به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، حجت‌الاسلام بهروزی‌لک بهروزی لک مسئول کمیته راهبری تحقیقات سند دوم چشم انداز حوزه علمیه صبح امروز در نشست خبری پروژه تدوین چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه، با اشاره به اهمیت آینده‌نگری در آموزه‌های دینی گفت: نگاه به آینده از توصیه‌های دینی ماست و امیرالمؤمنین علی(ع) نیز بر ضرورت برنامه‌ریزی و استقبال آگاهانه از تحولات آینده تأکید کرده‌اند؛ چراکه بی‌توجهی به آینده می‌تواند انسان را در مواجهه با تحولات ناخوشایند دچار سردرگمی کند.
وی با بیان اینکه آینده‌نگری همواره در سیره علمای اسلام و حوزه‌های علمیه وجود داشته است، افزود: این رویکرد در ذات انقلاب اسلامی نیز دیده می‌شود. امام شهید انقلاب اسلامی با ترسیم گام دوم انقلاب و تدوین منشور صدمین سالگرد تأسیس حوزه علمیه قم، توجه به آینده و اقتضائات پیش‌روی نظام و حوزه‌های علمیه را مورد تأکید قرار دادند.
تدوین چشم‌انداز دوم با بهره‌گیری از تجربه دوره نخست
بهروزی‌لک با اشاره به سابقه تدوین سند چشم‌انداز در حوزه‌های علمیه گفت: حوزه‌های علمیه نیز همگام با نظام جمهوری اسلامی، در دوره گذشته اقدام به تدوین سند چشم‌انداز کردند و پس از انجام مطالعات لازم، نخستین تجربه چشم‌اندازنویسی در این مجموعه شکل گرفت؛ ازاین‌رو، با توجه به ضرورت تداوم این مسیر، تدوین سند چشم‌انداز دوم در دستور کار قرار گرفت.
وی ادامه داد: شورای عالی حوزه‌های علمیه به‌عنوان نهاد مسئول سیاست‌گذاری کلان حوزه‌ها، به درخواست آیت‌الله اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه، این مأموریت را به پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت واگذار کرد و ما نیز در این فرایند تلاش کردیم از تجربه‌های پیشین و دیدگاه استادان و صاحب‌نظرانی که در تدوین چشم‌انداز نخست نقش داشتند، بهره بگیریم.
مشارکت بدنه حوزه‌ها در تدوین سند چشم‌انداز
این پژوهشگر حوزه مطالعات راهبردی با اشاره به دو ویژگی مهم در فرایند تدوین سند چشم‌انداز دوم بیان کرد: نخستین ویژگی، افزایش تعامل با ذی‌نفعان و بخش‌های مختلف حوزه‌های علمیه است. تجربه نشان داده است سندی که بدون مشارکت بدنه یک سازمان تدوین شود، ممکن است در مرحله اجرا با استقبال و همراهی کافی مواجه نشود.
وی افزود: در این دوره تلاش کرده‌ایم معاونت‌های مختلف حوزه‌های علمیه از ابتدا در فرایند تدوین سند مشارکت داشته باشند و علاوه بر مدیران ارشد، از دیدگاه مدیران میانی نیز استفاده شود.
بهروزی‌لک با تفکیک میان ذی‌نفعان و مجریان سند توضیح داد: منظور از مجریان، بخش‌هایی هستند که مسئولیت تحقق اهداف سند را بر عهده خواهند داشت؛ درحالی‌که ذی‌نفعان، مجموعه‌هایی در جامعه و ساختار حکمرانی هستند که فعالیت حوزه‌های علمیه و نتایج آن بر زندگی و عملکرد آنها تأثیر می‌گذارد.
شناسایی ۱۷ پیشران اثرگذار بر آینده حوزه‌های علمیه
وی دومین ویژگی سند چشم‌انداز دوم را تلفیق مدیریت راهبردی با آینده‌پژوهی دانست و گفت: در تجربه پیشین، بیشتر از رویکرد مدیریت راهبردی استفاده شده بود؛ اما با توجه به گسترش دانش آینده‌پژوهی و سرعت تحولات در جهان امروز، ضروری بود پیشران‌های اثرگذار بر آینده شناسایی شوند و پیامدهای احتمالی آنها در برنامه‌ریزی حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گیرد.
بهروزی‌لک با اشاره به تحولات فناوری، هوش مصنوعی، تغییرات جمعیتی و دگرگونی‌های اجتماعی، هویتی و دینی اظهار کرد: در این زمینه با استادان و متخصصان آینده‌پژوهی مشورت کردیم و در مرحله نخست، ۵۴ پیشران در ابعاد مختلف شناسایی و ارزیابی شد. سپس با طی مراحل مختلف بررسی و دسته‌بندی، ۱۷ پیشران برجسته و اثرگذار بر آینده حوزه‌های علمیه مشخص شد.
وی افزود: تأثیر این پیشران‌ها در سه سطح جهانی، ملی و متناسب با اقتضائات حوزه‌های علمیه بررسی می‌شود تا مشخص شود هر تحول چه فرصت‌ها و چالش‌هایی را برای آینده این نهاد علمی و دینی ایجاد خواهد کرد.
هوش مصنوعی؛ یکی از پیشران‌های مهم تحول در حوزه‌های علمیه
این پژوهشگر با اشاره به هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از پیشران‌های مهم تحولات آینده تصریح کرد: هوش مصنوعی می‌تواند بر ابعاد مختلف فعالیت حوزه‌های علمیه، ازجمله آموزش، پژوهش و تبلیغ دینی تأثیر بگذارد. امروزه بخشی از مخاطبان برای دریافت پاسخ پرسش‌های خود به ابزارهای هوش مصنوعی مراجعه می‌کنند و این مسئله، ضرورت بازنگری در شیوه‌های پاسخ‌گویی و تأمین نیازهای دینی جامعه را دوچندان می‌کند.
وی ادامه داد: عالمان دین در طول تاریخ، مرجع فکری و معنوی مردم و راهنمای آنان در مسائل مختلف بوده‌اند؛ اما ظهور ابزارهای جدید، در کنار فرصت‌هایی که ایجاد می‌کند، می‌تواند با آسیب‌هایی نیز همراه باشد. ازاین‌رو، حوزه‌های علمیه باید با شناخت دقیق این تحولات، برای مواجهه آگاهانه و مسئولانه با پیامدهای آنها آماده شوند.
بهروزی‌لک تأکید کرد: روزآمدی حوزه‌های علمیه و اتخاذ رویکرد متناسب با تحولات آینده، برای صیانت از اعتقادات دینی مردم، تعمیق باورهای دینی و پیشبرد رسالت اقامه دین ضروری است؛ رسالتی که در بیانات امام شهید انقلاب اسلامی به‌عنوان یکی از کارکردهای اصلی حوزه‌های علمیه مورد توجه قرار گرفته است.
افق ۱۰ ساله برای چشم‌انداز دوم حوزه‌های علمیه
وی درباره بازه زمانی سند چشم‌انداز دوم گفت: در تدوین این سند، افق ۱۰ ساله پیشنهاد شده است؛ زیرا سرعت تحولات در دنیای امروز ایجاب می‌کند برنامه‌ریزی‌ها در بازه‌های زمانی کوتاه‌تر انجام شود و امکان بازنگری در آنها وجود داشته باشد.
بهروزی‌لک افزود: بر همین اساس، علاوه بر پیش‌بینی بازنگری‌های مرحله‌ای، لازم است در پایان دوره نیز بازنگری جامع‌تری صورت گیرد. همچنین برنامه‌های اجرایی در چارچوب این چشم‌انداز می‌توانند در قالب برنامه‌های میان‌مدت و با مطالعات روزآمد و جزئی‌تر در بخش‌های مختلف حوزه‌های علمیه تنظیم شوند.
وی یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده در فرایند تدوین سند را تشکیل ستاد راهبری تحقق چشم‌انداز دوم عنوان کرد و گفت: پس از تصویب و رسمیت یافتن سند، لازم است سازوکاری مشخص برای پیگیری اجرای آن، ارزیابی میزان تحقق اهداف، شناسایی موانع و بررسی نقاط ضعف و قوت بخش‌های مختلف حوزه‌های علمیه در نظر گرفته شود.
این پژوهشگر ادامه داد: تشکیل ستاد راهبری می‌تواند به هماهنگی بیشتر بخش‌های مختلف، شناسایی مجموعه‌های نیازمند حمایت و تقویت انطباق برنامه‌ها و فعالیت‌ها با اهداف سند چشم‌انداز کمک کند.
نظریه تحول حوزه‌های علمیه؛ مبنای تدوین چشم‌انداز دوم
بهروزی‌لک با اشاره به مبانی تدوین سند چشم‌انداز دوم اظهار کرد: نظریه تحول حوزه‌های علمیه که در بیانات امام شهید انقلاب اسلامی مورد تأکید قرار گرفته، از محورهای جدی این پروژه است و به‌عنوان یکی از مبانی راهنمای تدوین سند مورد توجه قرار دارد.
وی افزود: در کنار این مبانی، اسناد بالادستی، اصول و ارزش‌های حوزه‌های علمیه نیز بررسی می‌شوند؛ اما برای تدوین یک چشم‌انداز واقع‌بینانه، شناخت تحولات محیطی و ارزیابی پیشران‌های اثرگذار بر آینده ضرورت دارد.
به گفته وی، در مطالعات آینده‌پژوهانه باید علاوه بر شناسایی تحولات احتمالی، میزان قطعیت و احتمال تحقق آنها نیز ارزیابی شود؛ زیرا همه روندهای پیش‌بینی‌شده الزاماً به یک اندازه محقق نخواهند شد و برنامه‌ریزی راهبردی باید بر مبنای شناخت دقیق‌تر این تفاوت‌ها صورت گیرد.
انجام ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه با نخبگان و صاحب‌نظران
این پژوهشگر با تشریح مراحل مطالعاتی پروژه گفت: پس از مطالعات کتابخانه‌ای و شناسایی پیشران‌های اثرگذار، از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با نخبگان و متخصصان استفاده می‌شود تا شناخت دقیق‌تری از اقتضائات آینده حوزه‌های علمیه به دست آید.
وی افزود: پیش‌بینی می‌شود در قالب شش کمیته تخصصی، حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ مصاحبه نخبگانی انجام شود. این گفت‌وگوها با حضور صاحب‌نظرانی صورت می‌گیرد که در حوزه‌های مرتبط با تحولات آینده و مسائل راهبردی حوزه‌های علمیه تخصص و تجربه دارند.
بهروزی‌لک ادامه داد: برای سامان‌دهی این مصاحبه‌ها، نظامی از پرسش‌ها طراحی شده است که پنج محور اصلی و ۱۰ محور فرعی را در بر می‌گیرد. این پرسش‌ها متناسب با مراحل تدوین سند تنظیم شده‌اند و می‌توانند در شناسایی مسائل و تدوین بندهای چشم‌انداز آینده مورد استفاده قرار گیرند.
بررسی ظرفیت‌ها، چالش‌ها و راهبردهای آینده حوزه‌ها
وی با اشاره به محورهای مطالعاتی این پروژه بیان کرد: در مرحله نخست، نقاط قوت و ضعف حوزه‌های علمیه بررسی می‌شود تا ظرفیت‌ها، مزیت‌ها و کاستی‌های موجود به‌درستی شناسایی شوند. در ادامه، آثار پیشران‌های آینده بر کارکردهای مختلف حوزه‌ها مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
بهروزی‌لک افزود: پس از ترکیب یافته‌های مطالعات کتابخانه‌ای، اسناد بالادستی و نتایج مصاحبه‌های تخصصی، مسائل پیش‌روی حوزه‌های علمیه شناسایی خواهد شد. سپس با بررسی این مسائل، تصویر مطلوب از آینده حوزه‌ها ترسیم و سیاست‌ها و راهبردهای کلان موردنیاز برای تحقق آن پیشنهاد می‌شود.
وی ادامه داد: در این فرایند، موضوعاتی همچون توانمندی‌ها و ضعف‌های حوزه‌ها در تدوین و اجرای اسناد، وضعیت منابع انسانی، نظام دانشی و ساختارهای علمی، تعامل حوزه‌های علمیه با جامعه و عرصه بین‌الملل، منابع مالی و تجهیزات و همچنین مدیریت و راهبری مورد بررسی قرار می‌گیرند.
این پژوهشگر در پایان با قدردانی از همکاری معاونت‌های مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه و اعضای کمیته‌های تخصصی گفت: اجرای این پروژه با مشارکت بخش‌های مختلف حوزه و تلاش همکارانی دنبال می‌شود که این مأموریت را مسئولیتی جدی می‌دانند. امیدواریم با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و اجرایی موجود و با وجود دشواری‌های پیش‌رو، بتوانیم گامی مؤثر در تدوین چشم‌اندازی واقع‌بینانه و راهبردی برای آینده حوزه‌های علمیه برداریم.
نظر شما