فقه و اصول آیت‌الله العظمی وحید خراسانی ظرفیت مهمی برای نظام حکمرانی دارد

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح ابعاد علمی، تبلیغی و سیاسی شخصیت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی تأکید کرد که مباحث فقهی، اصولی و قواعد فقهی این مرجع فقید، ظرفیت قابل‌توجهی برای بهره‌گیری در سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، قانون‌گذاری، راهبری، اجرا و نظارت در نظام حکمرانی دارد.

به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از شورای عالی انقلاب فرهنگی، استاد عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست گرامیداشت ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی، با تسلیت ارتحال این مرجع تقلید به محضر امام عصر(عج)، رهبر معظم انقلاب اسلامی، مقلدان و خانواده آن عالم ربانی، به تبیین ابعاد مختلف شخصیت علمی و اجتماعی ایشان پرداخت و گفت: شخصیت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی از ابعاد علمی، تبلیغی و سیاسی قابل بررسی است و جایگاه ایشان در مرجعیت شیعه، محدود به ایران نبود، بلکه مقلدان بسیاری در کشورهای مختلف داشتند. افزون بر این، مباحث علمی ایشان در حوزه‌های اجتماعی و حکمرانی نیز می‌تواند نقش‌آفرین باشد.

وی افزود: سخنان خود را در دو بخش تنظیم کرده‌ام؛ در بخش نخست به سه ساحت زیست علمی، تبلیغی و سیاسی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی می‌پردازم و در بخش دوم، ظرفیت فقه و اصول ایشان و نقش این دانش‌ها در مباحث حکمرانی را بررسی می‌کنم.

استاد خسروپناه با اشاره به پیشینه علمی و تحصیلی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی اظهار کرد: حضرت آیت‌الله العظمی شیخ حسین وحید خراسانی، اهل نیشابور بودند و تحصیلات خود را در مشهد و نجف دنبال کردند. ایشان پس از تحصیل در نجف، تدریس دروس خارج را نیز در آن حوزه آغاز کردند و در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشتند. مدتی در مشهد اقامت داشتند و سپس به قم مشرف شدند و از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۹۷ به تدریس فقه و اصول پرداختند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در طول سال‌های تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کردند و به نظرم سه دوره اصول را تدریس کردند. یکی از ویژگی‌های تدریس ایشان این بود که دوره اصول را بسیار مفصل‌تر از آنچه در میان بسیاری از فقها متعارف بود، ارائه می‌کردند.

استاد خسروپناه با اشاره به اعلام مرجعیت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی بیان کرد: در سال ۱۳۷۳، پس از ارتحال آیت‌الله العظمی اراکی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ایشان را به‌عنوان یکی از مراجع معرفی کرد؛ البته پیش از آن نیز شماری از شیعیان از ایشان تقلید می‌کردند.

وی با بیان اینکه تخصص اصلی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در فقه و اصول بود، افزود: ایشان در علم رجال و درایه نیز مطالعات و تحقیقات داشتند و در حوزه معقول، فلسفه، کلام و معارف اسلامی تحصیل و تحقیق کرده بودند. از محضر شخصیت‌هایی همچون مرحوم میرزا مهدی اصفهانی، مرحوم میرزا ابوالقاسم الهی و مرحوم میرزا مهدی آشتیانی بهره برده بودند و در فقه و اصول نیز از علمای مشهد و نجف، به‌ویژه آیت‌الله العظمی خویی، استفاده فراوانی کردند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به روش علمی این استاد برجسته حوزه گفت: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در تدریس خود به بیان دیدگاه‌های بزرگان فقه و اصول اهتمام داشتند و آرای شهید اول، شهید ثانی، محقق کرکی، صاحب جواهر، شیخ انصاری، آخوند خراسانی، سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم، آیت‌الله خویی، آیت‌الله محمدحسین اصفهانی معروف به کمپانی و آقاضیاء عراقی را مطرح می‌کردند.

وی افزود: ایشان به‌ویژه بر بیان دیدگاه‌های مرحوم شیخ محمدحسین اصفهانی تأکید داشتند؛ زیرا مباحث این فقیه از پیچیدگی و غموض خاصی برخوردار بود و معمولاً در تدریس‌های متعارف حوزه به آن میزان مورد توجه قرار نمی‌گرفت. آیت‌الله العظمی وحید خراسانی معتقد بودند شاید به تعداد انگشتان دست افرادی باشند که بتوانند مباحث مرحوم کمپانی را به‌درستی درک کنند و به همین دلیل، خود را مقید می‌دانستند که این دیدگاه‌ها را نیز در درس مطرح کنند.

استاد خسروپناه با اشاره به گستردگی شاگردان این مرجع فقید اظهار کرد: به نظرم بسیاری از مراجع معاصر که اکنون رساله دارند و مرجع تقلید هستند و همچنین کسانی که ممکن است در سال‌های آینده به مرجعیت برسند، از شاگردان آیت‌الله العظمی وحید خراسانی بوده‌اند. در پیام آیت‌الله العظمی سیستانی و پیام رهبر معظم انقلاب نیز بر جایگاه ایشان به‌عنوان استادی برجسته و تربیت‌کننده شاگردان فراوان تأکید شده است.

وی با بیان خاطره‌ای از حضور در درس آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: از سال ۱۳۶۸ تا حدود سال‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۸۱ در درس فقه و اصول ایشان شرکت می‌کردم. در آن سال‌ها وقتی وارد مسجد اعظم می‌شدیم، محل تدریس ایشان در سمت راست قرار داشت و ابتدا حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر در درس حضور پیدا می‌کردند، اما به‌تدریج تعداد شاگردان از هزار نفر نیز فراتر رفت.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: ایشان بسیار شمرده و دقیق درس می‌گفتند و همین مسئله موجب می‌شد شاگردان بتوانند تقریرات درس را به‌خوبی ثبت کنند. افراد زیادی درس‌های ایشان را تقریر کرده‌اند؛ با این حال، متأسفانه همه مباحث علمی ایشان به‌صورت کامل منتشر نشده است.

آیت الله خسروپناه با تأکید بر ضرورت تدوین و انتشار آثار علمی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: برخی از رساله‌ها و مباحث ایشان، به‌ویژه در حوزه معارف اسلامی، امامت‌شناسی و مهدویت‌شناسی منتشر شده و برخی سخنرانی‌هایشان نیز در دسترس قرار گرفته است؛ اما نیازمند شکل‌گیری یک بنیاد مستقل هستیم تا مجموعه درس‌ها، تحقیقات و تقریرات ایشان را گردآوری، تصحیح، تحقیق و منتشر کند.

استمرار فعالیت‌های تبلیغی و ترویج معارف اهل‌بیت(ع)
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به ساحت تبلیغی شخصیت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی اشاره کرد و گفت: ایشان در مناسبت‌های مختلف به تبلیغ و ترویج معارف اهل‌بیت(ع) می‌پرداختند و از جمله مراجع تقلیدی بودند که تا زمانی که توان جسمی داشتند، یعنی تا سال ۱۳۹۷ و دوره پایان تدریس خود، منبر و سخنرانی را ادامه دادند.

وی افزود: ایشان در درس‌های خود نیز به مناسبت شهادت یا ولادت ائمه اطهار(ع)، معمولاً یک روز پیش از تعطیلی حوزه، درباره آن امام یا معصوم سخن می‌گفتند و نکاتی تبیینی درباره معارف اهل‌بیت(ع) مطرح می‌کردند.

استاد خسروپناه با اشاره به فعالیت‌های تبلیغی این مرجع فقید در شهرهای مختلف بیان کرد: پیش از حضور در قم، در مشهد و نجف و حتی کویت، شیعیان از ایشان برای سخنرانی دعوت می‌کردند. پس از استقرار در قم نیز در مناسبت‌های مختلف، به‌ویژه ایام فاطمیه، به ترویج معارف اهل‌بیت(ع) اهتمام داشتند.

وی ادامه داد: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی از جمله مبتکران راهپیمایی فاطمیه در قم بودند که این برنامه را به همراه آیت‌الله العظمی تبریزی برگزار می‌کردند و گاهی نیز این دو عالم در مسیرهای متفاوتی حرکت می‌کردند تا یاد مظلومیت حضرت زهرا(س) زنده نگه داشته شود. این حرکت امروز به یک برنامه شناخته‌شده در قم تبدیل شده است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تفکیک میان اختلاف‌نظر فقهی درباره ولایت فقیه و موضع سیاسی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی اظهار کرد: نظریه ایشان درباره ولایت فقیه از نظر تخصصی با نظریه امام خمینی(ره) متفاوت بود و به نظرم با دیدگاه آیت‌الله خویی و حتی آیت‌الله سیستانی نیز تفاوت‌هایی داشت؛ اما این تفاوت نظری به معنای اعتقاد نداشتن به اجرای احکام اجتماعی اسلام نیست.

استاد خسروپناه ادامه داد: اینکه فقیه باید احکام اجتماعی اسلام را در جامعه محقق کند و در قلمروهایی دارای ولایت است، مسئله‌ای است که درباره حدود و گستره آن میان فقها اختلاف‌نظر وجود دارد. آیت‌الله العظمی وحید خراسانی نیز به دلایلی این مباحث را به‌صورت تفصیلی مطرح نکردند تا بتوان با قطعیت، نظریه جامعی را به ایشان نسبت داد؛ اما حفظ نظام جمهوری اسلامی را از اوجب واجبات می‌دانستند.

وی با اشاره به موضع آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در جریان حمله عراق به کویت و تحولات پس از جنگ تحمیلی گفت: خاطرم هست در دوره‌ای که جنگ تحمیلی به پایان رسیده بود و صدام به کویت حمله کرد، برخی از سیاسیون در ایران معتقد بودند صدام مانند خالد بن ولید است و باید از او حمایت کنیم. در آن مقطع، رهبر معظم انقلاب که امروز از ایشان با عنوان امام شهید یاد می‌کنیم، تصریح کردند که نه اقدام صدام را تأیید می‌کنیم و نه حمله آمریکا به عراق را؛ بلکه هر دو را محکوم می‌کنیم.

استاد خسروپناه افزود: در آن مقطع، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی که رئیس‌جمهور بودند نیز همین دیدگاه را داشتند و این دو بزرگوار در مواجهه با آن تحولات، نگاه سیاسی مشترکی داشتند. من به خاطر دارم که آیت‌الله العظمی وحید خراسانی درباره تدبیر این دو شخصیت فرمودند: «اگر تدبیر این سید و این شیخ نبود، این کشور ویران می‌شد و آسیب می‌دید.»

وی ادامه داد: همچنین این تعبیر از ایشان بارها شنیده شده است که کارهای آقای خامنه‌ای بر اساس موازین است و آنچه می‌گوید، بر اساس شریعت است. البته ایشان نسبت به برخی رفتارها و کنش‌های افراد در جامعه، از جمله تندروی‌ها و کندروی‌ها، نقدهایی داشتند؛ اما نمی‌توان از این نقدها نتیجه گرفت که ایشان ارتباطی با نظام جمهوری اسلامی نداشتند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با یادآوری حضور آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در جبهه‌های دفاع مقدس گفت: ایشان در دوران جنگ تحمیلی هشت‌ساله به جبهه‌ها می‌رفتند؛ در حالی که در آن زمان حدود ۶۰ سال داشتند. جمله معروف ایشان که در جمع رزمندگان بیان کردند، همچنان در یادهاست: «من مفت اینجا نیامده‌ام؛ برای تجارت آمده‌ام.»

وی افزود: ایشان در جمع رزمندگان تأکید کرده بودند که مقصدشان از این سفر، دیدن چهره‌های نورانی رزمندگان و حضور در میدانی است که به دعوت بزرگ‌مردی که در رأس روحانیت شیعه قرار دارد، برای نگهداری دین، حفظ اسلام و صیانت از قرآن شکل گرفته است. منظور ایشان از آن بزرگ‌مرد، امام خمینی(ره) بود.

آیت الله خسروپناه با اشاره به ارادت آیت‌الله العظمی وحید خراسانی به امام خمینی(ره) گفت: حتی شنیده‌ام که ایشان در دوران حضور در نجف، در مقاطعی در درس امام نیز شرکت می‌کردند و از محضر ایشان بهره می‌بردند؛ هرچند استاد اصلی ایشان در حوزه علمی، آیت‌الله العظمی خویی بود.

وی با تأکید بر اینکه اختلاف‌نظر درباره گستره ولایت فقیه میان فقها امری شناخته‌شده است، بیان کرد: برخی فقها مانند امام خمینی(ره) به ولایت مطلقه فقیه اعتقاد دارند، برخی دیگر مانند آیت‌الله گلپایگانی و آیت‌الله صافی گلپایگانی دیدگاه‌های متفاوتی درباره گستره ولایت دارند؛ اما اصل مسئله این است که فقها معتقدند اگر بستر تحقق احکام اجرایی اسلام فراهم شود، ورود برای اجرای این احکام بر فقیه واجب است.

مباحث الفاظ اصول فقه؛ ابزاری برای پاسخ به شبهات فکری و کلامی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دوم سخنان خود به ظرفیت‌های فقه و اصول آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در عرصه حکمرانی پرداخت و با اشاره به گستردگی مباحث اصولی ایشان گفت: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی مباحث اصول فقه را با تفصیل فراوان تدریس می‌کردند. در دوره پایانی تدریس ایشان در قم، مباحثی مانند استصحاب و بخش‌های پایانی اصول را درک کردم و در دوره جدیدی که تدریس را از مباحث الفاظ آغاز کردند نیز در درس ایشان حضور داشتم.

وی افزود: ایشان مباحث الفاظ را به‌صورت مفصل بررسی می‌کردند؛ از جمله استعمال حقیقی و مجازی، اشتراک و ترادف، حقیقت شرعیه، صحیح و اعم و مشتق. گاهی برخی این پرسش را مطرح می‌کردند که این مباحث چه گرهی از مسائل فقهی باز می‌کند و چرا باید در فقه تا این اندازه با تفصیل مورد بررسی قرار گیرد.

استاد خسروپناه با اشاره به مواجهه فضای فکری کشور با مباحث کلام جدید و الهیات مدرن در دهه‌های گذشته اظهار کرد: در آن سال‌ها ما با مباحث کلام جدید و آنچه می‌توان از آن با عنوان الهیات مدرن یاد کرد، مواجه بودیم. بخشی از این مباحث که در سنت پروتستانی مسیحیت طی حدود ۴۰۰ سال تولید شده بود، توسط برخی جریان‌های شبه‌روشنفکری ترجمه و بومی‌سازی شده و به فضای فکری جامعه ما وارد شده بود.

وی ادامه داد: حوزه‌های علمیه ما بیشتر با حکمت مشاء، اشراق، حکمت متعالیه و کلام اسلامی متعارف آشنا بودند و با برخی از این مباحث جدید کمتر مواجه شده بودند. یکی از مباحثی که در آن دوره مطرح شد، هرمنوتیک بود که با فلسفه زبان، تحلیل زبانی و مباحث زبان‌شناختی ارتباط داشت. بحث قرائت‌های مختلف از دین نیز دقیقاً با مباحث زبان‌شناسی، نسبیت زبان و چگونگی فهم متن ارتباط پیدا می‌کرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه برخی از این مبانی برای طرح شبهات علیه مبانی دینی به کار گرفته می‌شد، گفت: حتی وحیانی بودن قرآن را با این مبانی فکری زیر سؤال می‌بردند و می‌گفتند قرآن بر اساس فرهنگ زمانه شکل گرفته است. آنچه به ما کمک کرد تا بتوانیم به شبهات زبان‌شناختی، فلسفه تحلیلی و هرمنوتیک پاسخ دهیم، همان مباحث دقیق الفاظ در اصول فقه بود که آیت‌الله العظمی وحید خراسانی به ما آموزش داده بودند.

وی افزود: مباحثی مانند حقیقت شرعیه، صحیح و اعم، اشتراک و ترادف، اقسام وضع و موضوع‌له، کاربردهای دقیقی در مواجهه با مسائل فلسفه زبان و تحلیل متن داشتند. اگر این مباحث اصولی را فرا نگرفته بودیم، نمی‌توانستیم به‌درستی به برخی شبهات و مبانی فلسفی غرب پاسخ دهیم. بنابراین، بخش مهمی از مباحث الفاظ اصول فقه آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در حوزه کلام جدید و مواجهه با اندیشه‌های غربی کاربرد داشت.

اصول فقه و ظرفیت آن در سیاست‌گذاری و نظام حکمرانی
استاد خسروپناه در ادامه با اشاره به سایر مباحث اصولی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: مباحثی مانند اوامر و نواهی، مفاهیم، عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین، امارات و حجج، حجیت خبر واحد، اصول عملیه و تعارض ادله، همگی در مباحث حکمرانی کاربرد دارند.

وی برای تبیین این مسئله، ابتدا به تعریف حکمرانی پرداخت و اظهار کرد: حکمرانی یا Governance با حکومت به معنای Government تفاوت دارد. حکمرانی یک فرایند از خط‌مشی‌گذاری تا نظارت است و تنظیم‌گری که قانون‌گذاری بخشی از آن محسوب می‌شود، راهبری، گفتمان‌سازی، اجرا، نظارت، ارزیابی و اثربخشی را دربرمی‌گیرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: حکمرانی را می‌توان فرایند فرایندها و سازوکارها دانست. اینکه دولت با چه شرایطی عمل کند، مردم چه میزان مشارکت داشته باشند و منابع چگونه در مسیر رفاه و عدالت بازتوزیع شوند، از جمله موضوعات مهم در حوزه حکمرانی است.

وی با طرح این پرسش که اصول فقه در چنین فرایندی چه جایگاهی دارد، گفت: وقتی می‌خواهیم سیاست یا قانونی وضع کنیم و قصد داریم از قرآن و سنت بهره بگیریم، نمی‌توانیم بدون توجه به مباحث اصولی و صرفاً بر اساس برداشت شخصی عمل کنیم. برای نمونه، در بحث اوامر باید بدانیم آیا امر بر وجوب دلالت دارد، در بحث مفاهیم باید مشخص کنیم کدام مفهوم حجیت دارد و آیا اساساً می‌توان از یک عبارت مفهوم‌گیری کرد یا خیر.

استاد خسروپناه افزود: برای مثال، مفهوم لقب حجیت ندارد، مفهوم وصف حجیت ندارد و مفهوم شرط نیز با شرایطی حجت است. این مباحث به ما یک نظام روش‌شناختی برای قانون‌گذاری و استنباط احکام ارائه می‌کند.

وی با اشاره به یکی از ویژگی‌های مهم روش تدریس آیت‌الله العظمی وحید خراسانی اظهار کرد: ایشان در تدریس فقه و اصول، آرای مهم و دیدگاه‌های مختلف را مطرح می‌کردند، اما همه آنها را مورد نقد و بررسی قرار می‌دادند. این‌گونه نبود که صرفاً به دلیل اینکه استاد ایشان، آیت‌الله خویی یا شیخ عبدالهادی شیرازی، دیدگاهی را مطرح کرده‌اند، آن را بپذیرند؛ بلکه دیدگاه‌ها را با استقلال فکری ارزیابی می‌کردند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: ایشان هم از روش عقلی استفاده می‌کردند و هم از روش نقلی. حتی در برخی مباحث اصولی از مبانی فلسفی بهره می‌بردند؛ برای مثال در بحث طلب و اراده از مباحث فلسفی استفاده می‌کردند، اما این به معنای پذیرش و تحمیل همه دیدگاه‌های فلسفی بر آیات و روایات نبود.

آیت الله خسروپناه با اشاره به تأکید آیت‌الله العظمی وحید خراسانی بر معارف قرآن و اهل‌بیت(ع) گفت: ایشان معتقد بودند حقایق الهی و دینی را باید از قرآن و اهل‌بیت(ع) دریافت کرد. برای فهم برخی تعابیر ایشان نیز باید به دقت علمی توجه داشت و نباید سخنانشان را عوامانه تفسیر کرد. هنگامی که درباره سکرات موت و مواقف قیامت سخن می‌گفتند و بر جایگاه ۱۴ معصوم(ع) در نجات انسان تأکید می‌کردند، منظورشان جایگاه ویژه اهل‌بیت(ع) در عبور انسان از مواقف قیامت بود؛ نه اینکه آثار اعمال صالح، تربیت فرزند صالح و صدقات جاریه را نفی کنند.

وی افزود: بنابراین، هم مباحث اصولی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در حوزه خط‌مشی‌گذاری و حکمرانی ظرفیت دارد و هم قواعد فقهی که ایشان تدریس کرده‌اند، می‌تواند در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری مورد استفاده قرار گیرد. هدف این است که سیاست و قانون بر اساس مبانی و قواعد معتبر شکل بگیرد، نه بر مبنای سلیقه‌های شخصی.

کاربرد اصول عملیه و قواعد فقهی در حکمرانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح برخی نمونه‌های کاربردی اصول فقه در حکمرانی، به اصل برائت اشاره کرد و گفت: اصل برائت می‌تواند تحدید اختیارات قهری حاکمیت و حکمرانی را مشخص کند. بر اساس این اصل، در مواردی که درباره وجود تکلیف یا مجوز تصرف حکومت تردید وجود دارد، حاکمیت نمی‌تواند بدون دلیل، آزادی‌ها و اختیارات مشروع شهروندان را محدود کند.

وی افزود: اصل برائت از این جهت می‌تواند چارچوبی برای حکمرانی ترسیم کند و مانع محدودسازی حقوق و آزادی‌های مشروع مردم در موارد فقدان دلیل معتبر شود.

استاد خسروپناه اصل احتیاط را از دیگر اصول دارای کاربرد در حکمرانی دانست و اظهار کرد: اصل احتیاط به‌ویژه در امور خطیر، مانند جان و مال مردم، اموال عمومی، حقوق اساسی و امنیت ملی اهمیت دارد و می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های مربوط به این حوزه‌ها مورد توجه قرار گیرد.

وی با اشاره به اصل استصحاب گفت: اصل استصحاب نیز در حفظ ثبات قوانین و مقررات می‌تواند کاربرد داشته باشد. همچنین در موارد تعارض ادله و تزاحم احکام، مباحث اصولی مربوط به تعارض و به‌ویژه قاعده اهم و مهم اهمیت فراوانی در تصمیم‌گیری‌های حکمرانی دارند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر جایگاه قاعده تزاحم در اداره جامعه افزود: قاعده تقدم اهم بر مهم در شرایط تزاحم، از قواعدی است که در حکمرانی کاربرد بسیار زیادی دارد؛ زیرا در بسیاری از موارد، تصمیم‌گیران با چند تکلیف و مصلحت مواجه‌اند که امکان اجرای هم‌زمان همه آنها وجود ندارد و باید بر اساس اهمیت، اولویت‌بندی کنند.

آیت الله خسروپناه قاعده لاضرر را نیز از ظرفیت‌های مهم فقهی برای حکمرانی دانست و گفت: قاعده لاضرر که مستند به حدیث پیامبر اکرم(ص) درباره سمره بن جندب است، در پیشگیری از زیان عمومی و فردی کاربرد دارد. بر اساس این قاعده، تصمیم‌های اداری، اقتصادی و ساختاری که موجب ضرر به عموم مردم یا اشخاص شود، باید از منظر شرعی مورد بررسی قرار گیرد.

وی با اشاره به قاعده نفی حرج بیان کرد: قاعده نفی حرج نیز در کاهش مشقت‌های اجتماعی و تسهیل مقررات کاربرد دارد. بر اساس این قاعده، احکام و مقررات نباید موجب عسر و حرج و مشقت غیرمتعارف برای جامعه شوند. به بیان دیگر، مقررات باید تسهیل‌گرایانه باشند؛ البته تسهیل‌گری با تساهل‌گرایی متفاوت است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: من ادعا نمی‌کنم که آیت‌الله العظمی وحید خراسانی همه این قواعد را در تمام حوزه‌های اجتماعی و حکمرانی به همین صورت مورد بررسی قرار داده‌اند؛ بلکه سخن این است که اگر مباحث و قواعد فقهی ایشان را به‌درستی فهم و استخراج کنیم، می‌توانیم از ظرفیت آنها در حوزه حکمرانی بهره ببریم.

استاد خسروپناه با اشاره به قاعده حفظ نظام اظهار کرد: قاعده حفظ نظام نیز از قواعد مهم در این زمینه است و بر ضرورت حفظ نظم عمومی، امنیت اجتماعی و کیان جامعه اسلامی تأکید دارد. یکی از دلایلی که آیت‌الله العظمی وحید خراسانی حفظ نظام جمهوری اسلامی را از اوجب واجبات می‌دانستند، همین اهمیت حفظ نظام و جلوگیری از اختلال در نظم جامعه بود.

وی افزود: قاعده ضمان نیز در حوزه مسئولیت مدنی و اداری کاربرد دارد. بر اساس این قاعده، هر فرد یا نهادی که به جان یا مال دیگری آسیب وارد کند، مسئول جبران خسارت است. اگر این زیان ناشی از عملکرد یا خطای دستگاه‌های عمومی و حاکمیتی باشد، موضوع جبران خسارت و مسئولیت مربوط به آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

ضرورت تفکیک استنباط حکم شرعی از شناخت موضوعات و ارزیابی پیامدها
استاد خسروپناه یکی دیگر از ظرفیت‌های برجسته اندیشه فقهی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی را تفکیک دقیق مراحل استنباط، موضوع‌شناسی و تطبیق حکم بر موضوع دانست و گفت: در این زمینه باید سه مرحله را از یکدیگر تفکیک کنیم.

وی توضیح داد: مرحله نخست، استنباط حکم شرعی است؛ یعنی کشف حکم کلی الهی از ادله شرعی که بر اساس روش‌شناسی اجتهاد، وظیفه فقیه جامع‌الشرایط است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: مرحله دوم، شناخت موضوعات اجتماعی است. در این مرحله باید موضوعات مستحدثه و پدیده‌های نوظهور در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، فناوری و بین‌المللی به‌درستی تحلیل و شناخته شوند.

وی با اشاره به یکی از مباحث اصولی مطرح‌شده در درس آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: به خاطر دارم در یکی از مباحث اصولی ایشان، اختلاف‌نظر میان مرحوم آیت‌الله اصفهانی و برخی فقهای دیگر، از جمله مرحوم نائینی، درباره نوع دقت لازم در موضوع‌شناسی مطرح شد؛ اینکه آیا در شناخت موضوع باید دقت عقلی به کار برد یا دقت عرفی کافی است.

استاد خسروپناه ادامه داد: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در این زمینه تبیین دقیقی داشتند. تا آنجا که به خاطر دارم، دیدگاه ایشان این بود که حتی اگر معیار شناخت موضوع، عرف باشد، باید با دقت عقلی به عرف نگریست. این به معنای کنار گذاشتن عرف و جایگزین کردن دقت فلسفی نیست؛ بلکه عرف همچنان ملاک است، اما باید آن را با دقت و تحلیل صحیح مورد توجه قرار داد.

وی مرحله سوم را سنجش پیامدها و تطبیق حکم بر موضوع دانست و اظهار کرد: پس از استنباط حکم شرعی و شناخت موضوع، باید پیامدهای عملیاتی اجرای حکم نیز ارزیابی شود. این مرحله به کارشناسی فقهی و شناخت دقیق آثار و نتایج تصمیم‌ها نیاز دارد.

ظرفیت مباحث فقهی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در حوزه‌های مختلف حکمرانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح حوزه‌های قابل بهره‌برداری از مباحث فقهی این مرجع فقید گفت: در فقه اقتصادی و مالیه عمومی، مباحثی مانند احکام مالکیت، حرمت ربا، معاملات باطل، مالیات‌های شرعی همچون خمس و زکات و قواعد ضمان مطرح شده است که می‌تواند در تحلیل مسائل اقتصادی و مالی عمومی مورد استفاده قرار گیرد.

وی افزود: در فقه سیاسی و قضایی نیز مباحثی همچون دادرسی عادلانه، حقوق شاکی و متهم، نهی از منکر در ساختارهای اجتماعی و حدود اختیارات قضایی قابل توجه است.

استاد خسروپناه با اشاره به ظرفیت فقه فرهنگ و شعائر بیان کرد: احکام تبلیغ دین و تعظیم شعائر الهی نیز از جمله موضوعاتی است که می‌توان از آنها در حوزه رسانه و هنر بهره گرفت. نباید انتظار داشته باشیم که آیت‌الله العظمی وحید خراسانی تمام این کاربست‌ها را مستقیماً در حوزه هنر و رسانه بررسی کرده باشند؛ بلکه باید بتوانیم مباحث علمی ایشان را استخراج کنیم و ظرفیت کاربردی آنها را در این عرصه‌ها نشان دهیم.

وی ادامه داد: در حوزه فقه بین‌الملل و دیپلماسی نیز قواعدی مانند نفی سبیل و حفظ عزت دارالاسلام کاربرد جدی دارند و می‌توانند در تحلیل روابط بین‌الملل و تنظیم مناسبات خارجی مورد توجه قرار گیرند. فقه حقوق عمومی و روابط اجتماعی نیز از دیگر حوزه‌هایی است که می‌توان از ظرفیت مباحث ایشان در آن بهره برد.

روش اجتهادی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی؛ از تبارشناسی علمی تا استقلال در استنباط
آیت الله خسروپناه در ادامه با اشاره به جایگاه آیت‌الله العظمی وحید خراسانی در مدرسه فقهی و اصولی نجف و قم گفت: ایشان را می‌توان از برجسته‌ترین مدرسان فقه و اصول در دو مدرسه نجف و قم دانست. در مدرسه قم، در دوره‌هایی مانند زمان آیت‌الله حائری یزدی، اصول فقه با اختصار بیشتری تدریس می‌شد؛ در حالی که در مدرسه نجف، به‌ویژه در دوره آیت‌الله خویی، مباحث اصولی با تفصیل بیشتری مورد بررسی قرار می‌گرفت.

وی افزود: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی نیز اصول را به‌صورت مفصل تدریس می‌کردند. البته اکنون برخی از شاگردان ایشان حتی دو برابر آن دوره، درس اصول ارائه می‌کنند. این مسئله خود جای بحث دارد که طلبه تا چه میزان باید اصول بخواند. اگر طلبه رسائل و کفایه را به‌خوبی فرا گرفته باشد، لازم است در درس خارج نیز بخش عمده وقت صرف تکرار و تبیین دیدگاه شیخ انصاری و آخوند خراسانی شود یا باید به بررسی آرای پیش از این دو بزرگوار و دیدگاه‌های دیگر فقها نیز پرداخته شود؟

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: به نظر می‌رسد طلبه‌ای که رسائل و کفایه را خوانده است، باید با دیدگاه‌های پیش از این دو فقیه و همچنین آرای پس از آنان نیز آشنا شود؛ البته این مسئله به‌ویژه در موضوعاتی اهمیت دارد که کاربرد فقهی بیشتری دارند.

استاد خسروپناه با تشریح الگوی علمی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: روش و الگوریتم مباحث ایشان چند ویژگی داشت. نخست، تبارشناسی علمی بود؛ یعنی پیش از ورود به بحث، دیدگاه‌های بزرگان و سیر شکل‌گیری آرا را بررسی می‌کردند و نظرات شخصیت‌هایی مانند نائینی، آخوند خراسانی، محقق اصفهانی، قاضی عراقی و آیت‌الله خویی، را مطرح می‌کردند.

وی دومین ویژگی را تحلیل عمیق متون پایه دانست و افزود: ایشان در کنار تبارشناسی علمی، تتبع جامعی در آرای شیخ انصاری و آخوند خراسانی داشتند و متون این بزرگان را به‌صورت دقیق واکاوی و تحلیل می‌کردند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی سومین ویژگی را ترکیب هوشمندانه عقل و نقل عنوان کرد و گفت: آیت‌الله العظمی وحید خراسانی به معارف خالص اسلامی اعتقاد داشتند و با تأویل مخالف بود. به این معنا اینکه ایشان شاگرد مرحوم میرزا مهدی اصفهانی بودند، به این معنا نیست که تمام دیدگاه‌های مکتب تفکیک را پذیرفته باشند یا کاملاً در همان مکتب تنفس کرده باشند.

وی تأکید کرد: ایشان با استدلال عقلی و عقل استدلال‌گر کاملاً موافق بودند، اما با تحمیل هر دیدگاه فلسفی بر آیات و روایات مخالفت می‌کردند. بنابراین، باید میان استفاده از عقل در استدلال و تحمیل مبانی فلسفی بر متون دینی تفاوت قائل شد.

استاد خسروپناه افزود: ایشان در کنار تحلیل عقلی، به بررسی سند و دلالت روایات و مجموعه روایات مرتبط با هر موضوع نیز توجه داشتند. این جمع میان عقل و نقل یکی از ویژگی‌های مهم روش اجتهادی ایشان بود.

وی استقلال اجتهادی را چهارمین ویژگی روش علمی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی دانست و گفت: ایشان از حریت علمی و استقلال در اجتهاد برخوردار بودند و حتی دیدگاه استادان بزرگ خود را نقد می‌کردند. در نهایت نیز نظر خود را بر اساس استدلال ارائه می‌دادند؛ حتی اگر نتیجه نهایی با نظر یکی از بزرگان مطابقت داشت، استدلال و مبنای علمی خود را مستقلاً تبیین می‌کردند.

تبیین سطوح ولایت فقیه در اندیشه آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع ولایت فقیه در اندیشه آیت‌الله العظمی وحید خراسانی پرداخت و با تأکید بر اینکه این مرجع فقید مباحث مربوط به ولایت را به‌صورت تفصیلی دنبال نکرده‌اند، گفت: به نظرم می‌توان از سه سطح در این زمینه سخن گفت؛ البته این برداشت، ارزیابی و حدس علمی من است و نمی‌توان آن را به‌عنوان نظریه قطعی ایشان مطرح کرد.

وی افزود: نخست، ولایت در افتا است؛ یعنی ثبوت انحصاری و حق صدور فتوا و تبیین احکام الهی برای فقیه جامع‌الشرایط. دوم، ولایت در قضاست؛ به معنای حق قضاوت، حل‌وفصل خصومت‌ها و اجرای احکام قضایی برای فقیه. سوم نیز ولایت در امور حسبه یا وجوب ورود و اجرای فقیه در امور حسبیه است.

آیت الله خسروپناه با اشاره به اینکه آیت‌الله العظمی وحید خراسانی نسبت به اختلال در نظم جامعه رضایت نداشتند، بیان کرد: ایشان اختلال در نظم جامعه را نمی‌پذیرفتند و معتقد بودند فقیه باید به این امور ورود کند. از جمله اینکه اجرای حدود در عصر غیبت را واجب می‌دانستند.

استاد خسروپناه در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر ضرورت صیانت از میراث علمی این مرجع فقید گفت: مجموعه مباحث فقهی، اصولی و قواعد فقهی و اصولی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی ظرفیت آن را دارد که در عرصه‌های مختلف حکمرانی مورد استفاده قرار گیرد؛ از خط‌مشی‌گذاری و تنظیم‌گری که قانون‌گذاری یکی از زیرمجموعه‌های آن است تا راهبری، اجرا و نظارت.

وی افزود: پیشنهاد من این است که بنیاد علمی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی یا مؤسسه و مجموعه‌ای به نام ایشان شکل بگیرد تا با بهره‌گیری از ظرفیت علمی و مدیریتی عالمان، دانشمندان، فقهای معاصر و بستگان ایشان، مجموعه مباحث و درس‌های این مرجع فقید به‌طور کامل تدوین و منتشر شود.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: در مرحله نخست باید مباحث علمی ایشان به‌صورت کامل گردآوری، تصحیح، تحقیق و منتشر شود و در مرحله بعد، کاربست این مباحث در حوزه‌های مختلف حکمرانی فرهنگی، حکمرانی اقتصادی، حکمرانی اجتماعی و سایر ابعاد حکمرانی مورد بررسی قرار گیرد.

استاد خسروپناه در پایان با تجلیل از جایگاه معنوی و علمی آیت‌الله العظمی وحید خراسانی گفت: این عالم ربانی عمر خود را صرف خدمت به قرآن و اهل‌بیت(ع) کرد، شاگردان فراوانی تربیت کرد و با اخلاص، تقوا و بی‌تعلقی به دنیا زیست. امیدواریم در این ایام که به ارتحال ایشان اختصاص دارد، خداوند سبحان ضیافت علوی، نبوی، فاطمی، حسنی، حسینی و اهل‌بیتی را نصیب این عالم ربانی کند.
کد خبر 1915975

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha