به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، کتاب «هزاران سال ایران» روایت تصویری «هربرت کریم مسیحی» از سرزمینی است که تاریخ آن نه‌فقط در کتاب‌ها و اسناد، بلکه در دل سنگ‌ها، خشت‌ها، دیوارها و بناهای به‌جامانده از روزگاران دور جریان دارد؛ روایتی که مخاطب را به سفری میان لایه‌های پنهان تاریخ و تمدن ایران می‌برد تا آنچه را بارها دیده، این بار با نگاهی متفاوت تماشا کند. در این مجموعه، عکس‌ها صرفاً ثبت لحظه‌ها و بازنمایی بناهای تاریخی نیستند، بلکه هر قاب دریچه‌ای برای کشف دوباره هویت، حافظه تاریخی و پیوستگی فرهنگی ایرانیان است.
«هربرت کریم مسیحی» در روایت خود از این کتاب، ایران را «سرزمین مقدس» می‌خواند؛ تقدسی نه صرفاً در معنای آیینی و اسطوره‌ای، بلکه برخاسته از حافظه‌ای تاریخی که در کالبد سنگ، خشت و خاک همچنان زنده است. او معتقد است آنچه از گذشته باقی مانده، تنها یادگار تاریخ نیست، بلکه خود گذشته‌ای است که هنوز به حیات خود ادامه می‌دهد. از همین منظر، هر تصویر در این کتاب گواهی بر تداوم یک تمدن و هر سکوت، نشانه حضور حقیقتی است که گاه در هیاهوی تاریخ مجال بیان نیافته است.
در هفته کتاب و در روزهایی که نام ایران بیش از همیشه بر دل و زبان ایرانیان جاری است، با هربرت کریم مسیحی، عکاس کتاب «هزاران سال ایران»، درباره شکل‌گیری این مجموعه، نگاه متفاوت او به میراث تاریخی و معماری ایران، پیوند هنر و هویت ملی، ضرورت بازخوانی تاریخ برای نسل جوان و چگونگی معرفی تصویری تمدن ایرانی به مخاطبان جهان به گفت‌وگو نشستیم؛ هنرمندی که به تعبیر خودش، در این مسیر نیاموخته است صرفاً ایران را دوست بدارد، بلکه کوشیده است ایران را بهتر بفهمد.
این پروژه از ابتدا با هدف انتشار کتاب آغاز شد یا ایده دیگری پشت شکل‌گیری آن قرار داشت؟
کتاب «هزاران سال ایران» در واقع آخرین بخش از مسیری است که بیش از ۲۰ سال پیش با عکاسی از آثار و مکان‌های تاریخی ایران آغاز کردم. این پروژه در ابتدا با نیت انتشار کتاب شکل نگرفت، بلکه هدف اصلی آن مستندنگاری و ایجاد هویتی بصری بر پایه نگاهی فرهنگی، تاریخی و پایدار به ایران بود. با پیشنهاد دکتر عارف‌نیا و حمایت بنگاه چاپ و نشر بانک ملی، تصمیم گرفته شد بخشی از حاصل این سال‌ها عکاسی در قالب یک کتاب منتشر شود و به این ترتیب، روایت «هزاران سال ایران» با انتخاب ۲۲۰ عکس از میان هزاران تصویر شکل گرفت.
چه انگیزه‌ای باعث شد به سراغ ثبت دوباره مکان‌های تاریخی ایران بروید؟
شاید هر کسی نسبت به میهن خود ادای دینی داشته باشد. ادای دین من به ایران این بود که فکر کردم باید این سرزمین را یک بار دیگر به مردم نشان بدهم؛ ایرانی متفاوت از تصاویری که پیش از این بارها از تخت‌جمشید، مسجد شاه اصفهان یا شهر تاریخی یزد دیده‌ایم. سعی کردم نگاهی تازه، شاید رؤیایی اما مبتنی بر واقعیت، به این مکان‌ها داشته باشم. در عکس‌های من هیچ عنصر غیرواقعی‌ای وجود ندارد و صرفاً با بهره‌گیری از ساعت‌های مختلف عکاسی، نور، رنگ، سایه و تاریکی تلاش کرده‌ام هویت بصری متفاوتی از این فضاها خلق کنم. اولین چیزی که برایم اهمیت داشت این بود که مخاطب هنگام دیدن عکس از خودش بپرسد: «این کجاست؟» ممکن است کسی تخت‌جمشید را هزاران بار دیده باشد، اما در مواجهه با تصویری متفاوت، حتی در نگاه نخست متوجه نشود که با کدام بخش از این مجموعه تاریخی روبه‌روست.
چرا ایجاد حس کنجکاوی در مخاطب برای شما اهمیت داشت؟
عقیده من این است که برای تداوم هویت و تمدن باید خلاقانه عمل کنیم. هر نسل و هر دوره‌ای، همان‌طور که ابزارهای نمایش خودش را دارد، ابزارهای تولید و انتقال پیام خودش را نیز می‌طلبد. زمانی سینما، تئاتر، تلویزیون و عکاسی ابزارهای اثرگذار فرهنگی بودند و امروز نیز باید متناسب با زبان و ذائقه مخاطب معاصر به سراغ شیوه‌های تازه روایت برویم. فکر کردم باید تصاویر شفاف‌تر و متفاوت‌تری از ایران خودمان ایجاد کنیم تا نگاه مخاطب امروزی نسبت به این سرزمین تغییر کند و با کنجکاوی بیشتری به عکس‌ها نگاه کند. ما معمولاً وقتی عکسی را می‌بینیم، بلافاصله می‌گوییم اینجا کجاست و چه مکانی است؛ اما من تلاش کردم نخستین پرسشی که در ذهن مخاطب شکل می‌گیرد این باشد که «این عکس کجاست؟» این پرسش برای من بسیار مهم بود؛ اینکه آدم‌ها شروع به جست‌وجو کنند، در ذهن خود، صفحات مجازی و کتاب‌ها واکاوی کنند و یک بار دیگر درباره آنچه در اطرافشان وجود دارد، فکر کنند، صحبت کنند، تحقیق و پرس‌وجو داشته باشند. فکر می‌کنم با این روش می‌توانم استمرار و ریشه‌دار بودن یک هویت، تمدن و جامعه تاریخی را به مردمش نشان بدهم تا این بار عمیق‌تر به آن نگاه کنند.
به نظر شما این نوع روایت تصویری تا چه اندازه می‌تواند در بازآفرینی هویت ملی، به‌ویژه در میان نسل جوان، تأثیرگذار باشد؟
صادقانه بگویم، تلاش خودم را کرده‌ام. نمی‌دانم تا چه اندازه موفق بوده‌ام و باید دید تاریخ درباره این تلاش چه قضاوتی خواهد کرد، اما هدفم همین بوده است. یک مثال ساده می‌زنم؛ امروز در فضای مجازی می‌بینیم که کلیپ‌های انیمیشن و آثار کارتونی درباره تمدن ایرانی، پادشاهان و فرهنگ ایران با استفاده از هوش مصنوعی تولید می‌شوند. این شیوه تولید برای نسل جدید جذاب‌تر است و نشان می‌دهد برای ارتباط با نسل جوان و نوجوان باید از زبان و ابزارهای ارتباطی متناسب با شناخت و علایق آنان استفاده کرد. من هم تلاش کردم با ایجاد این تصاویر، ذهنی کنجکاو و جست‌وجوگر در مخاطب به وجود بیاورم. نمی‌خواهم مردم صرفاً بروند تاریخ را بخوانند؛ می‌خواهم کاری کنم که کتاب تاریخ را بردارند.
شما در این مجموعه تلاش کرده‌اید تاریخ را با تصویر روایت کنید. این شیوه چه کمکی به درک استمرار تمدن ایرانی می‌کند؟
من تا اینجا مسئولیت خودم را انجام‌شده می‌دانم. آدم‌ها باید بدانند از کجا به کجا رسیده‌اند. بیان این مسیر در قالب کلمات گاهی دشوار و طولانی می‌شود، اما وقتی بتوانید با پنج عکس به مخاطب نشان دهید که یک تصویر متعلق به چهار هزار سال پیش، تصویر دیگر متعلق به سه هزار سال پیش، بعدی متعلق به دو هزار سال پیش، هزار سال پیش، ۵۰۰ سال پیش و در نهایت متعلق به امروز است، در واقع یک مسیر تاریخی را به‌صورت تصویری روایت کرده‌اید. برای مثال، می‌توان با همین تصاویر خشت ایرانی را معرفی کرد و به مخاطب گفت: خشتی که امروز در دیوار خانه‌ات می‌بینی، همانندی‌هایی با خشتی دارد که چهار یا پنج هزار سال پیش نیز در ساخت‌وساز به کار می‌رفته است. رفتارها، فرهنگ‌ها، عادت‌ها، عاشق‌شدن‌ها و شادی‌های انسان‌ها نیز در امتداد همین پیوندهای تاریخی قرار دارند. برای اینکه مشخص شود آیا توانسته‌ام چنین ارتباطی میان مخاطب و گذشته برقرار کنم یا نه، باید به زمان اجازه بدهم. باید ببینم آیا توانسته‌ام یک جمع و جامعه را با خودم همراه کنم یا خیر.
بخش قابل توجهی از تصاویر کتاب به مساجد ایران اختصاص دارد. با توجه به اینکه از نظر دینی مسلمان نیستید، هنگام عکاسی از این مکان‌ها چه نگاهی داشتید و چه احساسی را تجربه کردید؟
بگذارید خیلی صریح بگویم؛ نخستین چیزی که برای من اهمیت دارد، خاک ایران است. از نظر من هر چیزی که روی خاک ایران وجود دارد، مقدس است؛ چه کاخ باشد، چه مسجد، چه کنیسه و چه کلیسا.
من مسلمان نیستم، اما در یک کشور اسلامی به دنیا آمده‌ام و با این فرهنگ و آیین‌ها زندگی کرده‌ام و آن‌ها را می‌شناسم. زرتشتی هم نیستم، اما دوستان زرتشتی داشته‌ام. عقیده‌ام این است که با احترام گذاشتن به همه این باورها، در واقع به هویت جمعی کشوری به نام «ایران» احترام گذاشته‌ام و این برای من ارزشمندترین بخش ماجراست. از سوی دیگر، در تصاویرم تلاش کرده‌ام نشان دهم آنچه امروز به نام مسجد، کلیسا، معبد یا کاخ می‌شناسیم، حلقه‌هایی پیوسته با گذشته خود دارند. این‌طور نیست که یک‌شبه گنبدی خلق شود یا مناره‌ای در معماری ایران پدیدار شود. من می‌خواستم استمرار این قصه را نشان بدهم؛ اینکه مناره‌ها وجود داشته‌اند و نوع کاربری آن‌ها متناسب با تحولات تاریخی و عقیدتی تغییر کرده است.
آیا می‌توان گفت نگاه شما به این بناها بیشتر نگاهی فرهنگی و تمدنی است تا صرفاً مذهبی؟
دقیقاً. ساده‌تر بگویم، من این آثار را نه صرفاً محصول عقیده‌ها، بلکه محصول اقلیم، فرهنگ‌ها، مردمان و نیازهای جامعه ایرانی می‌دانم. شاید وقتی خارج از کشور مسجدی می‌بینم، به اندازه مسجدی که در ایران قرار دارد با آن ارتباط برقرار نکنم. دلیلش این نیست که در هر دو مسجد به زبان عربی نماز می‌خوانند؛ بلکه مسجدی که در ایران قرار دارد، با خشت‌ها، آجرها، کاشی‌های لعاب‌دار و کتیبه‌هایش مرا به یاد هزاران عنصر تاریخی و فرهنگی دیگر این سرزمین می‌اندازد. همان‌گونه که آیات قرآن به شکل کتیبه روی دیوارهای مساجد نوشته می‌شوند، در دوره‌های تاریخی گذشته نیز نمونه‌هایی از نوشتن دعاها روی خشت‌های دوره ایلامی وجود داشته است. همچنین می‌توان استمرار برخی الگوهای هنری و معماری را در درگاه‌های کاخ‌های دوره هخامنشی مشاهده کرد. احساس می‌کنم همین پیوستگی تاریخی باعث می‌شود مسجد برای من فراتر از یک بنای صرفاً مذهبی، معنایی ملی نیز داشته باشد؛ زیرا در خاک این سرزمین شکل گرفته و رشد کرده است. فکر می‌کنم هر ایرانی باید برای میراثی که در این سرزمین وجود دارد ارزش قائل باشد؛ چه کلیسا باشد، حتی اگر خودش مسلمان باشد، چه آتشکده باشد و چه مسجد. مهم این است که همه این‌ها در کنار یکدیگر باعث شده‌اند چیزی به نام ایران داشته باشیم.
برای عرضه کتاب به مخاطبان ایرانی، به‌ویژه ایرانیان خارج از کشور و همچنین مخاطبان خارجی، چه برنامه‌ای دارید؟
با توجه به شرایط فعلی، هنوز مشخص نیست که این کتاب چگونه می‌تواند در دسترس عموم مردم، ایرانیان خارج از کشور و حتی مخاطبان خارجی قرار بگیرد؛ برای مثال از طریق سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی. ما در کشورهای مختلف رایزنان فرهنگی داریم و این کتاب می‌تواند به‌عنوان یک بسته فرهنگی ویژه برای معرفی ایران ارائه شود؛ به‌خصوص در شرایطی که گاهی درباره تمدن و پیشینه تاریخی ایران اظهارنظرهایی مطرح می‌شود که ضرورت معرفی درست این تمدن را بیشتر می‌کند. تمهیداتی که حاکمیت‌ها و نهادهای مسئول می‌توانند برای عرضه این کتاب فراهم کنند، به خودشان مربوط است. تنها کاری که من انجام داده‌ام، عکاسی بوده و تنها کاری که می‌توانستم در ادامه این مسیر انجام دهم، تبدیل این مجموعه به یک کتاب بود. از این مرحله به بعد، نهادهای فرهنگی و دولت‌ها باید از چنین ظرفیتی استفاده کنند و آن را به دنیا نشان دهند. من محتوای خودم را تولید کرده‌ام و با کمال میل می‌خواهم ایرانم را به دنیا معرفی کنم. منظور من از ایران، سرزمینی فراتر از مرزبندی‌های جغرافیای سیاسی و خط‌مشی‌های سیاسی است؛ ایرانی که در طول هزاران سال با تنوع فرهنگی، تاریخی، معماری و هنری خود تداوم یافته و همچنان هویت مستقل و ریشه دار خود را حفظ کرده است.
نظر شما