حجتالاسلام والمسلمین سید علی عماد، مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت، در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم با تبریک هفته دولت و گرامیداشت یاد و خاطره شهدای دولت، از شهیدان رجایی و باهنر تا شهید آیتالله رئیسی و شهید امیرعبداللهیان، اظهار داشت: تقارن هفته دولت با هفته وحدت و روز جهانی مسجد، فرصت مناسبی برای بازخوانی نقش مسجد در نظام حکمرانی اسلامی و توجه به ظرفیتهای این نهاد اجتماعی در حل مسائل جامعه است.
وی با اشاره به تأکید دولت چهاردهم بر رویکرد محلهمحوری و مسجدمحوری افزود: برای بررسی این موضوع باید به الگوی حکمرانی پیامبر اکرم(ص) در مدینه توجه کنیم؛ زمانی که پیامبر(ص) مدینهالنبی را شکل میداد، در حقیقت نخستین سازه مدنی حکمرانی در جغرافیای اسلام را پایهگذاری کرد و در کنار ساختار کالبدی، یک «منهج حکمرانی» را نیز بنا نهاد.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت ادامه داد: پایگاه حکمرانی پیامبر(ص) صرفاً یک سازه فیزیکی محدود نبود، بلکه اخلاق، معنویت، ساماندهی اجتماعی، نظام دفاعی، خدمات اجتماعی، عدالت، کرامت انسان، شفافیت و ارتباط وثیق میان حاکمیت و مردم در آن طراحی شده بود و این پایگاه، مسجد بود.
مسجد؛ پایگاه پیوند مردم و حاکمیت در الگوی نبوی
وی با بیان اینکه مشارکت اجتماعی مسلمانان نیز در همین بستر شکل گرفت، گفت: مدینه در آن روز از نظر جغرافیایی شبیه یکی از محلههای شهرهای بزرگ امروز بود و یک کانون محوری به نام مسجد و یک راهبر به نام پیامبر(ص) داشت؛ بنابراین مسجد در الگوی نبوی، محل ارتباط مستمر میان مردم و نظام حکمرانی و بستری برای حل مسائل جامعه بود.
حجت الاسلام والمسلمین عماد تصریح کرد: حکمرانی پیامبر(ص) بر صلح، وفاق، همبستگی اجتماعی، عدالت، کرامت انسان، اخلاق، معنویت، شفافیت و ارتباط گسترده با مردم استوار بود و بسیاری از این امور در مسجد سامان پیدا میکرد.
وی خاطرنشان کرد: مسجد میتواند بهطور جدی به تحقق حکمرانی مشارکتی مردم و دولت کمک کند و در توسعه اجتماعی، پیشگیری از آسیبها، رفع چالشها و حرکت جامعه در مسیر پیشرفت نقشآفرین باشد.
مسجد، «فرانهاد اجتماعی» جامعه اسلامی است
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با اشاره به وجود نهادهای مختلف اجتماعی در جامعه امروز اظهار داشت: احزاب، گروههای اجتماعی، صنوف، اقشار، سمنها و نهادهای مردمنهاد هرکدام مأموریت و چارچوب مشخصی دارند و بهنوعی میان خود و دیگران مرزبندی ایجاد میکنند، اما مسجد یک «فرانهاد اجتماعی» است.
وی افزود: در مسجد نباید مرزی میان این حزب و آن حزب، این گروه و آن گروه، این جریان و آن جریان، این قومیت و آن قومیت و حتی این صنف و آن صنف وجود داشته باشد؛ مسجد باید کانونی باشد که همه اقشار و جریانهای اجتماعی بتوانند در آن یکدیگر را ببینند، گفتوگو کنند و برای حل مسائل مشترک به تفاهم برسند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد تأکید کرد: اگر قرار باشد مدنیت اجتماعی در جامعه ایران محقق شود، مسجد یکی از مبارکترین و مؤثرترین کانونهایی است که میتواند این نقش را ایفا کند؛ چراکه مسجدالنبی نیز تنها محل پاسخگویی به نیازهای مسلمانان نبود، بلکه گره از کار جامعه مدینه با همه تنوع قومی، قبیلهای و دینی آن باز میکرد.
محلهمحوری با محوریت مسجد؛ الگویی منطبق با هویت جامعه اسلامی
وی با بیان اینکه مسجد میتواند کانون وفاق، همبستگی اجتماعی و وحدت جامعه باشد، گفت: امروز از «وحدت ملی» بسیار سخن گفته میشود و شعار محلهمحوری بر پایه محوریت مسجد، به نظر من کاملاً با هویت دینی جامعه اسلامی و پیشینه تاریخی مدنیت اسلامی و نبوی سازگار است.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت تصریح کرد: من فارغ از اینکه رئیسجمهور این شعار را مطرح کرده باشد یا خیر، مسجدمحوری و محلهمحوری را اتفاقی میمون و مبارک برای جامعه ایران و جامعه اسلامی میدانم.
وی ادامه داد: این رویکرد میتواند بسیاری از مزایای جامعه مدنی را حفظ کند و در عین حال، ظرفیتهای جامعه مدنی پیامبر(ص) را به آن بیفزاید؛ همچنین زمینه مشارکت حداکثری مردم در امر حکمرانی را فراهم میکند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد با اشاره به ضرورت شنیده شدن دیدگاههای مردم اظهار داشت: مسجد میتواند محلی باشد که مردم دیدگاهها، مطالبات و نقدهای خود را به مسئولان و جریان حکمرانی محلی منتقل کنند و این دیدگاهها نیز از طریق شبکه مساجد به سطوح کلان حکمرانی کشور برسد.
وی افزود: از سوی دیگر، نظام حکمرانی نیز میتواند اهداف، راهبردها و برنامههای خود را در مسجد برای مردم تبیین کند؛ بنابراین مسجد میتواند حلقه اتصال واقعی میان مردم و حاکمیت باشد.
مسجد نباید به یک جریان، حزب یا قشر خاص محدود شود
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با تأکید بر اینکه تحقق این الگو نیازمند رعایت مجموعهای از بایدها و نبایدهاست، گفت: اگر مسجد قرار است کانون مدیریت محله و محور مشارکت اجتماعی در اداره امور کشور باشد، باید برای حضور همه اقشار جامعه آماده شود.
وی ادامه داد: مسجد باید فضایی پاک، مطهر، آرام و فراگیر برای حضور اقشار مختلف اجتماعی و شنیدن دیدگاههای گوناگون باشد. همه عناصر دخیل در مسجد، از هیئت امنا و ائمه جماعات گرفته تا مسئولان و حامیان مالی، باید زمینه مشارکت آحاد مردم محله را فراهم کنند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد تأکید کرد: مسجد نباید خود را به یک قشر، یک فکر، یک جریان، یک اندیشه یا یک روش خاص در اداره امور اجتماعی محدود کند. اگر مسجد چنین فضایی پیدا کند، بخشی از ظرفیت خود را برای ایجاد وفاق و همبستگی اجتماعی از دست خواهد داد.
وی افزود: بایدها و نبایدهای مسجد زمانی محقق میشود که همه بازیگران این عرصه، از نظام حکمرانی گرفته تا متولیان مسجد و جریانها و نهادهای اجتماعی، به آن باور داشته و در عمل نیز آن را رعایت کنند.
اعتماد ملی و سرمایه اجتماعی؛ ثمره تحقق مسجدمحوری
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت خاطرنشان کرد: اگر این الگو بتواند مشارکت اجتماعی و همبستگی ملی را افزایش دهد، نتیجه طبیعی آن افزایش اعتماد ملی و سرمایه اجتماعی خواهد بود و در پناه این سرمایه اجتماعی، پایداری، تابآوری و اقتدار کشور در سلولهای مختلف اجتماعی یعنی محلهها تجلی پیدا میکند.
وی در ادامه درباره فاصله برخی مساجد با کارکرد مطلوب اجتماعی خود اظهار داشت: باید میان «وضع مطلوب» و «وضع موجود» تفاوت قائل شویم. آنچه درباره ظرفیت مسجد و فلسفه شکلگیری آن گفته شد، بیانگر وضع مطلوب است، اما وضعیت امروز مساجد نیازمند مطالعه و آسیبشناسی در دو سطح کلان و خرد است.
حجت الاسلام والمسلمین عماد افزود: در سطح کلان باید بررسی کنیم که نهاد مسجد در کشور، شهرها و مناطق مختلف چه وضعیتی دارد و در سطح خرد نیز باید وضعیت تکتک مساجد، مدیریت آنها، ارتباطشان با مردم و میزان ایفای نقش اجتماعیشان بررسی شود.
وی با تأکید بر اینکه مشکلات مساجد تنها به یک عامل محدود نمیشود، گفت: از کالبد و فضای مسجد گرفته تا بهداشت و نظافت، نحوه برخورد با مراجعهکنندگان، شیوه مدیریت، ارتباط امام جماعت با مردم و نوع حضور جریانهای مختلف اجتماعی، همه میتوانند بر میزان حضور مردم در مسجد اثرگذار باشند.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت خاطرنشان کرد: همانطور که مسجد نباید به یک جریان سیاسی یا اجتماعی خاص محدود شود، مدیریت مسجد نیز باید به گونهای باشد که همه مردم محله احساس کنند مسجد خانه آنهاست و میتوانند برای بیان دغدغهها و حل مسائل خود به آن مراجعه کنند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد گفت: اگر مسجد بتواند دوباره به کانون اجتماع مردم، گفتوگو، حل مسئله، وفاق و همبستگی تبدیل شود، محلهمحوری و مسجدمحوری میتواند از یک شعار فراتر رفته و به الگویی عملی برای حکمرانی مشارکتی و تقویت سرمایه اجتماعی کشور تبدیل شود.
تحول مسجد با «وضعیتسنجی محله» و تدوین نقشه راه آغاز میشود
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با تأکید بر اینکه تحقق مسجد محوری نیازمند عبور از شعار و ورود به یک فرآیند عملیاتی است، گفت: هر مسجد باید ابتدا وضعیت موجود خود و محله را بهصورت دقیق شناسایی کند و سپس با مشارکت همه اقشار، نقشه راه توسعه محله را تدوین و مرحله به مرحله اجرا و ارزیابی کند.
وی در ادامه سخنان خود درباره الزامات تحقق طرح محلهمحوری با محوریت مسجد، با تأکید بر ضرورت تبدیل مسجد به فضایی برای حضور همه اقشار جامعه اظهار داشت: مسجد باید همانند فضایی باشد که همه مردم بدون پیشداوری و فارغ از گرایشهای مختلف بتوانند در آن حضور پیدا کنند.
وی گفت: وقتی مردم برای تماشای یک مسابقه فوتبال به ورزشگاه میروند، معمولاً کاری ندارند که فرد کنار دستشان طرفدار کدام تیم، قومیت یا جریان فکری است؛ همه برای یک هدف مشترک کنار هم قرار میگیرند. مسجد نیز باید بتواند چنین فضای فراگیری را ایجاد کند و به تفرجگاه معنوی، محل ارتباط اجتماعی و کانون حل مشکلات مردم تبدیل شود.
ضرورت تعریف «وضعیت صفر» برای هر مسجد
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با بیان اینکه میان «وضع مطلوب» و «وضع موجود» بسیاری از مساجد فاصله وجود دارد، تصریح کرد: اگر قرار است مسجد به کانون مدیریت محله تبدیل شود، نخست باید وضعیت موجود آن بهطور دقیق مشخص شود.
وی افزود: منظور از وضع مطلوب نیز یک وضعیت ایدهآل و دستنیافتنی نیست؛ بلکه باید حداقل مطلوبیتی تعریف شود که تحقق آن ممکن و میسر باشد و مسجد بتواند بهصورت تدریجی مسیر رشد و توسعه را طی کند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد ادامه داد: هر مسجد برای حرکت به سمت این وضعیت باید ابتدا یک «وضعیت صفر» برای خود تعریف کند و مشخص شود که امروز نسبت به نقطه مطلوب چه میزان فاصله دارد. این کار باید بهصورت تیمی و با مشارکت همه کسانی که در اداره مسجد نقش دارند انجام شود و مهمتر از آن، نظرات، پیشنهادها و دغدغههای مردم همان محله نیز در آن لحاظ شود.
وی گفت: اگر بخواهیم ساختمانی را احداث کنیم، متناسب با ابعاد و ارتفاع آن، کارگاه را تجهیز میکنیم. مسجد نیز در حقیقت کارگاه اداره جامعه اسلامی در محله است؛ بنابراین ابتدا باید این کارگاه بهدرستی تجهیز شود و سپس وارد فرآیند مدیریت و حل مسائل محله شود.
وضعیتشناسی دقیق؛ نخستین گام تحول مساجد
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت خاطرنشان کرد: مسجدی که میخواهد در محلهمحوری نقشآفرینی کند، باید ابتدا وضعیتشناسی دقیقی از محله خود داشته باشد و ظرفیتها، محدودیتها، آسیبها، نقاط قوت و ضعف، سرمایههای موجود و کاستیهای محله را شناسایی کند.
وی افزود: باید تمام ظرفیتهای مادی، معنوی، کالبدی و انسانی محله و همچنین بافت و ساختار اجتماعی آن شناسایی و در یک گزارش جامع ثبت شود. این گزارش باید نقطه صفر حرکت مسجد و محله باشد.
حجت الاسلام والمسلمین عماد تأکید کرد: برای تهیه چنین گزارشی لازم نیست کار را بیش از اندازه پیچیده کنیم، اما باید از یک نظارت علمی برخوردار باشد تا اطلاعات بهدرستی جمعآوری و تحلیل شود؛ زیرا اگر گزارش پایه و بنیادی دقیق نباشد، مسیر اقدامات بعدی نیز دچار مشکل خواهد شد.
طرح توسعه محله باید با مشارکت همه اقشار تدوین شود
وی با بیان اینکه پس از وضعیتشناسی باید مسیر توسعه محله مشخص شود، اظهار داشت: در مرحله بعد باید با مشارکت مردم و همه گروههای اجتماعی، طرح توسعه محله تدوین شود؛ نه اینکه این طرح تنها توسط نخبگان تهیه شود.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت گفت: جامعه نخبگانی هر محله بخش محدودی از مردم را تشکیل میدهد و اگر صرفاً نخبگان در تصمیمگیری حضور داشته باشند، ممکن است میان تصمیمات آنان و نیازهای واقعی بدنه اجتماعی فاصله ایجاد شود.
وی تصریح کرد: طرح توسعه محله باید با مشارکت همه اقشار و متناسب با نیازها و ظرفیتهای واقعی مردم همان محله طراحی شود و مسجد باید کانون این مشارکت باشد.
مسجد؛ نقطه آغاز تحول از سلولهای کوچک اجتماعی
حجت الاسلام والمسلمین عماد با تأکید بر اهمیت محلهها در ساخت جامعه اظهار داشت: تحول اجتماعی باید از سلولهای کوچک آغاز شود. این سلولهای کوچک همان محلهها هستند و مسجد باید در آنها نقشآفرینی کند.
وی افزود: یکی از مهمترین ابزارهای توسعه و پیشرفت ایران، تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی است. اگر خانواده، نهادهای مدنی، نهاد تعلیم و تربیت شامل مدرسه و دانشگاه و نهادهای فعال در عرصه حکمرانی را در کنار یکدیگر قرار دهیم و نمایندگان همه این مجموعهها در مسجد حضور داشته باشند، ظرفیت بزرگی برای حل مسائل محله شکل خواهد گرفت.
مسیر تحقق مسجدمحوری باید مرحلهبندی و مستمر ارزیابی شود
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با تأکید بر ضرورت تدوین نقشه راه گفت: پس از شناسایی وضعیت موجود، باید همه بازیگران محله درخصوص یک نقشه راه به توافق برسند و سپس برنامه اقدامات مشخص، مرحلهبندی و اجرا شود.
وی افزود: دستگاههای مختلف حکمرانی از دولت و قوه قضائیه و سایر نهادها گرفته تا مجموعههای نظامی و انتظامی، بسیج و دیگر دستگاههای مرتبط، باید در تحقق این نقشه راه مشارکت داشته باشند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد تصریح کرد: اجرای نقشه راه نیز پایان کار نیست؛ بلکه باید بهصورت مستمر پایش و ارزیابی شود، میزان اثربخشی اقدامات مورد سنجش قرار گیرد و نتایج آن دوباره به فرآیند تصمیمگیری بازگردد تا مسجد و محله بتوانند در حین حرکت، خود را اصلاح، بازسازی و برای مرحله بعد آماده کنند.
وی خاطرنشان کرد: گفتن این مراحل آسان است، اما اجرای آن بسیار دشوارتر است؛ چراکه با پیچیدگیهای فرهنگی، رفتاری، مدیریتی و روانشناختی مواجه هستیم و ایجاد یک وضعیت مطلوب، ماندگار و پایدار نیازمند زمان و صبوری است.
تربیت نیروی انسانی با شتابزدگی محقق نمیشود
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با تأکید بر اینکه مسئله هدایت و توانمندسازی نیروی انسانی نیازمند حوصله و تربیت تدریجی است، گفت: نمیتوان انتظار داشت که ظرف شش ماه همه مشکلات مساجد و محلات برطرف شود؛ زیرا تربیت یک فرآیند آرام، همدلانه و توأم با دلسوزی است.
وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) افزود: پیامبر(ص) را به «طبیب دوّار بطبّه» تشبیه کردهاند؛ طبیب کسی نیست که بیمار را به دلیل بیماری مجازات کند، بلکه از سر دلسوزی به درمان او میپردازد. مسجد نیز باید چنین رویکردی نسبت به جامعه داشته باشد.
پیامبر(ص) همواره به دنبال ایجاد همبستگی بود
حجت الاسلام والمسلمین عماد با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) در ایجاد وحدت اجتماعی اظهار داشت: اگر به تاریخ پیامبر(ص) نگاه کنیم، نمیبینیم که ایشان در هیچ مقطعی برای ایجاد افتراق و شکاف اجتماعی تلاش کرده باشد؛ بلکه همواره در مسیر ایجاد همبستگی حرکت کرده است.
وی به ماجرای اختلاف قبایل درباره جایگذاری حجرالاسود اشاره کرد و گفت: پیامبر(ص) در آن ماجرا عبایی پهن کرد، حجرالاسود را در آن قرار داد و از نمایندگان قبایل خواست همگی در جابهجایی آن مشارکت کنند تا هیچ قبیلهای مدعی نشود که افتخار این کار تنها متعلق به او بوده است.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت ادامه داد: پیامبر(ص) پس از ورود به مدینه نیز دشمنیها را به دوستی تبدیل کرد و جامعهای ساخت که در آن کرامت انسان و همبستگی اجتماعی محور قرار گرفت؛ بهگونهای که قرآن کریم از تبدیل دشمنیها به دوستی و محبت سخن میگوید.
وی افزود: اگر ما بتوانیم حتی بخشی از این مسیر را طی کنیم، کسانی که امروز از مسجد فاصله دارند نیز اگر خیر، محبت و معنویت را در آن ببینند، به مسجد خواهند آمد.
مسجد باید به گونهای باشد که حتی «گریزپاترین» افراد را جذب کند
حجت الاسلام والمسلمین عماد با تأکید بر اینکه جذب مردم به مسجد تنها مسئولیت متولیان مسجد نیست، اظهار داشت: ضعف در تحقق کارکردهای مسجد تنها متوجه ائمه جماعات یا هیئتهای امنا نیست؛ همه ما در این مسئله سهم داریم.
وی گفت: ما یک ظرفیت بزرگ، یک زمین حاصلخیز و یک آب روان و شیرین در اختیار داشتیم، اما اگر این ظرفیت بهدرستی مورد استفاده قرار نگرفته است، همه باید سهم خود را در این وضعیت ببینیم و برای اصلاح آن مشارکت کنیم.
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با اشاره به ضرورت شکلگیری شبکه مساجد خاطرنشان کرد: مسجد محله، مسجد جامع و نماز جمعه، یک شبکه ساختاری هستند که ریشه در فرهنگ اسلامی دارند و باید بتوانند در کنار یکدیگر نقشآفرینی کنند.
وی با اشاره به تفاوت میان مساجد کمرونق و مساجد پررونق گفت: در برخی مساجد باید پس از اذان منتظر بمانیم تا افراد بهتدریج وارد شوند، اما مساجدی نیز وجود دارند که با بلند شدن صدای اذان، مردم دسته دسته به سمت مسجد حرکت میکنند. باید بررسی کنیم که چه عواملی این تفاوت را ایجاد کرده است و چگونه میتوان مساجد را به کانون واقعی زندگی اجتماعی مردم تبدیل کرد.
مسجدمحوری نیازمند اراده جمعی و صبوری است
حجت الاسلام والمسلمین عماد در ادامه تأکید کرد: تحقق مسجدمحوری نیازمند اراده و مشارکت همه کسانی است که بهنوعی در این عرصه دخیل هستند؛ از مردم و متولیان مسجد گرفته تا دستگاههای مسئول و مؤثر در حکمرانی.
وی افزود: حمایت دستگاههای مسئول، مشارکت آحاد مردم، صبوری، حوصله و حتی پذیرش مقداری آزمون و خطا برای پیدا کردن مدلهای عملیاتی مناسب، از الزامات این مسیر است.
مسئولیتپذیری اجتماعی؛ شرط عبور از وضعیت موجود
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با انتقاد از رویکرد «برونفکنی» در مواجهه با آسیبهای اجتماعی گفت: اگر هرکس مشکلات موجود را به گردن دیگری بیندازد و سهم خودش را در وضعیت موجود نبیند، حرکت جدی برای بهبود شرایط شکل نخواهد گرفت.
وی تصریح کرد: باید یک «شرکت تعاونی مسئولیت» در محله شکل بگیرد؛ به این معنا که همه مردم خود را در قبال مسجد و محله مسئول بدانند. وقتی نسبت به مسائل محله بیتفاوت میشویم، طبیعی است که آسیبهای اجتماعی افزایش پیدا کند.
حجت الاسلام والمسلمین عماد با اشاره به اهمیت مسئولیتپذیری شهروندان در مسائل اجتماعی و محیط زندگی گفت: رعایت حقوق همسایگان، توجه به زیبایی و آراستگی محیط، مسئولیتپذیری اجتماعی و توجه به آسیبهای پیرامون، همه بخشی از مشارکت اجتماعی است.
وی افزود: مسئله مهم این است که از مرحله گفتن و نقد کردن عبور کنیم و به مرحله مشارکت در حل مسئله برسیم. حتی سکوت ما در برابر برخی آسیبهای اجتماعی میتواند بخشی از مسئولیت ما در ایجاد یا تداوم آن آسیب باشد.
امر به معروف و نهی از منکر؛ مشارکت همگانی برای اصلاح جامعه
مشاور رئیسجمهور در امور روحانیت با اشاره به جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در فرهنگ دینی اظهار داشت: امر به معروف و نهی از منکر را باید یک ارزش عمومی و همگانی بدانیم و آن را در همه معروفها و منکرهای اجتماعی جاری کنیم.
وی در پایان تأکید کرد: اگر همه مردم نسبت به معروفها احساس مسئولیت کنند، در برابر منکرها بیتفاوت نباشند و سهم خود را در اصلاح جامعه بپذیرند، میتوان امیدوار بود که مسجد دوباره به جایگاه واقعی خود بازگردد و محلهها نیز به سلولهای زنده و کنشگر جامعه اسلامی تبدیل شوند.
نظر شما