به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان، مرحوم آیتالله سیدمحمود طالقانی از روحانیون اثرگذار معاصر و از چهرههای برجسته مبارزات سیاسی و اجتماعی علیه حکومت پهلوی بود. او پس از تحصیل علوم دینی، از دهه ۱۳۲۰ فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی خود را در تهران گسترش داد و با تأسیس «کانون اسلام» و برگزاری جلسات دینی و قرآنی، ارتباط ویژهای با جوانان و اقشار تحصیلکرده برقرار کرد.
مرحوم آیت الله طالقانی در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت از فعالان این عرصه بود و پس از کودتای ۲۸ مرداد نیز به فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی خود ادامه داد. او در سالهای بعد با جریانهای مذهبی و نیروهای مبارز ارتباط داشت و در شکلگیری و تقویت جریان اسلامی مخالف رژیم پهلوی نقش ایفا کرد. عضویت و همکاری با «نهضت مقاومت ملی» و سپس فعالیت در «جبهه ملی دوم» از جمله سوابق سیاسی او بود.
او در سال ۱۳۴۲ پس از بازداشت در جریان مبارزات پس از قیام ۱۵ خرداد، محاکمه و به زندان محکوم شد و سالهای مختلفی از عمر خود را در زندان و تبعید گذراند.
مرحوم آیت الله طالقانی در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی نیز در شمار چهرههای برجسته مبارزات علیه رژیم پهلوی قرار داشت. پس از آزادی از زندان در سال ۱۳۵۷، حضور پررنگی در حوادث انقلاب داشت و در راهپیماییها و اجتماعات انقلابی در کنار مردم حضور یافت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به عنوان یکی از چهرههای مورد اعتماد امام خمینی(ره) شناخته شد و نخستین امام جمعه تهران پس از انقلاب بود.
نام آیتالله سیدمحمود طالقانی با مسجد، قرآن، جوانان و مبارزه با استبداد هم گره خورده است، روحانی که در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تلاش کرد مسجد را از یک فضای صرفاً عبادی فراتر ببرد و آن را به محیطی برای آموزش، گفتوگو، پرسشگری، تربیت نسل جوان و آگاهیبخشی اجتماعی تبدیل کند.
مرحوم آیت الله طالقانی در شرایطی فعالیت دینی خود را در تهران گسترش داد که بخش مهمی از نسل جوان و تحصیلکرده با پرسشهایی درباره نسبت دین و زندگی اجتماعی روبهرو بود و جریانهای فکری رقیب نیز در میان دانشجویان و جوانان فعالیت داشتند. او به جای آنکه از این نسل فاصله بگیرد، تلاش کرد زبان ارتباط با آنان را پیدا کند و مسجد را به محلی برای شنیدن پرسشهایشان تبدیل کند.
فعالیتهای مرحوم آیت الله طالقانی برای ارتباط با نسل جوان به سالها پیش از استقرار او در مسجد هدایت بازمیگردد. گزارشهای تاریخی از تشکیل جلسات برای جوانان در سالهای نخست فعالیت او در تهران حکایت دارد. او در سال ۱۳۲۰ «کانون اسلام» را در خیابان امیریه تشکیل داد و در کنار فعالیتهای آموزشی و فرهنگی، انتشار مجله «دانشآموز» نیز در همین دوره دنبال شد. این فعالیتها نشان میدهد که توجه او به تربیت و آگاهی نسل جوان، محدود به سالهای مبارزه سیاسی نبود و از سالهای ابتدایی فعالیت اجتماعی و فرهنگیاش آغاز شده بود.
وی همچنین با انجمن اسلامی دانشجویان و انجمن اسلامی مهندسین ارتباط داشت. هدف او از این ارتباط، تا حد زیادی از میان برداشتن فاصلهای بود که میان محیط دانشگاه و حوزه و روحانیت وجود داشت. در روایتهای تاریخی آمده است که او تلاش میکرد قرآن و مفاهیم دینی را برای جوانانی که با مسائل علمی و اجتماعی روز درگیر بودند، قابل فهم و کاربردی مطرح کند.
در مدرسه سپهسالار نیز محل گفتوگوی او با جوانان و دانشجویان بود. روایتهای تاریخی از حضور مرحوم آیت الله طالقانی در محلی نزدیک کتابخانه مدرسه و گردآمدن جوانان پیرامون او برای پرسیدن مسائل مختلف حکایت دارد، او نیز تلاش میکرد پاسخ پرسشها را با تکیه بر آیات قرآن و متناسب با مسائل روز ارائه کند.
مسجد ملک و مسجد منشورالسلطان؛ مسیر رسیدن به مسجد هدایت
در مسیر فعالیتهای مسجدی مرحوم طالقانی، نام چند مسجد در تهران دیده میشود. نخستین پایگاه او در تهران مسجد ملک در حوالی میدان قزوین بود و پس از آن در مسجد منشورالسلطان در خیابان سپه غربی نیز فعالیت داشت. با آغاز دهه ۱۳۳۰ و همزمان با گسترش مبارزات مربوط به نهضت ملی شدن صنعت نفت، بخش مهمی از فعالیتهای دینی و اجتماعی او به مسجد هدایت منتقل شد.
مسجد هدایت نقطه عطفی در فعالیتهای طالقانی بود. او در سال ۱۳۲۷ رسماً امام جماعت این مسجد شد. این مسجد در خیابان استانبول، در محدودهای نزدیک به دانشگاه تهران، قرار داشت و حضور طالقانی در آن سبب شد به تدریج گروههای مختلف اجتماعی، بهویژه دانشجویان و جوانان تحصیلکرده، با آن ارتباط برقرار کنند.
وی حتی برای توسعه فضای مسجد نیز تلاش کرد. با افزایش شمار شرکتکنندگان در جلسات تفسیر، امکانات مسجد پاسخگوی جمعیت نبود، از این رو موضوع توسعه فضای داخلی، وضوخانه، کتابخانه، کفشداری و بازسازی مسجد دنبال شد و مرحوم طالقانی برای نوسازی آن پیگیریهایی انجام داد.
شاید مهمترین ویژگی روش وی این بود که برای ارتباط با جوانان، صرفاً به سخنرانیهای سنتی اکتفا نمیکرد. او تلاش داشت مسجد را به محیطی تبدیل کند که جوان بتواند در آن سؤال کند، بحث کند و با مسائل فکری زمان خود مواجه شود.
جلسات تفسیر قرآن یکی از مهمترین برنامههای مسجد هدایت بود. مرحوم آیت الله طالقانی قرآن را از محدوده مباحث تخصصی خارج کرد و تلاش کرد آن را با مسائل اجتماعی و زندگی روزمره مردم پیوند بزند. تفسیرهای او در مسجد هدایت به تدریج مخاطبان گستردهای پیدا کرد و دانشجویان، دانشگاهیان، بازاریان و دیگر اقشار اجتماعی در این جلسات حضور یافتند.
یکی دیگر از ویژگیهای مسجد هدایت، حضور سخنرانانی غیر از روحانیان بود. مرحوم طالقانی از روحانیون و روشنفکران دینی برای سخنرانی دعوت میکرد و همین مسئله فضای مسجد را برای دانشجویان و جوانانی که به دنبال پاسخهای فکری جدید بودند، جذابتر میکرد. منابع تاریخی این شیوه را یکی از عوامل مهم جذب جوانان به مسجد هدایت دانستهاند.
برگزاری جلسات پرسش و پاسخ نیز بخش دیگری از این رویکرد بود. بر اساس منابع منتشرشده، این جلسات در مسجد هدایت برای سالهای طولانی ادامه داشت و جوانان تحصیلکرده در آنها حضور پیدا میکردند. بنابراین مسجد برای آنان فقط محل نماز نبود، فضایی بود که میتوانستند درباره دین، جامعه و مسائل روز با یک روحانی صاحبنظر گفتوگو کنند.
مسجدی که به پایگاه جوانان و مبارزان تبدیل شد
با گسترش فعالیتهای مسجد هدایت، دامنه مخاطبان آن نیز بیشتر شد. همزمان با مبارزات ملی شدن صنعت نفت و سپس تحولات سیاسی دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، مسجد هدایت به یکی از مراکز مهم فعالیتهای مذهبی ـ سیاسی تبدیل شد.
پژوهشهای تاریخی درباره آن دوره نشان میدهد که مسجد هدایت، در کنار انجمن اسلامی مهندسین و مدرسه کمال، از جمله مراکزی بود که دستگاه امنیتی رژیم پهلوی فعالیتهای مرتبط با نسل جوان و انتشار دیدگاههای مخالف سلطنت را در آنها زیر نظر داشت. این موضوع نشان میدهد که فعالیتهای مسجد از نگاه حکومت وقت نیز صرفاً یک فعالیت معمول مذهبی تلقی نمیشد.
در این میان، ارتباط مسجد هدایت با انجمنهای اسلامی و دانشجویان نیز اهمیت زیادی داشت. بسیاری از جوانان و دانشگاهیان از طریق این ارتباط با اندیشه دینی و اجتماعی طالقانی آشنا شدند. در خاطرات و روایتهای منتشرشده از آن دوره نیز حضور دانشجویان و فارغالتحصیلان دانشگاه در جلسات مسجد هدایت مورد تأکید قرار گرفته است.
از روشنگری دینی تا مبارزه با استبداد
مرحوم طالقانی مسجد را از عرصه اجتماع جدا نمیدانست. به همین دلیل سخنان او در مسجد هدایت تنها به مباحث عبادی محدود نبود و مسائل اجتماعی و سیاسی روز نیز در سخنرانیهای او مورد توجه قرار میگرفت.
همین رویکرد موجب شد مرحوم آیت الله طالقانی بارها با محدودیت، ممنوعالمنبری، بازداشت و زندان روبهرو شود. با این حال، تعطیلی منبر او به معنای پایان فعالیت فکری مسجد نبود. هنگامی که امکان سخنرانی مستقیم برای او وجود نداشت، جلسات و برنامههای مرتبط با این جریان در قالبهای دیگری ادامه پیدا میکرد. منابع تاریخی همچنین از انتقال برخی نشستها به منازل یاران او در دورههایی که مسجد تحت فشار قرار داشت، خبر میدهند.
به این ترتیب مسجد برای مرحوم طالقانی تنها یک ساختمان نبود، «شبکهای انسانی» از جوانان، دانشجویان، دانشگاهیان، بازاریان، مهندسان و نیروهای مذهبی در اطراف آن شکل گرفت. بخشی از کسانی که در این فضا تربیت فکری شدند، بعدها در فعالیتهای اجتماعی و سیاسی کشور نقش ایفا کردند.
مسجد؛ مدرسهای برای تربیت نسل انقلاب
اگر بخواهیم نقش مرحوم طالقانی را در پیوند مسجد و جوانان بررسی کنیم، شاید مهمترین نکته همین باشد که او تلاش کرد نسل تحصیلکرده را از مسجد دور نکند. او به جای اینکه پرسشهای جوانان را تهدید تلقی کند، آنها را فرصتی برای گفتوگو میدانست.
در فضای مسجد هدایت، دانشجوی دانشگاه، مهندس، طلبه، بازاری و روحانی در کنار یکدیگر قرار میگرفتند و درباره مسائل دینی و اجتماعی گفتوگو میکردند. این ویژگی، مسجد را از یک مکان صرفاً عبادی به محیطی اجتماعی تبدیل کرد. در واقع یکی از مهمترین خدمات فرهنگی طالقانی، ایجاد همین پیوند میان قرآن، مسجد و نسل جوان بود.
این روند در سالهای منتهی به انقلاب اسلامی اهمیت بیشتری پیدا کرد. مسجد هدایت در شمار مراکز مذهبی و سیاسی فعال قرار گرفت و سخنرانیها و جلسات آن در شکلگیری فضای فکری مبارزه با رژیم پهلوی مؤثر بود. البته پیروزی انقلاب نتیجه مجموعهای گسترده از عوامل و مبارزات گروهها و اقشار مختلف جامعه بود و نمیتوان آن را به فعالیت یک مسجد یا یک فرد نسبت داد؛ اما مسجد هدایت بیتردید یکی از پایگاههای شناختهشده فعالیتهای مذهبی ـ سیاسی آن دوران بود.
پس از انقلاب؛ از مسجد هدایت تا نماز جمعه تهران
آیت الله طالقانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مدت زیادی زنده نماند، اما نقش او در پیوند دادن دین و مسائل اجتماعی ادامه پیدا کرد. امام خمینی(ره) پس از انقلاب، او را مأمور اقامه نماز جمعه تهران کرد و نخستین نماز جمعه تهران پس از پیروزی انقلاب در پنجم مرداد ۱۳۵۸ در دانشگاه تهران به امامت آیتالله طالقانی برگزار شد.
او در همین مدت کوتاه نیز تلاش کرد نماز جمعه را به اجتماعی گسترده برای گفتوگو درباره مسائل جامعه تبدیل کند. آخرین نماز جمعه او نیز در ۱۶ شهریور ۱۳۵۸ در بهشت زهرا برگزار شد و تنها چند روز بعد، در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸، دار فانی را وداع گفت.
میراث طالقانی برای مسجد و جوانان
سالروز رحلت آیتالله سیدمحمود طالقانی، فرصتی برای بازخوانی تجربهای است که او در مسجد هدایت رقم زد ، تجربهای که در آن مسجد، هم محل عبادت بود، هم مدرسه، هم محل پرسش و پاسخ و هم پایگاهی برای ارتباط نسل جوان با معارف اسلامی و مسائل جامعه.
مرحوم طالقانی به جوانان اعتماد کرد و تلاش کرد آنان را در حاشیه مسجد قرار ندهد. دعوت از دانشگاهیان و روشنفکران دینی، برگزاری جلسات تفسیر قرآن و پرسش و پاسخ، توجه به مسائل روز و ایجاد فضای گفتوگو از جمله شیوههایی بود که مسجد هدایت را برای نسل جوان آن روز جذاب کرد.
به همین دلیل، وقتی از نقش وی در مسجد سخن گفته میشود، نباید تنها به منبر و نماز جماعت او اشاره کرد. بخش مهمی از میراث او در این است که نشان داد مسجد میتواند با حفظ کارکرد عبادی خود، به مرکز آموزش، آگاهی، گفتوگو و مسئولیت اجتماعی نیز تبدیل شود،تجربهای که در سالهای پیش از انقلاب، جوانان و دانشجویان بسیاری را با اسلام و فعالیتهای اجتماعی ـ سیاسی پیوند زد و مسجد هدایت را به یکی از کانونهای مهم جریان مذهبی و مبارزاتی پیش از انقلاب تبدیل کرد.
آیت الله طالقانی در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸ از دنیا رفت، اما تصویری که از مسجد به جا گذاشت، فراتر از دیوارهای یک بنا بود: مسجدی که جوان در آن فقط شنونده نبود، بلکه میتوانست سؤال کند، بیندیشد، گفتوگو کند و در مسائل جامعه احساس مسئولیت داشته باشد. شاید همین نگاه به مسجد و نسل جوان، یکی از ماندگارترین بخشهای کارنامه او باشد،روحانیای که بخش مهمی از مبارزه و روشنگری خود را از همین سنگر دنبال کرد.
نظر شما