به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از مسلمون حول العالم، در بررسی تاریخ جوامع، میراث فرهنگی مادی یکی از معتبرترین منابع برای شناخت گذشته به شمار میرود. بناها، آثار معماری و یادگارهایی که طی قرنها شکل گرفتهاند، حافظه یک جامعه را در خود نگه میدارند و مسیر تحول فرهنگی و تمدنی آن را از گذشته به امروز و آینده پیوند میدهند.
کوزوو نیز سرزمینی است که در طول تاریخ، محل تلاقی فرهنگها، تمدنها و سنتهای گوناگون بوده است. در این میان، میراث اسلامی یکی از لایههای مهم تاریخ این سرزمین محسوب میشود؛ میراثی که بیش از پنج قرن تداوم داشته و در این مدت، صدها مسجد، مدرسه دینی، مرکز آموزشی و نهاد عمومی و اجتماعی در این منطقه شکل گرفته است.
مساجد در میان این آثار جایگاهی ویژه دارند. این بناها افزون بر کارکرد عبادی، اسناد معماری و تاریخی تحول جامعه و بخشی از حافظه جمعی مردم کوزوو هستند.
در معماری این مساجد میتوان تلفیقی از هنر، سنتهای محلی، معماری اسلامی، تحولات شهری و فرهنگ وقف را مشاهده کرد؛ عناصری که در مجموع، بخشی جداییناپذیر از میراث فرهنگی کوزوو و تاریخ آلبانیاییهای این منطقه را شکل دادهاند.
بخش قابل توجهی از مساجد موجود در فضای آلبانیایی و از جمله کوزوو، به همت واقفان، نیکوکاران و شخصیتهای آلبانیایی ساخته شدهاند. از این منظر، این بناها نه تنها نشاندهنده باورهای دینی سازندگان خود هستند، بلکه گواهی بر سنت دیرینه وقف و فعالیتهای خیرخواهانه در میان مردم آلبانیایی نیز به شمار میروند.
وقف؛ نهادی برای ساخت جامعه
نقش مسجد در کوزوو، مانند بسیاری از جوامع اسلامی، به اقامه نماز محدود نبوده است. مساجد در طول تاریخ با آموزش، فرهنگ، زندگی اجتماعی، اقتصاد محلی و سازماندهی جامعه ارتباط داشتهاند.
فرهنگ وقف نیز در این میان نقشی اساسی ایفا کرده است؛ چراکه وقف امکان ایجاد نهادهایی پایدار برای خدمت به دین، دانش و جامعه را فراهم میکرد.
از همین رو، مطالعه تاریخ مساجد میتواند بخشی از تاریخ اجتماعی کوزوو را نیز آشکار کند؛ تاریخی که در آن جامعه برای ایجاد و حفظ نهادهایی ماندگار در حوزه دین، آموزش و امور عمومی تلاش کرده است.
میراث اسلامی؛ از به حاشیهراندن تا تخریب
با وجود این اهمیت تاریخی، میراث اسلامی کوزوو همواره با توجه و حفاظت متناسب با ارزش خود مواجه نبوده است.
تحولات سیاسی و ایدئولوژیک قرن بیستم و برخی روایتهای تاریخی متأثر از شرایط سیاسی آن دوره، در مقاطعی باعث شد برخی از بناهای اسلامی بهعنوان عناصری بیگانه یا میراث دورهای تحمیلی معرفی شوند، نه بخشی طبیعی از تاریخ کوزوو.
این نگاه در برخی دورهها بر مطالعات تاریخی، سیاستهای حفاظت از میراث و حتی برداشت عمومی از این آثار تأثیر گذاشت.
در دوره حکومت کمونیستی یوگسلاوی سابق نیز شماری از مساجد و بناهای اسلامی آسیب دیدند، تخریب شدند یا بهطور کامل از میان رفتند؛ گاه با استناد به طرحهای نوسازی شهری یا سیاستهایی که ارزش این آثار را بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی جامعه به رسمیت نمیشناختند
از بین رفتن این بناها تنها خسارتی برای مسلمانان نبود، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی کوزوو را نیز برای همیشه از میان برد.
جنگ کوزوو و حمله به حافظه تاریخی
میراث اسلامی کوزوو در جریان جنگهای سالهای ۱۹۹۸ و ۱۹۹۹ بار دیگر با خسارتهای گسترده مواجه شد.
بر اساس مطالب ارائهشده در این گزارش، در این دوره ۲۱۸ مسجد به شکلهای مختلف هدف حمله، آسیب یا تخریب قرار گرفتند. این حملات تنها متوجه ساختمانهای مذهبی نبود و مدارس دینی، تکیهها، دیگر بناهای وقفی، کتابخانهها و آرشیوهای تاریخی را نیز دربر گرفت.
برهمین اساس، تخریب مساجد را نمیتوان خسارت ناشی از جنگ به ساختمانها دانست؛ زیرا این بناها حامل بخشی از هویت تاریخی، فرهنگی و معنوی جامعه آلبانیایی کوزوو بودند و نابودی آنها به معنای از میان بردن بخشی از حافظه تاریخی این جامعه نیز بود.
ضرورت بازشناسی میراث اسلامی
پس از جنگ نیز، بنا بر این روایت، همچنان دیدگاههایی وجود داشته که میراث اسلامی را لایهای بیگانه با تاریخ محلی تلقی میکردند؛ برداشتی که با شواهد تاریخی موجود سازگار نیست.
بخش مهمی از مساجد کوزوو به دست مسلمانان آلبانیایی ساخته، تأمین مالی و حفظ شدهاند. بنابراین، این بناها بخشی از تاریخ ملی و فرهنگی کوزوو هستند و نادیده گرفتن آنها به معنای نادیده گرفتن بخشی از تاریخ این سرزمین است.
در این زمینه، اقدامات وزارت فرهنگ کوزوو در سالهای اخیر برای مرمت و حفاظت از شماری از مساجد دارای ارزش تاریخی، گامی مهم در جهت نگاه جامعتر به میراث فرهنگی به شمار میرود.
در نگاه امروز به میراث فرهنگی نیز، همه لایههای تاریخی یک سرزمین باید با معیارهای علمی و فارغ از پیشداوریهای سیاسی و ایدئولوژیک مورد بررسی قرار گیرند.
بنابراین، مسجد تاریخی را نباید صرفاً ساختمانی با کارکرد مذهبی دانست؛ این بنا میتواند سندی تاریخی، نمونهای از فرهنگ مادی، شاهدی بر تحول معماری و شهرسازی و نشانهای از نظام آموزشی و اجتماعی یک جامعه در طول قرنها باشد.
«حافظه در تصاویر»؛ ثبت مساجد تخریبشده
در همین چارچوب، نمایشگاه «حافظه در تصاویر؛ مساجد تخریبشده در بوسنی و هرزگوین و کوزوو در دهه ۱۹۹۰؛ نسلکشی برنامهریزیشده دینی» در ۱۸ دسامبر ۲۰۲۵ در پریشتینا برگزار شد.
هدف این نمایشگاه، مستندسازی بخشی از میراث دینی و فرهنگی بود که در جریان جنگهای دهه ۱۹۹۰ بهصورت عمدی تخریب شد.
اهمیت چنین نمایشگاههایی فراتر از ارائه چند تصویر تاریخی است؛ زیرا مستندسازی بناهای از میان رفته، راهی برای حفظ حافظه تاریخی و ثبت واقعیتهای مربوط به آنهاست.
در ادامه همین رویکرد، مجله «التربیة الإسلامیه» (Edukata islame) نیز در بخش ثابت خود با عنوان «موضوع شماره»، مقالات ارائهشده در افتتاحیه نمایشگاه «حافظه در تصاویر» را منتشر کرد.
به این ترتیب، محتوای نمایشگاه از سطح تصویر فراتر رفت و وارد عرصه پژوهش و انتشار علمی شد؛ یعنی تصویر مستند شد، نمایشگاه آن را به جامعه معرفی کرد و پژوهش، روایت تاریخی آن را ثبت و ماندگار ساخت.
از ساخت مسجد تا حفظ حافظه وقف
این نگاه، اهمیت دیگری از نقش تاریخی وقف در کوزوو را نیز آشکار میکند.
وقف تنها ابزاری برای ساخت مسجد یا یک بنای مذهبی نبود، بلکه بخشی از روند شکلگیری شهرها، آموزش، فرهنگ و زندگی اجتماعی محسوب میشد.
از این رو، حفاظت از مساجد تاریخی، ثبت بناهای تخریبشده، مطالعه اسناد مربوط به آنها، مرمت آثار باقیمانده و بازشناسی جایگاه تاریخیشان، همگی بخشی از فرآیند گستردهتر حفاظت از حافظه وقفی و تمدنی جامعه است.
میراث وقفی گذشتگان تنها با حفظ ساختمان باقی نمیماند؛ بلکه داستان، اسناد، کارکرد و تاریخ جامعهای که آن را بنا کرده و از آن بهره برده است نیز باید حفظ شود.
حفاظت از مسجد؛ حفاظت از یک حافظه جمعی
حفاظت از میراث مساجد و اوقاف تاریخی کوزوو مسئولیتی مشترک میان نهادهای فرهنگی، دانشگاهی و دینی، پژوهشگران و جامعه مدنی است.
هدف تنها اثبات ارزش معماری مساجد نیست؛ مسئله مهمتر، بازگرداندن این بناها به جایگاه واقعی خود در تاریخ و فرهنگ کوزوو است.
مستندسازی علمی، مرمت تخصصی و معرفی نهادی این آثار میتواند بخشی از خلأهای گذشته را جبران کند و به نسلهای جدید نشان دهد که مسجد در تاریخ کوزوو فقط محل عبادت نبوده است؛ بلکه در شکلگیری آموزش، فرهنگ، همبستگی اجتماعی و حتی ساختار شهری این سرزمین نقش داشته است.
بازشناسی مساجد و اوقاف تاریخی کوزوو، در واقع بازخوانی بخشی از حافظه تمدنی این کشور است؛ حافظهای که از طریق بناهای باقیمانده، تصاویر آثار تخریبشده و اسناد تاریخی میتواند از نسلی به نسل دیگر منتقل شود.
نظر شما