به گزارش خبرگزاری شبستان از ایلام؛ وقف از قدیمیترین شیوههای مشارکت اجتماعی در جوامع اسلامی است؛ سنتی که در آن فرد بخشی از دارایی خود را برای منفعت عمومی یا هدفی مشخص اختصاص میدهد تا اصل مال باقی بماند و منافع آن در مسیر تعیینشده هزینه شود.
در تقویم رسمی کشور، مناسبت «روز وقف» از سال ۱۴۰۳ از ۲۷ صفر به ۱۶ ربیعالاول تغییر کرده است، این تغییر با مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی انجام شد.
اما اهمیت این روز صرفاً در گرامیداشت یک مناسبت تقویمی خلاصه نمیشود؛ روز وقف فرصتی برای بازخوانی این پرسش است که وقف امروز تا چه اندازه توانسته خود را با نیازهای جدید جامعه هماهنگ کند؟
وقف؛ از احسان فردی تا سرمایه اجتماعی
وقف را میتوان یکی از نخستین اشکال نهادینهشده مشارکت اجتماعی دانست؛ جایی که مالکیت یک دارایی با هدف ایجاد منفعت عمومی، در خدمت یک نیاز پایدار قرار میگیرد.
از منظر اقتصادی، تفاوت اصلی وقف با کمکهای مقطعی در همین نکته است: کمک ممکن است یکبار مصرف شود، اما وقف میتواند یک جریان دائمی از منفعت ایجاد کند.
احمدی کارشناس اقتصاد اجتماعی در تحلیل این موضوع میگوید؛ اگر داراییهای وقفی بهدرستی مدیریت شوند، آنها قادرند بخشی از هزینههای اجتماعی جامعه را پوشش دهند؛ از ساخت مدرسه و درمانگاه گرفته تا حمایت از دانشآموزان، بیماران، نیازمندان، فعالیتهای فرهنگی و حتی ایجاد اشتغال.
به همین دلیل، وقف را باید نه صرفاً یک موضوع مذهبی، بلکه یک نهاد اجتماعی و اقتصادی با کارکرد عمومی دانست.
ایلام؛ جغرافیایی که وقف در آن میتواند معنای توسعه پیدا کند
ایلام با وجود ظرفیتهای فرهنگی، طبیعی و مذهبی، همچنان در بخشهایی با نیازهای جدی توسعهای مواجه است. پراکندگی روستاها، نیاز به تقویت زیرساختهای آموزشی و درمانی، حمایت از خانوادههای کمبرخوردار و ضرورت ایجاد فرصتهای شغلی، بخشی از مسائلی است که میتواند در تعریف مأموریتهای جدید وقف مورد توجه قرار گیرد.
در چنین شرایطی، جایگاه وقف در ایلام را نباید فقط در قالب موقوفات سنتی و مذهبی ارزیابی کرد؛ بلکه باید دید داراییهای وقفی چگونه میتوانند با مسائل واقعی مردم پیوند بخورند.
اوقاف در ساختار خود دو مأموریت مهم یعنی مدیریت موقوفات و نگهداری از بقاع متبرکه را دنبال میکند.
این مأموریت در استانی مانند ایلام میتواند با یک رویکرد توسعهای همراه شود؛ به این معنا که موقوفات، در کنار حفظ نیت واقف، برای پاسخ به نیازهای روز جامعه نیز فعالتر شوند.
از مدرسه تا درمان؛ وقفهای جدید برای نیازهای جدید
یکی از مهمترین موضوعات در آینده وقف، تغییر الگوی نیازهای اجتماعی است.
در گذشته ممکن بود وقف یک زمین کشاورزی برای تأمین هزینه مسجد یا اطعام نیازمندان، پاسخ مناسبی به نیاز جامعه باشد؛ اما امروز جامعه با مسائل متفاوتی همچون ترک تحصیل، هزینه درمان، بیکاری جوانان، فناوری، آموزش مهارتی، محیط زیست و انرژی روبهروست.
مجیدی کارشناس حوزه وقف معتقد است؛ نیت واقف باید همچنان محور مدیریت موقوفه باقی بماند، اما در مرحله ایجاد وقفهای جدید میتوان واقفان را به سمت نیازهای نو هدایت کرد.
برای ایلام، این موضوع میتواند به تعریف وقفهایی با محوریت تحصیل دانشآموزان کمبرخوردار، بورسیه دانشجویان، تجهیزات درمانی، حمایت از بیماران، مهارتآموزی جوانان، اشتغال زنان سرپرست خانوار و توسعه زیرساختهای فرهنگی منجر شود.
در این نگاه، وقف دیگر فقط «بخشیدن یک دارایی» نیست؛ بلکه طراحی یک راهحل ماندگار برای یک مسئله اجتماعی است.
اقتصاد وقف؛ داراییای که نباید راکد بماند
یکی از چالشهای اساسی در حوزه وقف، فاصله میان ارزش بالقوه داراییهای وقفی و میزان بهرهوری واقعی آنهاست.
از نگاه اقتصادی، هر موقوفهای که امکان بهرهبرداری قانونی و شرعی دارد، میتواند به یک منبع درآمد پایدار تبدیل شود؛ درآمدی که در نهایت باید مطابق نیت واقف هزینه شود.
در سالهای اخیر نیز در ایلام نمونههایی از حرکت به سمت موقوفات با رویکرد اقتصادی و تولیدی دیده شده است، از جمله، پروژه نیروگاه خورشیدی ۱۰۰ کیلوواتی صالحآباد که از سوی ادارهکل اوقاف استان دنبال شده است.
چنین تجربههایی از یک منظر اهمیت دارند: وقف میتواند از مصرفکننده منابع به تولیدکننده منابع تبدیل شود.
این تغییر رویکرد، بهویژه برای استانی مانند ایلام که ظرفیتهای طبیعی و انرژی متنوعی دارد، میتواند زمینهای برای پیوند وقف با اقتصاد محلی باشد.
شفافیت؛ حلقهای که اعتماد عمومی را تکمیل میکند
وقف بدون اعتماد عمومی نمیتواند توسعه پیدا کند؛ واقفی که ملکی، زمین، سرمایه یا درآمد خود را برای یک هدف مشخص اختصاص میدهد، انتظار دارد پس از او نیز این دارایی در همان مسیر هزینه شود.
از همین رو، کارشناسان حوزه حکمرانی اجتماعی بر سه اصل در مدیریت موقوفات تأکید دارند: شفافیت، پاسخگویی و بهرهوری.
انتشار اطلاعات قابل فهم درباره موقوفات، نحوه درآمدزایی، میزان هزینهکرد و اجرای نیت واقف میتواند به افزایش اعتماد جامعه کمک کند.
این مسئله در ایلام اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا توسعه فرهنگ وقف در استان تنها با افزایش تعداد واقفان اتفاق نمیافتد، بلکه به ایجاد این اطمینان نیاز دارد که هر وقف، واقعاً به یک اثر اجتماعی قابل مشاهده تبدیل خواهد شد.
نسل جدید واقفان؛ سرمایهای فراتر از زمین و ملک
آینده وقف الزاماً متعلق به مالکان بزرگ زمین و املاک نیست؛ نسل جدید میتواند با داراییهای کوچکتر اما هدفمند وارد این عرصه شود؛ از وقف کتاب و تجهیزات آموزشی گرفته تا اختصاص درآمد یک کسبوکار، تأمین هزینه تحصیل یک دانشآموز، تجهیز یک مرکز درمانی یا ایجاد صندوقی برای حمایت از بیماران و نیازمندان.
اگر فرهنگ وقف با زبان نسل جوان بازتعریف شود، ظرفیت آن برای ماندگاری چندین برابر خواهد شد.
در ایلام نیز استفاده از ظرفیت دانشگاهها، خیران، فعالان اقتصادی، پزشکان، فرهنگیان، کارآفرینان و جوانان میتواند به شکلگیری وقفهای تخصصی کمک کند؛ وقفهایی که به جای تمرکز صرف بر دارایی، بر «حل مسئله» تمرکز دارند.
از نیت واقف تا اثر اجتماعی؛ آینده وقف در ایلام
روز وقف را میتوان نقطهای برای بازگشت به یک پرسش ساده اما مهم دانست: اگر قرار است یک دارایی برای سالها و نسلها باقی بماند، بهترین استفاده از آن برای جامعه امروز چیست؟
پاسخ این پرسش در ایلام میتواند در مدرسهای که یک دانشآموز محروم را از ترک تحصیل نجات میدهد، درمانگاهی که بخشی از هزینه درمان یک بیمار را تأمین میکند، کارگاهی که برای جوانان شغل ایجاد میکند یا پروژهای که یک روستا را از یک نیاز اساسی عبور میدهد، دیده شود.
برنامه هفتم پیشرفت نیز سازمان اوقاف را مکلف کرده است با همکاری دستگاههای مرتبط، طرح احیا و فعالسازی موقوفات را با هدف حمایت از فعالیتهای قرآنی، هیأتها، مساجد و بقاع متبرکه و با توجه به نیات واقفان تهیه و اجرا کند.
این رویکرد نشان میدهد که بحث امروز فقط «حفظ موقوفات» نیست؛ فعالسازی و بهرهوری آنها نیز به یک ضرورت تبدیل شده است.
وقف؛ میراثی که باید به آینده متصل شود
وقف زمانی میتواند نقش واقعی خود را در توسعه ایلام ایفا کند که از یک مفهوم صرفاً مناسبتی به یک نظام مستمر برای حل مسائل اجتماعی تبدیل شود.
حفظ نیت واقف، صیانت از موقوفات، مدیریت اقتصادی داراییها، شفافیت در عملکرد و تعریف وقفهای جدید متناسب با نیازهای جامعه، پنج حلقهای هستند که میتوانند آینده این سنت را در استان رقم بزنند.
ایلام بهعنوان استانی با نیازهای توسعهای و در عین حال برخوردار از سرمایه اجتماعی و فرهنگ خیرخواهی، میتواند از وقف برای ساختن بخشی از آینده خود استفاده کند؛ آیندهای که در آن هر موقوفه نه فقط یک ملک یا دارایی، بلکه یک چشمه دائمی از خدمت به مردم باشد.
نظر شما