به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از ایلام، امام حسن عسکری(ع) را بسیاری با مظلومیت، محاصره، سامرا و زمینهسازی برای دوران غیبت میشناسند؛ اما در میان همه این روایتها، یک وجه از سیره آن حضرت بیش از هر چیز برای زندگی امروز قابل تأمل است؛ امامی که در روزگار فشار و محدودیت، فقط به حفظ یک جریان اعتقادی نیندیشید، بلکه بر ساختن «انسانِ قابل اعتماد» تأکید کرد؛ انسانی که صداقت، امانت، خوشرفتاری و خدمت به دیگران، نشانه ایمان او باشد.
سامرا برای امام حسن عسکری(ع) تنها محل زندگی نبود؛ شهری بود که حضور امام در آن زیر نگاه دستگاه خلافت عباسی قرار داشت. ارتباط مستقیم حضرت با پیروانش با محدودیتهای جدی روبهرو بود و بخشی از ارتباطات از مسیر نامهها و نمایندگان انجام میشد. همین شرایط، اهمیت شیوهای را که امام برای تربیت پیروان خود برگزیده بود، بیشتر نشان میدهد.
در چنین فضایی، امام عسکری(ع) یک اصل مهم را به پیروانش یادآوری میکردند: شیعه بودن پیش از آنکه یک عنوان باشد، باید در رفتار دیده شود.
یک امام، یک توصیه ماندگار
در روایتی از امام حسن عسکری(ع) خطاب به پیروانشان نقل شده است: شما را به تقوای الهی، پرهیز در دین، تلاش برای خدا، راستگویی، بازگرداندن امانت به صاحبش، طولانی کردن سجدهها و خوشرفتاری با همسایگان سفارش میکنم.
حضرت سپس تأکید میکنند که اگر فردی در رفتار خود چنین ویژگیهایی داشته باشد، مردم خواهند گفت: «این شیعه است» و همین رفتار موجب خشنودی اهلبیت(ع) خواهد بود.
این روایت، تصویری متفاوت از دینداری ارائه میدهد؛ دینداری نه فقط در عبادت فردی، بلکه در نوع رابطه انسان با جامعه.
از نگاه امام عسکری(ع)، ایمان اگر به صداقت نینجامد، اگر امانتداری در پی نداشته باشد، اگر همسایه از آن سهمی نبرد و اگر رفتار انسان موجب جذب دلها به سوی حقیقت نشود، هنوز به مقصد اصلی خود نرسیده است.
امامی که از شیعه «آبروی مکتب» میخواست
شاید یکی از زیباترین بخشهای سیره امام حسن عسکری(ع) همین نگاه اجتماعی ایشان باشد.
حضرت به پیروان خود سفارش میکنند که برای اهلبیت(ع) زینت باشند، نه مایه ننگ؛ مردم را با رفتار نیک به خاندان پیامبر(ص) علاقهمند کنند و با رفتار نادرست، تصویری منفی از مکتب اهلبیت(ع) نسازند.
این نگاه، امروز نیز معنای روشنی دارد؛ گاهی انسان بدون آنکه سخنرانی کند، با یک رفتار، یک مکتب را معرفی میکند.
یک دروغ، یک بیاحترامی، خیانت در امانت یا تضییع حق دیگری میتواند تصویری نادرست از دینداری ایجاد کند و در مقابل، یک رفتار صادقانه، یک گذشت، کمک به همسایه یا رعایت حق مردم میتواند دین را در چشم دیگران زیباتر نشان دهد.
اخلاق؛ سپر انسان در برابر بسیاری از آسیبها
در سخنان منسوب به امام حسن عسکری(ع)، اخلاق جایگاه ویژهای دارد.
حضرت میفرمایند: ««الغَضَبُ مِفتاحُ کُلِّ شَرٍّ»» خشم، کلید همه بدیهاست.
این جمله کوتاه، یک توصیه ساده اخلاقی نیست؛ هشداری درباره لحظهای است که انسان ممکن است تحت تأثیر خشم، سخنی بگوید یا کاری انجام دهد که آثار آن تا مدتها باقی بماند.
امام همچنین میفرمایند: ««لا تُمارِ فَیَذهَبَ بَهاؤُکَ، وَلا تُمازِح فَیُجتَرَأَ عَلَیکَ»»
یعنی وارد جدال بیهوده نشو که شکوه و آبرویت را از بین میبرد و آنقدر شوخی نکن که دیگران در برابر تو گستاخ شوند.
در زمانهای که بسیاری از اختلافها از یک بحث کوچک آغاز میشود و در فضای مجازی به دشمنی و هتک حرمت میرسد، این توصیه امام عسکری(ع) میتواند یکی از کاربردیترین درسهای اخلاق اجتماعی باشد.
حتی نصیحت هم آدابی دارد
یکی دیگر از سخنان زیبای امام حسن عسکری(ع) درباره شیوه اصلاح دیگران است: ««آنکس که برادرش را در پنهانی نصیحت کند، به او نیکی کرده و آنکس که آشکارا نصیحتش کند، او را خوار کرده است.»»
این روایت، مرزی ظریف میان «اصلاح» و «تحقیر» ترسیم میکند.
گاهی انسان با این تصور که قصد خیر دارد، اشتباه دیگران را مقابل جمع بازگو میکند؛ اما نتیجه نه اصلاح، بلکه شکستن شخصیت طرف مقابل است.
امام عسکری(ع) حتی برای خیرخواهی نیز حرمت انسان را محفوظ میداند.
فروتنی؛ فضیلتی که حسادتبرانگیز نیست
از امام حسن عسکری(ع) نقل شده است:
««التَّواضُعُ نِعمَةٌ لا یُحسَدُ عَلَیها»» فروتنی نعمتی است که مورد حسادت قرار نمیگیرد.
در این نگاه، بزرگی انسان به فاصله گرفتن از دیگران نیست؛ به توانایی او برای دیدن و رعایت شأن دیگران است.
امام حتی سلام کردن به کسانی را که انسان از کنارشان عبور میکند و انتخاب جایگاهی غیر از صدر مجلس را از نشانههای تواضع برشمردهاند.
«دو چیز که بالاتر از آنها نیست»
در سخنی دیگر از امام حسن عسکری(ع) آمده است: ««خَصلَتانِ لَیسَ فَوقَهُما شَیءٌ: الإیمانُ بِاللهِ وَنَفعُ الإخوانِ»»
دو خصلت است که بالاتر از آنها چیزی نیست: ایمان به خدا و سود رساندن به برادران ایمانی.
اگر این سخن را در کنار توصیههای دیگر حضرت قرار دهیم، تصویری منسجم شکل میگیرد؛ ایمان از نگاه امام، امری جدا از جامعه نیست.
ایمان باید در نسبت انسان با دیگران دیده شود؛ در دستگیری، امانتداری، خوشرفتاری، رعایت حق مردم و تلاش برای گرهگشایی.
امامی در محاصره، اما جامعهای در حال ساختن
زندگی امام حسن عسکری(ع) در سامرا با محدودیتهای شدید سیاسی همراه بود. منابع تاریخی و پژوهشی درباره عصر ایشان از کنترل و نظارت حکومت عباسی و دشواری ارتباط مستقیم امام با شیعیان سخن گفتهاند. در چنین شرایطی، شبکه وکالت و ارتباط از طریق نامهها و نمایندگان، نقش مهمی در ارتباط امام با پیروانش داشت.
این شبکه فقط یک ابزار ارتباطی نبود؛ به تدریج شیعیان را با شرایطی آشنا میکرد که در آن، دسترسی مستقیم به امام امکانپذیر نبود. پژوهشهای مربوط به دوره امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) این روند را از زمینههای مهم آمادگی جامعه شیعه برای دوران غیبت دانستهاند.
از این منظر، امام عسکری(ع) در مدت کوتاه امامت خود، فقط پاسخگوی مسائل روز نبود؛ جامعهای را تربیت میکرد که باید بتواند در شرایط دشوار، بدون فروپاشی اعتقادی و اخلاقی، مسیر خود را ادامه دهد.
کریمیتبار امام جمعه ایلام به خبرنگار ما گفت: اگر مجموعه روایات امام حسن عسکری(ع) را کنار هم قرار دهیم، میبینیم که حضرت ایمان را از رفتار اجتماعی جدا نمیدانند. راستگویی، امانتداری، خوشرفتاری با همسایه، فروتنی و کمک به دیگران در کنار عبادت قرار گرفته است. در واقع، امام میخواهند جامعهای شکل بگیرد که دینداری در آن فقط در ظاهر و گفتار خلاصه نشود، بلکه در مناسبات اجتماعی هم دیده شود.
وی افزود: پیرو یک مکتب، در نگاه دیگران نماینده عملی آن مکتب نیز هست. وقتی امام عسکری(ع) از پیروان خود میخواهند راستگو، امانتدار و خوشرفتار باشند، در واقع به آنها یادآوری میکنند که رفتار فردی میتواند بر قضاوت جامعه درباره یک جریان فکری و دینی اثر بگذارد. این نگاه، یک مسئولیت اجتماعی برای مؤمن ایجاد میکند.
امام جمعه ایلام گفت: وقتی امام میفرمایند خشم کلید بسیاری از بدیهاست یا توصیه میکنند نصیحت در خلوت انجام شود، با اصولی مواجهیم که فقط مربوط به یک دوره تاریخی نیست. انسان امروز نیز با خشم، اختلاف، قضاوت، بیاعتمادی و آسیب به آبروی دیگران مواجه است. بنابراین بسیاری از این توصیهها قابلیت تبدیل شدن به الگوی رفتاری در خانواده، محیط کار، فضای اجتماعی و حتی فضای مجازی را دارند.
از سامرا تا امروز؛ یک درس برای زندگی
امام حسن عسکری(ع) در روزگاری زندگی کرد که امکان سخن گفتن آزادانه و ارتباط گسترده با پیروان وجود نداشت؛ اما محدودیت، مانع اثرگذاری حضرت نشد.
او جامعهای را تربیت کرد که قرار بود در شرایطی متفاوت، بار سنگین حفظ ایمان و هویت دینی را بر دوش بکشد.
شاید به همین دلیل است که وقتی از امام عسکری(ع) سخن میگوییم، نباید تنها به سالهای کوتاه امامت، شهادت مظلومانه یا فشارهای سیاسی عصر عباسی محدود شویم.
در میان میراث آن حضرت، یک پیام روشن وجود دارد: جامعه دینی پیش از آنکه با تعداد پیروانش شناخته شود، با رفتار پیروانش شناخته میشود.
امام عسکری(ع) از شیعهای سخن میگوید که راست میگوید، امانت را برمیگرداند، همسایه را آزار نمیدهد، اهل جدال بیهوده نیست، فروتن است، خشم خود را مدیریت میکند و برای دیگران سودمند است.
و شاید این همان وجهی باشد که پس از قرنها هنوز میتواند برای زندگی امروز ما تازه باشد؛ اینکه گاهی بهترین تبلیغ برای یک باور، نه یک سخنرانی بلند، بلکه یک رفتار درست است.
چند حدیث کوتاه و کاربردی از امام حسن عسکری(ع)
۱. درباره خشم:
«الغَضَبُ مِفتاحُ کُلِّ شَرٍّ»
خشم کلید همه بدیهاست.
۲. درباره ایمان و خدمت:
«خَصلَتانِ لَیسَ فَوقَهُما شَیءٌ: الإیمانُ بِاللهِ وَنَفعُ الإخوانِ»
دو چیز است که بالاتر از آن نیست: ایمان به خدا و سود رساندن به دیگران.
۳. درباره تواضع:
«التَّواضُعُ نِعمَةٌ لا یُحسَدُ عَلَیها»
فروتنی نعمتی است که مورد حسادت قرار نمیگیرد.
۴. درباره نصیحت:
«مَن وَعَظَ أخاهُ سِرّاً فَقَد زانَهُ، وَمَن وَعَظَهُ عَلانیَةً فَقَد شانَهُ»
هرکس برادرش را پنهانی نصیحت کند، او را زینت داده و هرکس آشکارا نصیحت کند، او را خوار کرده است.
۵. درباره حق:
«ما تَرَکَ الحَقَّ عَزیزٌ إلاّ ذَلَّ، وَلا أَخَذَ بِهِ ذَلیلٌ إلاّ عَزَّ»
هیچ عزتمندی حق را رها نکرد مگر آنکه خوار شد و هیچ خوارشدهای حق را نگرفت مگر آنکه عزت یافت.
۶. درباره معاشرت:
«به اندازهای مؤدب هستی که از آنچه در دیگران نمیپسندی، دوری کنی.»
امام حسن عسکری(ع) در ۲۸ سالگی به شهادت رسید؛ عمری کوتاه، اما سرشار از آموزههایی که بخش مهمی از آن به ساختن انسان و جامعه بازمیگردد. روایت زندگی او، روایت امامی است که در محدودیت زیست اما اندیشهاش محدود نماند؛ ارتباطش با مردم دشوار شد اما پیامش متوقف نشد و فشار سیاسی نتوانست جامعهای را که به صداقت، امانت، اخلاق و ایمان فرا میخواند، از مسیر خود جدا کند.
امروز، پس از قرنها، شاید یکی از بهترین راههای شناخت امام عسکری(ع) این باشد که از خود بپرسیم: اگر قرار باشد دیگران مکتب اهلبیت(ع) را از رفتار ما بشناسند، چه تصویری خواهند دید؟
این پرسش، شاید ساده باشد؛ اما در دل خود همان پیام بزرگی را دارد که امام عسکری(ع) به پیروانش آموخت:
مؤمن فقط با آنچه میگوید شناخته نمیشود؛ با آنچه در حق دیگران انجام میدهد شناخته میشود.
نظر شما