آداب صدا زدن دیگران؛ پرهیز از القاب زشت و احترام به نام‌ها

گروه دین و اندیشه خبرگزاری شبستان؛ پیش از آنکه انسان زبان باز کند یا رفتاری از خود نشان دهد، نامی بر او نهاده می‌شود که تا پایان عمر، همراهش خواهد بود. این نام، صرفاً برچسبی برای شناسایی نیست؛ بلکه نخستین نشانه‌ای است که هویت فرد را از دیگران متمایز می‌ کند و بخشی جدایی‌ناپذیر از تصویر او از خویشتن می‌شود.

روان‌شناسان اجتماعی معتقدند شنیدن نام خود، در مقایسه با هر کلمه دیگری، فعالیت متفاوتی در مغز انسان ایجاد می‌کند؛ گویی نام، دریچه‌ای مستقیم به عمیق‌ترین لایه‌های هویت فرد است. از همین رو، نحوه خطاب قراردادن و صدا کردن دیگران، به هیچ وجه امری سطحی و بی‌اهمیت نیست؛ بلکه بیانگر میزان احترامی است که برای هویت و کرامت آنها قائل هستیم. 

منع قرآن از لقب‌های ناپسند

قرآن کریم، در آیه یازدهم سوره حجرات، در میان مجموعه‌ای از آداب اجتماعی که برمی‌شمارد، به صراحت از دادن القاب ناپسند به دیگران نهی می‌کند: «ولا تنابزوا بالألقاب»؛ یکدیگر را با لقب‌های زشت صدا نزنید. این آیه، در ادامه، دلیلی اخلاقی برای این نهی ارائه می‌دهد: «بئس الاسم الفسوق بعد الإیمان»؛ چه بد است نامیدن به فسق، پس از ایمان آوردن.

تفسیر این بخش از آیه نشان می‌دهد که دادن لقب ناپسند به کسی که ایمان آورده، در واقع نوعی بازگرداندن او به وضعیتی است که از آن فاصله گرفته؛ گویی گوینده، با این لقب، تلاش می‌کند هویت تازه و متعالی فرد را نادیده بگیرد و او را به گذشته یا نقصی خاص تقلیل دهد. این آیه، در کنار نهی از تمسخر «لا یسخر قوم من قوم» در همان سیاق قرار گرفته، که نشان می‌دهد دادن القاب ناپسند، شکلی پنهان از تمسخر و تحقیر است که گاه حتی از خود شخص نیز پوشیده می‌ماند.

پیامبر دیگران را با بهترین نام صدا می کردند 

سنت پیامبر و اهل بیت علیهم صلوات الله سرشار از نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد خطاب کردن افراد با عناوین محترمانه و نیکو، چه تأثیرعمیقی بر روابط انسانی دارد. پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، به یاران خود کنیه‌هایی نیک می‌دادند که نشان از احترام و محبت داشت و برخی از آنها هنوز در فرهنگ اسلامی باقی مانده است.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه وآله فرمود: برادران دینی خود را با بهترین نام آنان صدا بزنید و آنـان را بـا لقبـ‌های زشت نخـوانیـد. ایشان که خَلقا و خُلقا سرآمد آفرینش بودند، از جهت رفتار و برخورد با بستگان یا سایرمسلمانان و حتی کسانی که ایمان نیاورده بودند یا حتی کسانی که همیشه آن حضرت را اذیت می کردند، با برجسته ترین اخلاق رفتار کرده و ادب را رعایت می کردند چه در زندگی فردی و چه زندگی اجتماعی.

پیامبر همیشه سعی می کردند مردم را با اسم هائی که دوست داشتند، صدا بزنند. از جمله در آن روزگار عرب‌ها صدا زدن با لقب و کنیه را بسیار دوست داشتند، پیامبر گرامی ما هم به رغم فاصله زیاد معنوی و اجتماعی با یارانش، آن ها را در همه جا و به هر شکلی گرامی می داشت و با کنیه صدایشان می زد.