حسینعلی دیلم، دبیر ستاد مدارس مسجد محور کشور در بخش دوم گفتگوی خود در خصوص مدارس مسجد محور با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به روند فعالیت جریان‌های اصلاحی نظام آموزشی پس از انقلاب گفت: در سال‌های ابتدایی انقلاب، امید زیادی به اصلاح نظام آموزشی از درون ساختار رسمی وجود داشت. تصور این بود که با استقرار نظام اسلامی و حضور افراد مؤمن و متعهد در آموزش‌وپرورش، می‌توان نظام تعلیم و تربیت را به سمت اهداف و ارزش‌های اسلامی هدایت کرد. به ویژه در دهه نخست و دوم انقلاب، این رویکرد پررنگ بود و افراد زیادی از نیروهای مؤمن و دلسوز وارد آموزش وپرورش شدند تا در چارچوب ساختار موجود، زمینه اصلاح و تحول را فراهم کنند. با این حال، هرچه زمان گذشت، مشخص شد که این مسیر به‌تنهایی نمی‌تواند تمام انتظارات و نیازهای موجود را برآورده کند.
در کنار جریان اصلاح از درون ساختار رسمی، رویکرد دیگری نیز به فعالیت خود ادامه داد؛ جریانی که به دنبال اصلاح آموزش و تربیت از بیرون ساختار موجود یا ارائه الگوهایی متفاوت و کارآمدتر بود. این جریان نیز به‌تدریج گسترش پیدا کرد و افراد بیشتری به این پرسش پرداختند که برای دستیابی به نظام تعلیم و تربیتی مطلوب‌تر چه باید کرد. دبیر ستاد مدارس مسجدمحور کشور افزود: در کنار جریان اصلاح از درون ساختار رسمی، رویکرد دیگری نیز به فعالیت خود ادامه داد؛ جریانی که به دنبال اصلاح آموزش و تربیت از بیرون ساختار موجود یا ارائه الگوهایی متفاوت و کارآمدتر بود. این جریان نیز به‌تدریج گسترش پیدا کرد و افراد بیشتری به این پرسش پرداختند که برای دستیابی به نظام تعلیم و تربیتی مطلوب‌تر چه باید کرد.
وی خاطرنشان کرد: از اواخر دهه ۷۰ و در دهه‌های ۸۰ و ۹۰، این فعالیت‌ها گسترده‌تر شد و مجموعه‌های متعددی با اهداف و رویکردهای مختلف شکل گرفتند. برخی به دنبال تأسیس مجموعه‌های آموزشی کوچک با شیوه‌ای متفاوت بودند، برخی تلاش می‌کردند خدمات آموزشی و تربیتی بهتری ارائه دهند و برخی نیز در پی طراحی الگویی جامع‌تر برای نظام تعلیم و تربیت بودند.
دیلم ادامه داد: این حرکت‌ها لزوماً به مسجد محدود نبودند و افراد و مجموعه‌های مختلفی در حوزه اصلاح و بازنگری در نظام آموزشی فعالیت می‌کردند. این تلاش‌ها در مواردی به نتایج قابل توجهی نیز منجر شد؛ از جمله اینکه برخی مجموعه‌ها به تحقیق و مطالعه پرداختند، نیروهایی تربیت کردند و مجموعه‌های آموزشی جدیدی را به وجود آوردند.
مدارس مسجدمحور چگونه شکل گرفتند؟
دبیر ستاد مدارس مسجدمحور کشور با اشاره به یکی از تجربه‌های شکل‌گیری این مدارس در مشهد اظهار کرد: یکی از تجربه‌هایی که بعدها در شکل‌گیری جریان مدارس مسجدمحور اهمیت پیدا کرد، فعالیتی بود که در یکی از مساجد مشهد آغاز شد. نکته قابل توجه این است که آغاز این فعالیت اساساً با هدف تأسیس مدرسه صورت نگرفته بود، بلکه هدف اولیه، تربیت نیرو برای فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی مسجد بود.
وی ادامه داد: در آن مجموعه، یک کانون فعال مسجدی با حدود ۴۰۰ دانش‌آموز فعالیت می‌کرد و برنامه‌های قانونی، فرهنگی و تربیتی خود را دنبال می‌کرد. مسئولان این مجموعه برای تقویت فعالیت‌های تربیتی مسجد به مربیانی نیاز داشتند که با فضای فکری و تربیتی آن آشنا باشند و بتوانند در آینده مسئولیت‌های بیشتری بر عهده بگیرند.
دیلم افزود: بر همین اساس، برنامه‌ای برای آموزش حوزوی برخی از دانش‌آموزان در نظر گرفته شد تا این افراد بتوانند مسیر تحصیل علوم حوزوی را سریع‌تر طی کنند و در صورت تمایل، پس از رسیدن به مراحل لازم، به‌عنوان مربی در همان مجموعه فعالیت کنند. در کنار آموزش‌های حوزوی، آموزش دروس مدرسه‌ای نیز برای این دانش‌آموزان در نظر گرفته شد تا بتوانند هم‌زمان تحصیلات رسمی خود را ادامه دهند و دیپلم بگیرند و در صورت تمایل، مسیر طلبگی را نیز دنبال کنند. بنابراین، هدف اولیه این بود که نیروهای مورد نیاز کانون مسجد از میان همین دانش‌آموزان تربیت شوند.
استقبال خانواده‌ها، مسیر فعالیت مسجد را تغییر داد
دبیر ستاد مدارس مسجدمحور کشور با اشاره به استقبال خانواده‌ها از این تجربه گفت: آنچه در عمل اتفاق افتاد، فراتر از هدف اولیه مسئولان مجموعه بود. خانواده‌ها با مشاهده دانش‌آموزانی که در فضای مسجد دروس مدرسه‌ای را نیز فرا می‌گرفتند، به این شیوه علاقه‌مند شدند و احساس کردند این الگو می‌تواند پاسخ‌گوی یکی از نیازهای مهم آنان باشد.
وی افزود: به‌تدریج مراجعات مردمی آغاز شد و خانواده‌ها می‌پرسیدند چرا فرزندانشان نمی‌توانند در این مجموعه تحصیل کنند یا چرا این امکان برای پایه‌های پایین‌تر فراهم نشده است. این درخواست‌ها مسئولان مجموعه را با واقعیتی تازه روبه‌رو کرد؛ اینکه نیاز بخشی از خانواده‌ها، فراتر از تربیت مربی برای مسجد است و آنان علاقه دارند فرزندانشان آموزش رسمی را نیز در محیط مسجد تجربه کنند.
دیلم تصریح کرد: خانواده‌ها به دنبال فضایی بودند که فرزندانشان علاوه بر فراگیری دروس مدرسه‌ای، از تربیت دینی و فرهنگی نیز برخوردار شوند. به بیان دیگر، آنان می‌خواستند آموزش و تربیت فرزندانشان در یک محیط هماهنگ و در کنار یکدیگر دنبال شود، نه اینکه آموزش رسمی و فعالیت‌های تربیتی در دو فضای کاملاً جداگانه قرار گیرد. همین استقبال و درخواست‌های مردمی موجب شد مسئولان این مجموعه به‌تدریج توجه بیشتری به ظرفیت مسجد برای ارائه هم‌زمان خدمات آموزشی و تربیتی داشته باشند و فعالیت خود را متناسب با این نیاز گسترش دهند.
شبکه مساجد، زمینه گسترش الگوی مسجدمحور را فراهم کرد
دبیر ستاد مدارس مسجدمحور کشور با اشاره به ظرفیت شبکه‌ای مساجد برای انتقال تجربه‌ها و توسعه فعالیت‌های تربیتی گفت: مسجدها در نقاط مختلف با یکدیگر ارتباط دارند و می‌توانند از تجربه‌های هم بهره بگیرند، از یکدیگر الگو بگیرند و تجربه‌های موفق را توسعه دهند. یکی از ویژگی‌های تجربه شکل‌گرفته در مشهد این بود که فعالیت به همان مجموعه اولیه محدود نماند و به‌تدریج در مساجد دیگر نیز مورد توجه قرار گرفت. در نتیجه، پس از تجربه نخست، فعالیت‌های مشابه در مساجد دیگر شکل گرفت و این روند ادامه پیدا کرد.
دیلم ادامه داد: در برخی تجربه‌های آموزشی، توسعه فعالیت‌ها به مجموعه اولیه محدود می‌ماند یا گسترش آن با دشواری‌های زیادی همراه است؛ اما ارتباط میان مساجد و امکان انتقال تجربه‌ها سبب شد این الگو به‌تدریج در مساجد بیشتری مورد توجه قرار گیرد. به این ترتیب، ظرفیتی شکل گرفت که امکان تبدیل این تجربه‌ها به یک جریان گسترده‌تر را فراهم می‌کرد.
در نخستین سطح، ممکن است هدف یک مدرسه مسجدمحور صرفاً فراهم کردن محیطی سالم و مناسب برای آموزش و تربیت دانش‌آموزان باشد. در چنین شرایطی، ممکن است کتاب‌های درسی و برنامه آموزشی متعارف آموزش‌وپرورش همچنان مورد استفاده قرار گیرد، اما فضای مدرسه، شیوه تعامل با دانش‌آموزان و فعالیت‌های تربیتی به‌گونه‌ای طراحی شود که محیطی سالم‌تر و متناسب‌تر با اهداف تربیتی مورد نظر خانواده‌ها فراهم آیدآغاز پیگیری‌های جدید برای توسعه مدارس مسجدمحور
وی با اشاره به ادامه این روند اظهار کرد: این مسیری بود که به تدریج طی شد و تجربه‌های مختلفی را پشت سر گذاشت. در سال ۱۳۹۶ نیز برخی از دوستان ما در قم، از جمله خود ما، به دنبال آغاز فعالیتی در این حوزه بودیم و تلاش می‌کردیم برای پاسخ‌گویی به دغدغه‌های موجود در عرصه تعلیم و تربیت، گام‌های عملی برداریم.
دیلم در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت‌های محتوایی و روشی مدارس مسجدمحور با مدارس دولتی و غیردولتی اظهار کرد: قاعده کلی این است که مدارس مسجدمحور با هدف اصلاح وضعیت موجود و برطرف کردن کاستی‌های نظام تعلیم و تربیت شکل گرفته‌اند. البته این اصلاح، سطوح و مراحل مختلفی دارد و همه مجموعه‌ها در یک سطح فعالیت نمی‌کنند.
وی افزود: در نخستین سطح، ممکن است هدف یک مدرسه مسجدمحور صرفاً فراهم کردن محیطی سالم و مناسب برای آموزش و تربیت دانش‌آموزان باشد. در چنین شرایطی، ممکن است کتاب‌های درسی و برنامه آموزشی متعارف آموزش‌وپرورش همچنان مورد استفاده قرار گیرد، اما فضای مدرسه، شیوه تعامل با دانش‌آموزان و فعالیت‌های تربیتی به‌گونه‌ای طراحی شود که محیطی سالم‌تر و متناسب‌تر با اهداف تربیتی مورد نظر خانواده‌ها فراهم آید. این سطح را می‌توان حداقلِ تغییر و تحول در الگوی مدارس مسجدمحور دانست؛ یعنی حتی اگر محتوای درسی و چارچوب آموزشی همان چارچوب متعارف باشد، تلاش می‌شود محیطی متفاوت از نظر تربیتی ایجاد شود.
از اصلاح محیط تربیتی تا بازنگری در مبانی علم و آموزش
وی با اشاره به سطوح پیشرفته‌تر فعالیت این مدارس تصریح کرد: در مراحل بالاتر، برخی مجموعه‌ها صرفاً به ایجاد محیطی سالم‌تر یا افزودن فعالیت‌های تربیتی به برنامه‌های آموزشی اکتفا نمی‌کنند، بلکه درباره مبانی علم، طبقه‌بندی علوم، فلسفه علم و فلسفه تعلیم و تربیت نیز دیدگاه‌های متفاوتی دارند. این مجموعه‌ها بر این باورند که وقتی تعریف ما از علم، نحوه دسته‌بندی علوم و مبانی فلسفی تعلیم و تربیت متفاوت باشد، به‌طور طبیعی باید درباره ساختار آموزشی و شیوه ارائه محتوا نیز بازنگری کنیم. در چنین رویکردی، مسئله فقط تغییر فضای مدرسه نیست، بلکه بازاندیشی در مبانی و ساختار آموزش نیز اهمیت پیدا می‌کند.
وی ادامه داد: در میان مدارس مسجدمحور، مجموعه‌هایی نیز وجود دارند که در این سطح فعالیت می‌کنند و به دنبال تولید دانش و محتوای آموزشی متناسب با رویکرد خود هستند. در برخی از این مجموعه‌ها، حتی از کتاب‌های درسی آموزش‌وپرورش استفاده نمی‌شود و محتوای آموزشی به‌صورت مستقل تولید و تدریس می‌شود. البته تعداد این مجموعه‌ها در مقایسه با سایر مدارس مسجدمحور کمتر است، اما چنین تجربه‌هایی نیز وجود دارد.
در حال حاضر حدود ۴۶۰ مدرسه مسجدمحور در کشور فعالیت می‌کنند. این مدارس به شهر یا استان خاصی محدود نیستند و در نقاط مختلف کشور پراکنده‌اند. تهران نیز از جمله مناطقی است که تعداد قابل توجهی از این مدارس در آن فعالیت دارند؛ هرچند در حال حاضر آمار دقیق مدارس تهران را در ذهن ندارم. بیشتر مدارس مسجدمحور در میانه این دو رویکرد قرار دارند
دبیر ستاد مدارس مسجدمحور کشور با اشاره به تنوع رویکردهای آموزشی در این مدارس خاطرنشان کرد: بخش قابل توجهی از مدارس مسجدمحور در میانه این دو رویکرد قرار دارند؛ یعنی از یک سو، همچنان از کتاب‌های درسی آموزش‌وپرورش استفاده می‌کنند و از سوی دیگر، با بهره‌گیری از نوآوری‌های آموزشی و تربیتی، تلاش می‌کنند تجربه‌ای متفاوت از مدرسه متعارف ارائه دهند.
وی افزود: در این مدارس، علاوه بر تدریس دروس رسمی، مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و تربیتی دنبال می‌شود که در بسیاری از مدارس متعارف به همین شکل وجود ندارد. بنابراین، تفاوت مدارس مسجدمحور را نباید صرفاً در نوع کتاب‌های درسی جست‌وجو کرد، بلکه باید به مجموعه رویکردها، روش‌های آموزشی، برنامه‌های تربیتی و فضای حاکم بر مدرسه نیز توجه داشت.
فعالیت حدود ۴۶۰ مدرسه مسجدمحور در کشور
دیلم در پاسخ به پرسشی درباره تعداد مدارس مسجدمحور و پراکندگی جغرافیایی آنها گفت: در حال حاضر حدود ۴۶۰ مدرسه مسجدمحور در کشور فعالیت می‌کنند. این مدارس به شهر یا استان خاصی محدود نیستند و در نقاط مختلف کشور پراکنده‌اند. تهران نیز از جمله مناطقی است که تعداد قابل توجهی از این مدارس در آن فعالیت دارند؛ هرچند در حال حاضر آمار دقیق مدارس تهران را در ذهن ندارم.
نظر شما