خبرگزاری شبستان، گروه بین‌الملل: در قلب قاهره تاریخی، مسجد آبی یادگاری از تلاقی هنر معماری مملوکی و عثمانی است؛ بنایی که در گذر قرن‌ها، بارها مرمت و بازسازی شده و هویت معماری آن با عناصر هنری دو دوره تاریخی شکل گرفته است.
این مسجد در منطقه الدرب‌الاحمر در مرکز پایتخت مصر، قرار دارد. بنای اولیه آن در دوره مملوکی ساخته شد، اما در جریان بازسازی‌های دوره عثمانی، کاشی‌کاری‌های آبی‌رنگ به آن افزوده شد و سیمای شاخص امروزی‌اش را پیدا کرد.
مسجد آبی در زلزله سال ۱۹۹۲ قاهره آسیب دید و فعالیت آن متوقف شد. پس از سال‌ها تعطیلی و اجرای طرحی طولانی برای مرمت بنا، این مسجد در ماه مه ۲۰۱۵ بار دیگر افتتاح شد.
مجدی شاکر، از کارشناسان ارشد آثار باستانی مصر، در گفت‌وگو با خبرگزاری آناتولی، با اشاره به اهمیت معماری و هنری این بنا گفت که مسجد آبی ویژگی‌های دو دوره مهم تاریخی را در خود جای داده است؛ دوره‌هایی که هر یک تأثیر چشمگیری بر معماری اسلامی مصر گذاشته‌اند.
معماری میان دو دوره تاریخی
بر اساس اطلاعات وزارت گردشگری و آثار باستانی مصر، مسجد آبی در سال ۱۳۴۶ میلادی به دستور امیر آق‌سنقر الناصری، از ممالیک سلطان قلاوون، ساخته شد.
این بنا در میان مردم به نام «مسجد آبی» شناخته می‌شود؛ نامی که از کاشی‌های لعاب‌دار آبی‌رنگ به‌کاررفته در بخش‌هایی از دیوارهای مسجد و آرامگاه متصل به آن گرفته شده است. این مسجد با نام‌های دیگری همچون «جامع‌النور» و «مسجد ابراهیم آغا» نیز شناخته می‌شود.
نام اخیر به امیر عثمانی، ابراهیم آغا، اشاره دارد که در سال ۱۶۵۱ میلادی عملیات بازسازی و توسعه مسجد را انجام داد.
در جریان این بازسازی‌ها، کاشی‌های آبی‌رنگی که به‌طور اختصاصی در ترکیه ساخته شده بودند، به دیوار محراب افزوده شدند. این کاشی‌ها بعدها به یکی از شاخص‌ترین عناصر هنری مسجد تبدیل شدند.
مجدی شاکر با تأکید بر اهمیت این تلفیق معماری گفت: این مسجد از ارزش بسیار بالایی برخوردار است، زیرا دو دوره مهم معماری در مصر را در خود جمع کرده است. معماری دوره مملوکی به طراحی بناها و تزئینات شهرت دارد و این ویژگی در مساجد آن دوره نیز دیده می‌شود. دوره عثمانی هم سبک معماری خاص خود را داشته است.
مسجد آبی با حفظ ویژگی‌های معماری مملوکی، عناصر تزئینی دوره عثمانی را نیز در خود جای داده و هویت معماری کنونی آن حاصل پیوند این دو سبک است.
از زلزله تا مرمت ۱۴ ساله
زلزله سال ۱۹۹۲ قاهره به مسجد آبی آسیب رساند و موجب تعطیلی آن شد. عملیات مرمت بنا سرانجام در سال ۲۰۰۱ آغاز شد و پروژه‌ای که ۱۴ سال ادامه یافت، با بازگشایی رسمی مسجد در ماه مه ۲۰۱۵ به پایان رسید.
این عملیات بخش‌های مختلف بنا، از جمله نمای بیرونی، رواق‌های محل نماز، سقف‌های چوبی، بالکن‌ها، سرداب‌ها، مناره و آرامگاه‌های متصل به مسجد را دربر گرفت.
مرمت‌گران همچنین به ترمیم ترک‌ها، عایق‌کاری سطوح و بازسازی کاشی‌های موسوم به «قاشانی» در دیوار محراب پرداختند و بخش‌های فرسوده و آسیب‌دیده این کاشی‌کاری‌ها را تکمیل کردند.
بر اساس اطلاعات بنیاد صندوق آقاخان برای فرهنگ، گروه‌هایی متشکل از ۶۰ تا ۸۰ استادکار و متخصص مرمت آثار هنری، بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۲ در بخش‌هایی از این پروژه مشارکت داشتند.
در این مرحله، سازه‌های نگهدارنده موقتی که پس از زلزله سال ۱۹۹۲ نصب شده بودند، برداشته شدند و تدابیر حفاظتی در برابر زلزله، به‌ویژه در پایه مناره، به اجرا درآمد.
حفاظت از صفحات مرمر و کاشی‌های سرامیکی از نوع «ایزنیک» نیز بخشی از این اقدامات بود. علاوه بر این، سقف‌ها و نماهای بنا به‌طور گسترده مرمت شدند.
مسجد آبی سرانجام در ماه مه ۲۰۱۵، با حضور ممدوح الدماطی، وزیر وقت آثار باستانی مصر، بار دیگر افتتاح شد.
جزئیات معماری و آرامگاه‌های تاریخی
مسجد آبی سه ورودی دارد که در نماهای غربی، شرقی و شمالی آن قرار گرفته‌اند.
بر اساس اطلاعات استانداری قاهره، عرض این مسجد ۸۰ متر و طول آن ۱۰۰ متر است و سه آرامگاه را در خود جای داده است.
یکی از این آرامگاه‌ها متعلق به امیر عثمانی، ابراهیم آغا المستحفظان، است. این آرامگاه از مرمر سفید ساخته شده و دیوارهای آن با کاشی‌های آبی‌رنگ پوشیده شده‌اند.
همین کاشی‌ها از مهم‌ترین ویژگی‌های بصری بنا هستند و در شناخته‌شدن آن به نام مسجد آبی نقش داشته‌اند.
در شهر استانبول ترکیه نیز مسجد سلطان احمد به نام «مسجد آبی» شهرت دارد؛ نامی که به رنگ غالب تزئینات داخلی آن اشاره می‌کند.
ساخت مسجد سلطان احمد بین سال‌های ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۶ میلادی انجام شد و دیوارهای داخلی آن با بیش از ۲۰ هزار قطعه کاشی سرامیکی دست‌ساز با نقوش آبی‌رنگ تزئین شده‌اند.
ظرفیت گردشگری میراث اسلامی مصر
اهمیت مسجد آبی قاهره تنها به ارزش تاریخی و معماری آن محدود نمی‌شود، بلکه این بنا می‌تواند یکی از جاذبه‌های گردشگری مرتبط با میراث اسلامی مصر باشد.
مجدی شاکر معتقد است آثار معماری و تاریخی دوره‌های مملوکی و عثمانی در منطقه الدرب‌الاحمر و خیابان المعز، به دلیل برخورداری از ویژگی‌های هنری و معماری کم‌نظیر، ظرفیت جذب گردشگران بین‌المللی را دارند.
او بر ضرورت طراحی برنامه‌های گردشگری تخصصی برای بازارهای هدف، از جمله کشورهای جنوب شرق آسیا و علاقه‌مندان به معماری تاریخی و میراث اسلامی، تأکید کرد.
این کارشناس مصری اظهار داشت صنعت گردشگری باید از بازاریابی عمومی به سمت معرفی تخصصی جاذبه‌ها حرکت کند تا بتواند پاسخ‌گوی سلیقه‌ها و علایق متنوع گردشگران باشد.
شاکر همچنین تأکید کرد که سرمایه‌گذاری در حوزه آثار تاریخی و توسعه شهری در قاهره تاریخی، باید با برنامه‌های بازاریابی دیجیتال و بین‌المللی همراه شود.
او معتقد است چنین رویکردی می‌تواند بازده اقتصادی این ظرفیت‌ها را افزایش دهد و جایگاه میراث اسلامی مصر را در سطح جهانی برجسته‌تر کند.
نظر شما