عصر رسانه‌های اجتماعی، عصر «بداهه‌های اجتماعی» است/گذار از ارتباطات لحظه‌ای به تدبیری

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، با تفکیک ارتباطات به دو دسته «لحظه‌ای» و «تدبیری» تصریح کرد: ارتباطات لحظه‌ای، اساساً ارتباطات بدون فکر و غیرمعناداری است که انسان بر مبنای آن نمی‌تواند سناریوی مشخصی برای ارتباطات خود ترسیم کند. در مقابل، ارتباطات تدبیری، تفکری است که در آن «مکث» وجود دارد. بنیادی‌ترین عنصر ارتباط تدبیری، ایجاد تأخیر و مکث در تعامل با دیگری است؛ لحظه‌ای که به انسان فرصت می‌دهد تا درباره موضوع فکر کند و پاسخ مناسبی بدهد. هرچه جامعه به سمت تفکر و ارتباطات تدبیری حرکت کند، موفق‌تر خواهد بود.

وی با اشاره به آسیب‌های ارتباطات لحظه‌ای افزود: در تفکر لحظه‌ای، نوعی نادیده پنداشتن «دیگری» و بیانِ بدون پشتوانه وجود دارد؛ اما انسان در مسیر پیشرفت، به سمت ارتباطات تدبیری حرکت می‌کند.

ورود به «فضای واحد زندگی» و اهمیت بداهه‌های اجتماعی
دکتر عاملی با تأکید بر تأثیر فناوری و شبکه‌های اجتماعی بر تغییر پارادایم‌های ارتباطی گفت: ما وارد عصر رسانه‌های اجتماعی شده‌ایم؛ فضایی که در آن مرتب با هم حرف می‌زنیم و نوعی بداهه‌نویسی داریم. کلمات رمزآلود، جملات کوتاه و کاهش بیان توضیحی، از ویژگی‌های این عصر است. در این فضا، بداهه‌های اجتماعی اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده‌اند، زیرا ما وارد «فضای واحد زندگی» شده‌ایم؛ فضایی که خارج از جغرافیا و مکان شکل می‌گیرد.

وی با اشاره به نقش هوش مصنوعی و ابزارهای ترجمه ادامه داد: در این فضای واحد، عناصر چندملیتی با هم ترکیب می‌شوند. امروزه نرم‌افزارها و چت‌بات‌های ترجمه هوشمند به سامانه‌هایی تبدیل شده‌اند که من فارسی می‌نویسم و مخاطب عرب‌زبان، آن را به عربی و مخاطب اسپانیایی‌زبان به اسپانیایی دریافت می‌کند. بنابراین، مانع زبان در ارتباطات کمرنگ شده و حتی به گویش تبدیل می‌شود. در این شرایط، تفاوت‌های رفتاری و بدن که در فرهنگ‌های مختلف معنای متفاوتی دارد، در عرصه ارتباطات بین‌فردی و اجتماعی بازتعریف می‌شود.

این استاد ارتباطات، با مرور تاریخی تحولات رسانه‌ای خاطرنشان کرد: فناوری همواره تلاش کرده نمود بیشتری به بداهه‌گویی بدهد. در گذشته، گویندگان اخبار متن را از روی کاغذ می‌خوانند، اما امروزه متن درون دوربین (اتاق شیشه‌ای) قرار گرفته است. اگرچه هنوز هم کار متن‌محور است، اما احساس بداهه‌گویی به مخاطب منتقل می‌شود. این، طبیعت رفتار رسانه‌ای است که تلاش می‌کند فرد عادی به نظر برسد و خبر را با لحنی طبیعی بیان کند.

وی بداهه‌سرایی در موسیقی و تئاتر را از دیگر جلوه‌های این هنر برشمرد و گفت: در موسیقی، بداهه‌نوازی زمانی رخ می‌دهد که هنرمند فراتر از نت‌های از پیش تعیین‌شده و ژانر مورد انتظار رفتاری خلاقانه نشان دهد. در تئاتر و سنت‌های ایرانی مانند تعزیه‌خوانی یا نقالی و قرائت اشعار فردوسی و حافظ نیز، با وجود تکیه بر حفظیات، نوعی بداهه‌گویی در صحنه و تعامل با مخاطب وجود دارد.

دکتر عاملی در بخش دیگری از سخنانش به اهمیت کتاب «بداهه‌گویی در اجرای تلویزیونی» اثر آقای دشتی پرداخت و اظهار کرد: این کتاب جامعیت بالایی دارد و به عنوان نخستین اثر متمرکز فارسی در این حوزه، جای تقدیر دارد. آقای دشتی همت کردند و متنی را به عنوان مرجع تهیه کردند که قطعاً در نسخه‌های بعدی با اضافات، نقدها و بررسی‌های جدید، تکمیل خواهد شد.

وی با اشاره به خلأهای موجود در دانشنامه‌های جهانی افزود: جالب است که اگر در اینترنت جستجو کنید، هنوز ویکی‌پدیا واژه «بداهه» را به درستی تفسیر و مدخل‌سازی نکرده است. این نشان می‌دهد که چقدر جای کار نظری و علمی در این حوزه وجود دارد و نیاز به متونی مانند این کتاب احساس می‌شود.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، بداهه‌گویی در رسانه‌های رسمی را بسیار حساس‌تر و دشوارتر از فضاهای غیررسمی دانست و تصریح کرد: در رسانه رسمی، شما در معرض قضاوت و حساسیت عمومی هستید و اگر کلمه‌ای را درست یا در جای خود بیان نکنید، مسئله‌ساز خواهد شد. بنیان بداهه‌گویی رسمی «انسجام» است؛ اگر انسجام ساختاری وجود نداشته باشد، حرف عوامانه است و بداهه رسمی تلقی نمی‌شود.

وی دو رکن اساسی دیگر برای بداهه‌گویی موفق را «عقلانیت» و «زیبایی‌گویی» عنوان کرد و گفت: بداهه نیازمند خردورزی است و باید از جنس ارتباطات تدبیری باشد تا انسجام و عقلانیت تأمین شود. از سوی دیگر، عنصر زیبایی‌گویی و ایجاد جاذبه بسیار مهم است. سخنران باید از تکنیک‌هایی استفاده کند که توجه مخاطب را جلب کند؛ گاهی با حرکات بدن، گاهی با راه رفتن و همراه شدن با جمع، و گاهی با باز کردن یک «پرانتز» روایی و بیان یک خاطره در دلِ بداهه‌گویی.

دکتر عاملی در پایان به تفاوت‌های رسانه‌ای در انتقال بداهه اشاره کرد و یادآور شد: در صنعت صدا (رادیو) با صنعت تصویر و تصویر متحرک (تلویزیون) تفاوت‌های بنیادین وجود دارد. در رسانه تصویری، چهره و حالات آن بیانگر است و ارتباطات غیرکلامی اهمیت دوچندان پیدا می‌کند که می‌تواند فضای بداهه‌گویی را تکمیل و اثرگذارتر کند.

دکتر عاملی در جمع‌بندی سخنان خود با آرزوی موفقیت برای نویسنده کتاب، بر لزوم هدفمندی در کلام تأکید کرد و گفت: امیدوارم این کتاب مایه الهام باشد. صحبت کردن باید با حکمت و هدفمند باشد تا به ثمر بنشیند. نمی‌توان کلام را بیهوده در فضا رها کرد. نتیجه کلام باید از زاویه دل و حکمت باشد، نه صرفاً استدلال‌های خشک. همان‌طور که در ادبیات عرفانی ما نیز بر این موضوع تأکید شده که کلامِ برآمده از دل و هدف، راهگشاست.

در ادامه این مراسم، جمعی از اساتید دانشگاه، مدیران رسانه‌ای و پیشکسوتان عرصه ارتباطات نیز به بیان دیدگاه‌های خود درباره این اثر پرداختند و ابعاد علمی و کاربردی آن را مورد بررسی قرار دادند.

دکتر کامران محمدخانی، رئیس دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، با تأکید بر اهمیت تأثیرگذاری در حوزه ارتباطات انسانی، ابراز امیدواری کرد که کتاب «بداهه‌گویی» آغازگر روندی برای نگارش و تولید آثار بیشتری در زمینه‌های مشابه هنری و رسانه‌ای باشد. 

دکتر مرتضی عمادی، از مدیران باسابقه رسانه و صاحب تألیفات متعدد در حوزه ارتباطات نیز در این نشست، کتاب «بداهه‌گویی در اجرای تلویزیونی» را حاصل حدود سه دهه تجربه زیسته و حرفه‌ای در عرصه‌های مختلف رسانه‌ای خواند که اکنون به شکلی مکتوب، نظام‌مند و اثرگذار درآمده است.

استاد حسن قربانی، خبرنگار پیشکسوت رسانه ملی و نویسنده آثار مختلف رسانه‌ای، در بخشی از سخنان خود این کتاب را دستاوردی علمی ارزیابی کرد و خواستار به‌کارگیری عملی و گسترده این اثر توسط فعالان عرصه‌های مختلف رسانه‌ای در سطح کشور شد.
در بخش دیگری از این مراسم، حمیدرضا دشتی، گوینده خبر، مدرس دانشگاه و نویسنده این اثر، به تشریح مبانی نظری و عملی کتاب پرداخت. وی با تأکید بر اهمیت گزینش و نقش محوری «کلمه» در برقراری ارتباطات مؤثر، با استناد به مفاهیم قرآنی خاطرنشان کرد: کلمه به عنوان نقطه آغازین ارتباط، باید "کلمه طیبه" باشد تا اصل آن در حقیقت و معرفت‌شناسی متکلم ریشه داشته باشد و فرع یا نتیجه آن، تأثیرگذاری مطلوب و پایدار بر مخاطب را نشان دهد.

دشتی با برشمردن مخاطبان هدف این کتاب، افزود: مخاطبان خاص این اثر شامل مجریان رسانه‌ای، دانشجویان، مدیران و دست‌اندرکاران ارتباطات و رسانه، فعالان روابط عمومی و امور بین‌الملل، وکلا، استادان، معلمان و مشاوران است.
وی با اشاره به جایگاه این مهارت در جوامع پیشرفته تصریح کرد: در جهان توسعه‌یافته، هر شهروندی که به رشد و توسعه پایدار می‌اندیشد و در فعالیت‌های روزانه خود خواهان پیشرفت است، می‌تواند با تکیه بر سواد رسانه‌ای، از مهارت‌های ارائه‌شده در این کتابِ خودآموز بهره‌مند شود.

حسن اسکندری، از دیگر مدیران رسانه ملی نیز با اشاره به ضرورت ارتقای کیفیت تولیدات رسانه‌ای گفت: انتشار این اثر می‌تواند سبب اعتلای سواد رسانه‌ای دست‌اندرکاران تولید و به‌ویژه مجریان و گویندگان رسانه ملی شود و کیفیت اجراها را ارتقا بخشد.

همچنین دکتر جوادی، یعقوب رمضانی و زهرا شاهین‌فر، از دیگر فعالان برجسته رسانه‌ای و دانشگاهی حاضر در مراسم، در سخنانی جداگانه این اثر را تحولی بزرگ در حوزه «تولید معنا» و عاملی مؤثر در تقویت اثرگذاری کلام بر مخاطب رسانه ملی توصیف کردند.