خانوادههایشان جدا و به خانوادههای دیگری سپرده شدند.
در واکنش به این وضعیت، گروههای «مادران میدان مایو» و «مادربزرگهای میدان مایو» به نمادهای جهانی مبارزه برای کشف سرنوشت ناپدیدشدگان و بازگرداندن کودکان جداشده از خانوادههایشان تبدیل شدند.
مکزیک؛ ۴۳ دانشجو که بازنگشتند
در مکزیک، پرونده ۴۳ دانشجوی «آیوتسیناپا» به نمادی جهانی از بحران مفقودان تبدیل شده است.
در سپتامبر ۲۰۱۴، ۴۳ دانشجوی یک دانشکده تربیت معلم در ایالت گوئررو، پس از متوقف شدن اتوبوسهایشان توسط پلیس محلی، ناپدید شدند. در این پرونده اتهامهایی درباره نقش مقامهای محلی و یک گروه جنایتکار در تحویل دانشجویان به باند «گوئرروس اونیدوس» مطرح شد.
این پرونده به اعتراضهای گسترده در داخل و خارج مکزیک انجامید و با وجود یافت شدن بقایای متعلق به برخی از دانشجویان بر اساس آزمایشهای DNA، سرنوشت بیشتر آنان همچنان بهطور کامل روشن نشده است.
اویغورها؛ ناپدیدشدگی در چارچوب بازداشت
در چین نیز گزارشهایی درباره بازداشت گسترده اعضای اقلیت مسلمان اویغور در منطقه سینکیانگ منتشر شده است که در میان آنها دانشگاهیان، هنرمندان، شخصیتهای دینی و فعالان مدنی قرار دارند.
سازمانهای حقوق بشری میگویند خانوادههای بسیاری، بهویژه خانوادههایی که خارج از چین زندگی میکنند، برای مدت طولانی از محل نگهداری یا سرنوشت بستگان خود بیخبر بودهاند.
چین اتهامهای مربوط به نقض گسترده حقوق بشر را رد کرده و اعلام کرده است اقدامات انجامشده در سینکیانگ با هدف مبارزه با تروریسم و افراطگرایی و در چارچوب آموزش حرفهای صورت گرفته است.
پروندههای مفقودان در نقاط مختلف جهان نشان میدهد که ناپدیدشدگی قهری تنها به لحظه ناپدید شدن یک فرد محدود نمیشود؛ بلکه آثار آن میتواند برای دههها بر خانوادهها و جوامع باقی بماند و حق خانوادهها برای دانستن حقیقت و سرنوشت عزیزانشان را به یکی از مهمترین مطالبات حقوق بشری تبدیل کند.
نظر شما