خبرگزاری شبستان-مهدی رحمانیان| در تاریخ اجتماعی ایران، کمتر نهادی را میتوان یافت که به اندازه مسجد در بزنگاههای سرنوشتساز، نقشآفرین و اثرگذار بوده باشد. مسجد در فرهنگ ایرانی در طول دههها به یکی از مهمترین پایگاههای شکلگیری ارتباطات اجتماعی، تبادل اندیشهها و سازماندهی فعالیتهای مردمی تبدیل شده است. بسیاری از حرکتهای مهم اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی در ایران معاصر، ریشه در همین فضاهای مردمی داشتهاند؛ فضاهایی که در آن مردم برای همفکری، همدلی و تصمیمگیریهای جمعی گرد هم میآیند.
مروری بر تحولات معاصر نشان میدهد که مساجد در بزنگاههای حساس تاریخ ایران نقشی فراتر از کارکردهای سنتی خود ایفا کردهاند. در جریان انقلاب اسلامی ایران، این مراکز دینی به یکی از مهمترین پایگاههای شکلگیری حرکتهای مردمی تبدیل شدند و بسیاری از پیامها و فراخوانهای اجتماعی از دل همین فضاها به جامعه منتقل شد. در سالهای دشوار جنگ ایران و عراق نیز مساجد بار دیگر جایگاه خود را به عنوان نقطه اتصال مردم با یکدیگر و با جبههها نشان دادند؛ جایی که نیروهای داوطلب ساماندهی میشدند، کمکهای مردمی جمعآوری میشد و شبکهای از همدلی و مشارکت اجتماعی شکل میگرفت.
امروز نیز در شرایطی که جامعه با جنگ دیگری روبهرو است، بسیاری از فعالان فرهنگی بر احیای همین ظرفیتهای مردمی تأکید میکنند. به باور آنان، مسجد همچنان میتواند به عنوان یکی از مهمترین کانونهای تقویت سرمایه اجتماعی عمل کند؛ مکانی که در آن گفتوگو، همدلی و ارتباط مستقیم میان مردم شکل میگیرد و زمینه برای افزایش آگاهی عمومی و کاهش فاصلههای اجتماعی فراهم میشود.
در چنین فضایی، نقش کانونهای فرهنگی و هنری مساجد نیز بیش از پیش اهمیت پیدا میکند؛ مجموعههایی که تلاش دارند با طراحی برنامههای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی، نسل جوان و نوجوان را بیش از گذشته با فضای مسجد پیوند دهند. به اعتقاد بسیاری از فعالان این حوزه، حضور پررنگتر مردم در مساجد میتواند به تقویت نشاط اجتماعی کمک کند و بستری برای افزایش همبستگی و کاهش شایعات و فاصلههای اجتماعی نیز فراهم آورد.
در همین چارچوب، محمدابراهیم اخوت مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد جنوب استان فارس در گفتگو با خبرنگار شبستان بر اهمیت تقویت نقش مساجد در شرایط کنونی تأکید میکند و معتقد است تجربههای گذشته نشان داده است که این پایگاههای مردمی میتوانند در بزنگاههای حساس، نقشی محوری در تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش امید در جامعه ایفا کنند. به گفته او، همانگونه که مساجد در گذشته در شکلگیری حرکتهای اجتماعی و پشتیبانی از جامعه نقشآفرین بودند، امروز نیز میتوانند به کانونی برای تولید امید، همدلی و مشارکت مردمی تبدیل شوند.
مسجد؛ پایگاهی که از تاریخ میآید
اخوت با مرور تجربههای تاریخی، معتقد است اگر قرار باشد درباره نقش مساجد در جامعه سخن گفته شود، باید نخست به گذشتهای نگاه کرد که این پایگاههای مردمی در آن نقشی تعیینکننده داشتهاند. او میگوید مساجد در مقاطع مختلف تاریخ معاصر ایران کانونی برای شکلگیری حرکتهای اجتماعی بودهاند.
به گفته مدیر ستاد کانونهای فرهنگی هنری مساجد جنوب فارس، در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بسیاری از فعالیتهای مردمی از دل مساجد آغاز شد. او توضیح میدهد که در آن دوره، مساجد به مهمترین پایگاههای مردمی برای طرح مطالبات اجتماعی و سازماندهی حرکتهای عمومی تبدیل شده بودند و از همین مسیر، جریانهای اجتماعی شکل گرفتند.
اخوت میگوید: «در هشت سال دفاع مقدس، مساجد اصلیترین پایگاههای لجستیک و پشتیبانی جنگ بودند. بسیاری از کمکهای مردمی از طریق همین پایگاهها جمعآوری میشد و نیروهای داوطلب نیز از همین مسیر ساماندهی میشدند.»اخوت با اشاره به همان تجربه تاریخی میگوید: «در ابتدای انقلاب، مساجد اصلیترین پایگاه آغاز حرکتهای مردمی و مقابله با استبداد بودند و بسیاری از فعالیتها از همین فضاها ساماندهی میشد.»
تجربهای که در دفاع مقدس تکرار شد
به گفته او، نقش مساجد تنها به دوران انقلاب محدود نماند و در سالهای بعد نیز ادامه پیدا کرد. در دوران جنگ ایران و عراق، این مراکز دینی بار دیگر به محور فعالیتهای مردمی تبدیل شدند.
اخوت میگوید: «در هشت سال دفاع مقدس، مساجد اصلیترین پایگاههای لجستیک و پشتیبانی جنگ بودند. بسیاری از کمکهای مردمی از طریق همین پایگاهها جمعآوری میشد و نیروهای داوطلب نیز از همین مسیر ساماندهی میشدند.»
به باور او، همین تجربههای تاریخی نشان میدهد که مساجد در بزنگاههای مهم اجتماعی توانستهاند نقشی فراتر از یک مکان عبادی ایفا کنند و به پایگاههایی برای مشارکت و همدلی مردم تبدیل شوند.
مسجد؛ پایگاه وحدت اجتماعی
اخوت در ادامه تأکید میکند که این ظرفیت تاریخی همچنان در جامعه وجود دارد و میتوان از آن برای تقویت وحدت و همبستگی اجتماعی استفاده کرد. او میگوید: «امروز هم مساجد باید مهمترین پایگاه حفظ وحدت و همبستگی میان اقشار مختلف مردم باشند.»
به گفته او، نگاه رهبران انقلاب نیز همواره بر تقویت همین نقش اجتماعی مساجد تأکید داشته است. اخوت با اشاره به سخنان امام خمینی(ره) یادآور میشود که بنیانگذار انقلاب اسلامی همواره بر حفظ و تقویت مساجد تأکید داشتند و آنها را از مهمترین پایگاههای مردمی جامعه میدانستند.
او همچنین به توصیههای امام خامنهای درباره تقویت فعالیتهای فرهنگی در مساجد اشاره میکند و میگوید: «رهبر شهید انقلاب بارها بر تقویت کانونهای فرهنگی هنری مساجد تأکید کرده و خواسته بودند که برای فعالیتهای جوانان و نوجوانان در این فضاها برنامهریزی جدی صورت گیرد.»
به اعتقاد اخوت، همین تأکیدها نشان میدهد که مسجد همچنان یکی از کلیدیترین پایگاههای اجتماعی جامعه به شمار میرود.
شبهای پرجنبوجوش مساجد جنوب فارس
برگزاری راهپیماییهای شبانه، مراسمهای مذهبی، اجرای سرودهای میدانی، برپایی موکبهای صلواتی، توزیع بستههای فرهنگی و فعالیتهای تبلیغی از جمله برنامههایی است که در مساجد منطقه برگزار میشود.در جنوب استان فارس، این شبها و در شرایطی که دشمنان ناجوانمردانه به ما حملهور شدهاند کانونهای فرهنگی هنری مساجد تلاش کردهاند با طراحی برنامههای متنوع فرهنگی و اجتماعی، این پایگاههای مردمی را فعال نگه دارند.
اخوت میگوید بسیاری از مساجد منطقه در شبهای اخیر میزبان برنامههای متنوعی بودهاند؛ برنامههایی که متناسب با شرایط هر محله و شهر طراحی شدهاند. به گفته او، «کانونهای مساجد جنوب فارس از فعالترین مجموعههای فرهنگی منطقه هستند و در بسیاری از مساجد، برنامهها بهصورت شبانه برگزار میشود.»
برگزاری راهپیماییهای شبانه، مراسمهای مذهبی، اجرای سرودهای میدانی، برپایی موکبهای صلواتی، توزیع بستههای فرهنگی و فعالیتهای تبلیغی از جمله برنامههایی است که در مساجد منطقه برگزار میشود.
در کنار این برنامهها، فعالیتهایی همچون برپایی سفرههای ساده افطار برای اهالی محله، تهیه وعدههای افطاری و سحری برای رزمندگان، برگزاری برنامههای فرهنگی برای نوجوانان و جوانان نیز بخشی از فعالیتهایی است که در این مساجد انجام میشود.
مسجد؛ جایی برای گفتوگوی مردم
به گفته مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد جنوب فارس، یکی از مهمترین کارکردهای اجتماعی مسجد ایجاد فضایی برای ارتباط مستقیم میان مردم است. او معتقد است حضور مردم در چنین فضاهایی میتواند بسیاری از فاصلههای اجتماعی را کاهش دهد.
اخوت میگوید: «یکی از حسنهای حضور در مساجد این است که شایعات کمتر گسترش پیدا میکند. وقتی مردم در کنار هم قرار میگیرند و اطلاعات درست میان آنها رد و بدل میشود، بسیاری از شایعات رنگ میبازد.»
به گفته او، همین ارتباط مستقیم میان مردم باعث میشود اهالی یک محله از حال یکدیگر باخبر شوند و در صورت نیاز برای کمک و همکاری در کنار هم قرار بگیرند.
سرمایهای برای امروز و فردا
اخوت در پایان تأکید میکند که مساجد بخشی از سرمایه اجتماعی جامعه محسوب میشوند؛ سرمایهای که اگر فعال و پویا باقی بماند، میتواند در تقویت امید، همدلی و مشارکت اجتماعی نقش مهمی ایفا کند.
به باور او، تجربههای گذشته نشان داده است که هر زمان مساجد فعال و پررونق بودهاند، جامعه نیز از انسجام بیشتری برخوردار شده است؛ ظرفیتی که میتواند همچنان در مسیر تقویت همبستگی و آرامش اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.
نظر شما