خبرگزاری شبستان _ خراسان‌جنوبی؛ فاطمه رحیم‌زاده - بناهای تاریخی تنها یادگارهایی از معماری و روزگاران گذشته نیستند، بلکه هر کدام روایتگر بخشی از هویت، فرهنگ و مسیر پیشرفت یک سرزمین‌اند. در بیرجند، بنای تاریخی شوکتیه که روزگاری میزبان دانش‌آموزان و علاقه‌مندان به علم و آموزش بوده، امروز با تغییر کاربری و احیا، میزبان گنجینه‌ای از تاریخ آموزش، مفاخر علمی، کتاب‌های ارزشمند و اسناد تاریخی خراسان جنوبی است.
موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در فضایی به وسعت حدود چهار هزار مترمربع و با زیربنای سه هزار مترمربع، در سه بخش موزه، مرکز اسناد و مجموعه مفاخر فعالیت می‌کند و تلاش دارد پیوندی میان گذشته پرافتخار آموزشی منطقه و نسل امروز برقرار سازد.
در جریان بازدید خبرنگاران از این مجموعه، بخش‌های مختلف موزه دانشگاه و آموزش، موزه علم و فناوری و مرکز اسناد و مفاخر معرفی شد، بخش‌هایی که هر کدام گوشه‌ای از تاریخ، دانش و فرهنگ این خطه را به نمایش می‌گذارند.
از دبیرستان شوکتیه تا موزه دانشگاه بیرجند
دکتر هادی صمدیه، رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند، در تشریح پیشینه شکل‌گیری این مجموعه اظهار کرد: بنایی که امروز موزه دانشگاه بیرجند در آن قرار دارد، در ابتدا دبیرستان شوکتیه بوده و پس از آن به مؤسسه آموزش عالی امیر شوکت‌الملک علم و سپس دانشگاه بیرجند اختصاص پیدا کرده است، این ساختمان در دوره‌های مختلف نیز محل استقرار دانشکده‌های دانشگاه بوده است.
وی با اشاره به شکل‌گیری ایده راه‌اندازی موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند در سال ۱۳۹۷ افزود: این طرح با ابتکار دکتر خامسان، رئیس وقت دانشگاه، مطرح شد و در دی‌ماه سال ۱۳۹۸ به تصویب هیئت امنا رسید، پس از تصویب طرح نیز اقدامات مربوط به تغییر کاربری و آماده‌سازی ساختمان آغاز شد.
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند ادامه داد: این مجموعه در سال ۱۴۰۰ به بهره‌برداری اولیه رسید و از آن زمان تاکنون تکمیل و تجهیز بخش‌های مختلف آن دنبال شده است، سال گذشته پروانه رسمی فعالیت موزه از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دریافت شد.
صمدیه با بیان اینکه این مجموعه از بزرگ‌ترین موزه‌های دانشگاهی کشور به شمار می‌رود، مساحت آن را حدود چهار هزار مترمربع و زیربنای ساختمان را سه هزار مترمربع اعلام کرد و گفت: معرفی شخصیت‌های علمی و فرهنگی خراسان جنوبی، برگزاری آیین‌های بزرگداشت و تکریم مفاخر و میزبانی از برنامه‌های فرهنگی و هنری از جمله اهداف راه‌اندازی این مجموعه است.
تجهیز موزه با اتکا به توان دانشگاه بیرجند
وی در ادامه با اشاره به روند آماده‌سازی و تأمین تجهیزات موزه بیان کرد: در مراحل مختلف راه‌اندازی و تجهیز این مجموعه، هیچ‌گونه حمایت مالی از دستگاه‌های خارج از دانشگاه بیرجند و استان خراسان جنوبی دریافت نشده و تمامی مراحل مفهوم‌پردازی، ایده‌پردازی، طراحی و اجرا با استفاده از ظرفیت‌های داخلی دانشگاه انجام شده است.
صمدیه نقش دکتر خامسان و دکتر عقیلی، را در شکل‌گیری ایده و اجرای این مجموعه مؤثر دانست و افزود: تلاش شده است با بهره‌گیری از امکانات موجود دانشگاه، هزینه‌های مربوط به تجهیز و تکمیل موزه کاهش پیدا کند.
وی با اشاره به استفاده از ظرفیت کارگاه‌های دانشگاه برای بازسازی تجهیزات گفت: حتی برخی امکانات از جمله صندلی‌های موزه به‌جای خرید مجدد، در کارگاه مرمت دانشگاه تعمیر و بازسازی شده‌اند.
رئیس موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند یکی از هزینه‌های عمده مجموعه را مربوط به تجهیز موزه علم و فناوری دانست و تصریح کرد: برای تجهیز این بخش که در طبقه دوم سالن اصلی قرار دارد، امسال حدود چهار میلیارد تومان هزینه شده است.
صمدیه با تأکید بر ضرورت بیان دقیق واقعیت‌های تاریخی منطقه خاطرنشان کرد: امیر شوکت‌الملک علم بنیان‌گذار دانشگاه بیرجند بوده و به سفارش و دستور او، پروفسور گنجی مأمور راه‌اندازی دانشگاه بیرجند شده است.
روایت تاریخ آموزش بیرجند؛ از مکتب‌خانه تا کلاس‌های درس قدیمی
فاطمه علی‌آبادی، کارشناس و راهنمای موزه مشاهیر و مفاخر ملی بیرجند، نیز با معرفی بخش موزه دانشگاه و آموزش اظهار کرد: یکی از اهداف مهم این مجموعه، آشنایی نسل جوان با تاریخ علم، فرهنگ و هنر خراسان جنوبی است تا دانش‌آموزان و دانشجویان بدانند سرزمینی که در آن زندگی و تحصیل می‌کنند، چه پیشینه و ظرفیت‌های علمی و آموزشی دارد.
وی با اشاره به جایگاه علمی بیرجند افزود: این خطه ۶ تن از پدران علم ایران را به جامعه علمی و فرهنگی کشور معرفی کرده است و معرفی این سرمایه‌های علمی و فرهنگی از اهداف اصلی موزه به شمار می‌رود.
علی‌آبادی با بیان اینکه در طراحی فضای موزه تلاش شده هویت معماری سنتی بنا حفظ شود، گفت: در رنگ‌آمیزی ساختمان و تجهیزات از پنج رنگ اصلی استفاده شده است؛ سفید نماد پاکی و سلامت، سبز نشانه پایداری و سرسبزی و قرمز علاوه بر یادآوری خون شهدا، تداعی‌کننده رنگ محصولات شاخص استان از جمله زرشک و زعفران است.
وی ادامه داد: رنگ خاکی نیز به اقلیم کویری خراسان جنوبی اشاره دارد و خاکستری به‌عنوان رنگ خنثی در ترکیب رنگی مجموعه مورد استفاده قرار گرفته است.
راهنمای موزه با معرفی بخش دیداری و شنیداری این مجموعه اظهار کرد: در این قسمت، فضای کلاس‌های درس قدیمی بازسازی شده و میزها و نیمکت‌هایی که از یکی از روستاهای شهرستان نهبندان به موزه انتقال یافته‌اند، پس از مرمت و بازسازی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته‌اند.
وی افزود: دفترهای نمره و برگه‌های امتحانی قدیمی با تاریخ‌هایی از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۴۵ نیز در محفظه‌های شیشه‌ای نگهداری می‌شوند که در کنار تصاویر و تابلوهای تاریخی، فضای آموزشی و شیوه تحصیل در گذشته بیرجند را به تصویر می‌کشند.
ماکت مدرسه شوکتیه و میز کار پدر جغرافیای نوین ایران
علی‌آبادی با اشاره به بخش معرفی بیرجند قدیم گفت: در یکی از فضاهای موزه، تصاویر خیابان‌ها، بناها و آثار تاریخی بیرجند در دهه‌های گذشته به نمایش درآمده است تا بازدیدکنندگان بتوانند چهره قدیمی شهر را با وضعیت امروز آن مقایسه کنند.
به گفته وی، میز کار پروفسور گنجی، پدر جغرافیای نوین ایران و نخستین رئیس دانشگاه بیرجند، نیز در این بخش قرار دارد.
راهنمای موزه از ماکت بازسازی‌شده مدرسه شوکتیه به‌عنوان یکی دیگر از آثار شاخص این مجموعه نام برد و اظهار کرد: این ماکت با رعایت جزئیات معماری بنای اصلی از جمله آجرنماها، پلکان، طاقچه‌ها، درها و پنجره‌ها، توسط مهندس ابراهیمی از کارشناسان دانشکده هنر دانشگاه بیرجند بازطراحی و آماده شده است.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی مدرسه شوکتیه افزود: این مدرسه به‌عنوان سومین مدرسه نوین کشور شناخته می‌شود و توجه به آموزش دختران و پسران از اهداف مهم آن بوده است.
علی‌آبادی به نمایش نمونه‌هایی از معماری سنتی منطقه از جمله ساباط‌ها و تصاویر دارای نمادهای فرهنگی و تاریخی خراسان جنوبی در این بخش اشاره کرد.
بازسازی پوشاک تاریخی دانش‌آموزان شوکتیه و لباس‌های پروفسور گنجی
وی در معرفی بخش پوشاک تاریخی موزه اظهار کرد: لباس‌های دبستان و دبیرستان شوکتیه با همکاری دکتر پایدارفرد، عضو هیئت علمی گروه فرش و هنر اسلامی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، بازسازی شده‌اند و در این فرآیند تلاش شده طراحی، جنس پارچه و رنگ اصلی لباس‌ها حفظ شود.
علی‌آبادی با بیان اینکه بازآفرینی این پوشاک بر پایه بررسی‌های تاریخی انجام شده است، افزود: برای شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های لباس‌های آن دوره، تحقیقات و گفت‌وگوهایی با افراد قدیمی و آگاه به پوشاک گذشته صورت گرفته تا جزئیات مربوط به پارچه، رنگ و فرم لباس‌ها با دقت بیشتری بازسازی شود.
وی از نگهداری دو دست لباس متعلق به پروفسور گنجی در این بخش خبر داد و گفت: این پوشاک از سوی خانواده ایشان به موزه اهدا شده و شامل لباس‌هایی است که وی در مناسبت‌های رسمی و مراسم مورد استفاده قرار می‌داده است.
به گفته راهنمای موزه، ابزارها و وسایل قدیمی آموزشی و کمک‌آموزشی نیز در کنار این آثار به نمایش درآمده‌اند تا بازدیدکنندگان، به‌ویژه نسل جوان، با شیوه‌های تدریس و آموزش در سال‌های گذشته بیشتر آشنا شوند.
اهدای ۴۸۵ جلد کتاب تاریخی از سوی خاندان شریف
علی‌آبادی در ادامه با اشاره به آثار مکتوب موجود در موزه گفت: بخشی از کتاب‌های تاریخی این مجموعه از قدمت قابل توجهی برخوردارند و برخی از آن‌ها به دوره تیموری بازمی‌گردند.
وی با اشاره به نقش خاندان‌های فرهنگ‌دوست در حفظ میراث مکتوب منطقه افزود: خاندان شریف از خاندان‌های قدیمی و اصیل استان، مجموعه‌ای شامل ۴۸۵ جلد کتاب را به موزه دانشگاه بیرجند اهدا کرده‌اند.
وی توضیح داد: این کتاب‌ها بخشی از گنجینه بزرگ‌تر کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد موجود در مرکز اسناد دانشگاه بیرجند را تشکیل می‌دهند و نباید تعداد ۴۸۵ جلد را معادل کل آثار موجود در مرکز اسناد دانست.
به گفته علی‌آبادی، این اقدام خاندان شریف نقش مؤثری در غنی‌تر شدن مجموعه و فراهم شدن زمینه حفاظت، نگهداری و معرفی میراث مکتوب خراسان جنوبی داشته است.
موزه علم و فناوری؛ لمس مفاهیم علمی در فضایی آموزشی
راهنمای موزه در معرفی بخش علم و فناوری دانشگاه بیرجند اظهار کرد: این بخش با هدف آموزش مفاهیم علوم پایه، مهندسی و فناوری، به‌ویژه برای دانش‌آموزان و دانشجویان، تجهیز شده است.
وی افزود: تجهیزات مورد استفاده در این قسمت با همکاری و بر اساس قراردادی با موزه ملی علوم و فناوری ایران تأمین شده‌اند تا بازدیدکنندگان بتوانند مفاهیم علمی را به‌صورت عینی مشاهده و تجربه کنند.
علی‌آبادی با بیان اینکه در حال حاضر بخش‌های فیزیک و مکانیک موزه علم و فناوری تجهیز شده است، گفت: در طراحی این بخش تلاش شده مطالبی که دانش‌آموزان و دانشجویان در کتاب‌های درسی مطالعه می‌کنند، در قالب ابزارها و وسایل آموزشی قابل مشاهده و لمس باشد.
وی یکی از نمونه‌های این تجهیزات را وسیله‌ای برای آموزش مفهوم مرکز جرم یا مرکز ثقل معرفی کرد و افزود: بازدیدکنندگان می‌توانند با مشارکت در فعالیت‌های عملی، این مفهوم علمی را بهتر درک کنند.
صیانت تخصصی از نسخ خطی و اسناد تاریخی دانشگاه بیرجند
در ادامه بازدید، دکتر مسعود باتر، مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند و عضو هیئت علمی گروه آموزشی فرش این دانشگاه، به تشریح فعالیت‌های تخصصی مرکز در زمینه حفاظت و نگهداری از آثار مکتوب پرداخت.
وی با اشاره به سابقه بیش از ۲۰ سال فعالیت تخصصی در حوزه حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی در بخش‌های آموزشی، پژوهشی و اجرایی اظهار کرد: یکی از اهداف راه‌اندازی مرکز اسناد، ایجاد شرایط مناسب برای نگهداری کتاب‌ها، نسخ خطی و اسناد متعلق به منطقه است.
وی با بیان اینکه احیای یک بنای تاریخی باید با تعریف کاربری متناسب و استمرار فعالیت در آن همراه باشد، گفت: در حوزه مرمت، پس از احیای یک بنای تاریخی، چنانچه امکان ادامه کاربری قبلی وجود نداشته باشد، باید کاربری جدیدی برای آن تعریف شود تا با جریان داشتن فعالیت و زندگی در بنا، زمینه حفظ و تداوم حیات تاریخی آن فراهم شود.
مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به تنوع آثار موجود در این مرکز بیان کرد: کتاب‌ها و نسخ خطی، کتاب‌های نفیس چاپ سنگی و کتاب‌های چاپ سربی از جمله آثاری هستند که در این مجموعه نگهداری می‌شوند.
باتر افزود: این آثار موضوعات مختلفی از جمله مباحث مذهبی، فقه، کلام، حدیث، تاریخ، طب و پزشکی و حقوق را در بر می‌گیرند و هر کدام از نظر تاریخی و پژوهشی ارزشمند هستند.
وی با بیان اینکه آثار موجود در مرکز اسناد طبقه‌بندی شده‌اند، ادامه داد: در مراحل بعدی، نسخه‌ها از نظر علمی بررسی و نسخه‌شناسی می‌شوند و پس از آن اقدامات تخصصی حفاظت، مرمت و نگهداری متناسب با شرایط هر اثر انجام خواهد شد.
هزینه ۳۰۰ میلیون تومانی برای حفاظت از نسخ خطی
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای نگهداری اصولی از کتاب‌های تاریخی اظهار کرد: در حال حاضر هر نسخه در پوشش جداگانه‌ای قرار گرفته است و برای ارتقای سطح حفاظت، جعبه‌های اختصاصی فاقد اسید سفارش داده‌ایم تا هر نسخه متناسب با ابعاد، شکل و فرم خود در محفظه‌ای ویژه نگهداری شود.
مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند با اشاره به هزینه تهیه این تجهیزات تخصصی گفت: برای سفارش و تهیه این جعبه‌ها نزدیک به ۳۰۰ میلیون تومان هزینه شده است.
باتر کنترل شرایط محیطی را از دیگر ضرورت‌های حفاظت از آثار تاریخی دانست و افزود: دستگاه‌های رطوبت‌سنج و دماسنج در فضای مرکز اسناد نصب شده‌اند تا دما و رطوبت محیط به‌صورت مستمر پایش شود.
وی ادامه داد: تلاش شده است شرایط محیطی از نظر دمای مناسب، رطوبت کنترل‌شده و دور بودن از آلودگی‌ها به شکلی مدیریت شود که امکان نگهداری اصولی و طولانی‌مدت از نسخ خطی و آثار ارزشمند فراهم باشد.
خاندان شریف؛ همراه دانشگاه در حفاظت از میراث مکتوب
مسئول بخش اسناد موزه و مفاخر دانشگاه بیرجند در بخش دیگری از سخنان خود به نقش خانواده‌های فرهنگ‌دوست در غنی‌سازی گنجینه این مرکز اشاره کرد و گفت: بخش قابل توجهی از کتاب‌های خطی و چاپی نفیس موجود در مرکز، از سوی خاندان شریف به این مجموعه اهدا شده است.
باتر با اشاره به برنامه‌ریزی برای برگزاری مراسم تکریم و گرامی‌داشت این خاندان افزود: تلاش می‌کنیم آثار ارزشمند اهدایی با شرایط مطلوب حفاظت شوند و زمینه معرفی و بهره‌برداری علمی و پژوهشی از آن‌ها نیز فراهم شود.
موزه و مرکز اسناد و مفاخر دانشگاه بیرجند امروز در کنار احیای یکی از بناهای شاخص تاریخی شهر، وظیفه مهمی در معرفی پیشینه آموزشی و علمی خراسان جنوبی، پاسداشت مفاخر و حفاظت از میراث مکتوب این منطقه بر عهده دارد.
این مجموعه با گردآوری آثار تاریخی، بازسازی فضای آموزش گذشته، معرفی چهره‌های اثرگذار علمی و تجهیز بخش علم و فناوری، فرصتی برای آشنایی نسل جوان با هویت علمی و فرهنگی سرزمین خود فراهم کرده است؛ ظرفیتی که می‌تواند علاوه بر تقویت پیوند نسل امروز با گذشته، زمینه فعالیت‌های پژوهشی و معرفی هرچه بیشتر داشته‌های تاریخی و فرهنگی خراسان جنوبی را نیز فراهم سازد.
نظر شما