خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: کتاب «۱۰۰ مسجد برتر جهان» تنها مجموعهای از تصاویر بناهای تاریخی نیست، بلکه پژوهشی درباره فلسفه معماری اسلامی و چگونگی تعامل میان دین، جغرافیا و فرهنگ است.
برنارد اوکین، پژوهشگر ایرلندی و استاد هنر و معماری اسلامی، در این گفتوگو از مسیر شکلگیری معماری مساجد، تأثیر تمدنهای مختلف بر آن و ویژگیهای برجسته برخی از مهمترین مساجد جهان سخن میگوید.
چه چیزی شما را به مطالعه معماری اسلامی علاقهمند کرد؟
در سفرهایی که به کشورهای مختلف خاورمیانه داشتم، با آثار ارزشمند معماری اسلامی روبهرو شدم. آنچه مرا جذب کرد، این بود که این بناها تنها آثار معماری نیستند، بلکه نتیجه تعامل میان فرهنگهای مختلف و آموزههای اسلامی هستند.
معمار مسلمان از یک سو از اصول اعتقادی اسلام الهام گرفته و از سوی دیگر، فرهنگ و هنر سرزمینی را که در آن زندگی میکرد، در آثار خود منعکس کرده است.
مهمترین سرچشمههای الهام معماری اسلامی چه بوده است؟
مانند همه تمدنهای بزرگ، تمدن اسلامی نیز از فرهنگهای پیش از خود مانند روم، ایران، هند و سرزمینهای ترک تأثیر پذیرفت. مسلمانان پس از گسترش اسلام، با هنر و معماری ملتهای مختلف آشنا شدند، اما این عناصر را با هویت اسلامی ترکیب کردند و سبک تازهای آفریدند.
در آغاز، مسجدالنبی(ص) در مدینه الگوی اصلی بسیاری از مساجد بود. بعدها عناصر دیگری مانند منبرهای سنگی و مرمری و تزئینات موزاییکی به معماری مساجد افزوده شد.
موزاییک نیز تنها جنبه تزئینی نداشت؛ بلکه نشان میداد که اجزای متفاوت میتوانند در کنار یکدیگر، مجموعهای هماهنگ و زیبا ایجاد کنند.
معماری اسلامی چگونه با فرهنگهای بومی پیوند خورد؟
هر منطقه، معماری اسلامی را با ویژگیهای فرهنگی و اقلیمی خود هماهنگ کرد.
در هند، مسجد قوةالاسلام در دهلی از نخستین نمونههای مهم معماری اسلامی است که به دستور قطبالدین ایبک ساخته شد. بعدها سبک مغولی با گنبدهای باشکوه و ویژگیهای خاص خود در این سرزمین شکل گرفت.
در چین، مسجد هوایشنگ در گوانگژو نمونهای از تلفیق معماری اسلامی و سنتهای معماری چینی است؛ زیرا این شهر یکی از مراکز مهم ارتباط بازرگانان عرب با شرق آسیا بود.
در ایران نیز گنبد که سابقهای طولانی در معماری ایرانی داشت، به یکی از عناصر مهم مساجد تبدیل شد و در دوره سلجوقی، مسجد جامع اصفهان به یکی از شاهکارهای معماری اسلامی بدل شد.
معیار انتخاب مساجد کتاب «۱۰۰ مسجد برتر جهان» چه بود؟
انتخاب ۱۰۰ مسجد از میان صدها هزار مسجد موجود در جهان، کار آسانی نبود. تلاش کردم مجموعهای را انتخاب کنم که بتواند دورههای مهم تاریخی معماری اسلامی و تنوع سبکهای آن را نشان دهد.
یکی از معیارهای اصلی، نمایش تفاوتهای معماری در مناطق مختلف بود؛ زیرا مسجدی در غرب آفریقا از نظر مصالح، فرم و تزئینات با مسجدی در مصر یا ایران تفاوتهای زیادی دارد.
در این کتاب، علاوه بر مساجد تاریخی، نمونههایی از معماری اسلامی معاصر نیز معرفی شده است تا تصویری کاملتر از تحول این هنر ارائه شود. این مجموعه، مساجدی از چهار قاره آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی را دربرمیگیرد؛ از اندونزی تا اسپانیا و از بناهای تاریخی تا نمونههای قرن نوزدهم و بیستم.
آیا همه مساجد معرفیشده در کتاب را از نزدیک دیدهاید؟
از بیشتر این مساجد بازدید کردهام. چند سال در ایران زندگی کردم و فرصت داشتم بسیاری از مساجد زیبای این کشور، بهویژه در اصفهان، را از نزدیک ببینم.
اصفهان یکی از زیباترین شهرهای جهان است و مساجد آن نمونههایی برجسته از شکوه معماری اسلامی هستند. همچنین در استانبول، قاهره و نیویورک نیز از مساجد مهمی بازدید کردهام.
اگر بخواهید چند مسجد شاخص را نام ببرید، کدامها را انتخاب میکنید؟
مسجد جامع تلمسان در الجزایر یکی از بناهای مهم این مجموعه است که در سال ۱۱۶۳ میلادی به دستور سلطان علی بن یوسف ساخته شد. گنبد بزرگ ۲۴ ضلعی آن از ویژگیهای برجسته این مسجد است.
مسجد جامع قیروان در تونس نیز از مهمترین مساجد شمال آفریقاست که به قرن نهم میلادی بازمیگردد و محراب زیبای آن شهرت زیادی دارد.
همچنین مسجد بزرگ شیآن در چین از قدیمیترین مساجد این کشور است که در سال ۷۴۲ میلادی ساخته شد. این مسجد نمونهای کمنظیر از تلفیق معماری اسلامی و سنتهای معماری چینی است. استفاده از چوب در ساخت بنا و تزئین دیوارها با آیات قرآن، از ویژگیهای مهم آن به شمار میرود.
مسجد احمدآباد در هند نیز نمونهای از تأثیر متقابل معماری اسلامی و سنتهای معماری هند است. این مسجد که در سال ۱۴۲۴ میلادی ساخته شد، بسیاری از ویژگیهای معماری بومی هند را در خود جای داده است.
از دیگر آثار برجسته، مسجد و مدرسه تیال کاری در سمرقند ازبکستان است که در سال ۱۶۶۰ میلادی ساخته شد. استفاده از طلا در تزئینات و طراحی دقیق داخلی و خارجی، این بنا را به یکی از شاهکارهای معماری آسیای مرکزی تبدیل کرده است.
در ایران، مسجد وکیل شیراز یکی از مهمترین نمونههای معماری اسلامی است. این مسجد که در فاصله سالهای ۱۷۵۱ تا ۱۷۷۳ میلادی ساخته شد، به دلیل ستونهای سنگی و طراحی شبستان خود اهمیت زیادی دارد.
در آفریقا نیز مسجد جامع جِنّه در مالی جایگاه ویژهای دارد. این مسجد که با خشت خام ساخته شده، یکی از بزرگترین بناهای خشتی جهان است و به دلیل استفاده از مصالح بومی، نمونهای برجسته از سازگاری معماری با محیط طبیعی محسوب میشود.
از میان مساجد مصر، کدام بنا بیش از همه توجه شما را جلب کرده است؟
در میان مساجد مصر، مسجد احمد بن طولون جایگاه ویژهای دارد و به همین دلیل آن را در کتاب «۱۰۰ مسجد برتر جهان» معرفی کردهام.
این مسجد که در قرن نهم میلادی ساخته شد، از نظر معماری ویژگیهای منحصربهفردی دارد. مناره آن از برجستهترین عناصر بناست و طراحی آن از معماری شهر سامرا، پایتخت تاریخی خلافت عباسی در عراق، تأثیر پذیرفته است.
در کنار آن، مسجد سلطان حسن نیز یکی از بزرگترین شاهکارهای معماری اسلامی در مصر است. عظمت بنا، استفاده از سنگ و تناسب دقیق میان بخشهای مختلف، این مسجد را به یکی از مهمترین آثار دوره مملوکی تبدیل کرده است.
آیا مسجد رفاعی را میتوان همسطح مسجد سلطان حسن دانست؟
این دو مسجد را نمیتوان کاملاً با یکدیگر مقایسه کرد؛ زیرا در دو دوره متفاوت ساخته شدهاند و از نظر سبک معماری، کیفیت اجرا و شرایط تاریخی تفاوت دارند.
مسجد سلطان حسن از نظر شکوه معماری و ارزش هنری، جایگاه ویژهتری دارد. مسجد رفاعی نیز اهمیت تاریخی خود را دارد و از بناهای مهم دوره جدید مصر است که با الهام از معماری مملوکی ساخته شد.
تفاوت اصلی این دو سبک معماری چیست؟
معماری دوره ممالیک در مصر یکی از درخشانترین دورههای معماری اسلامی است. مساجد این دوره با عظمت بنا، تزئینات پیچیده، نقوش عربسک و جزئیات هنری شناخته میشوند.
در مقابل، معماری عثمانی در مصر معمولاً شکوه و گستردگی آثار مملوکی را نداشت؛ زیرا مصر در دوره عثمانی یکی از ایالتهای این امپراتوری بود و تمرکز اصلی معماری عثمانی در استانبول قرار داشت.
همچنین انتقال برخی استادکاران و هنرمندان مصری به پایتخت عثمانی، بر روند معماری مصر در آن دوره تأثیر گذاشت. بعدها با روی کار آمدن محمدعلی پاشا، معماری مصر وارد مرحله تازهای شد.
آیا معماری سنتی اسلامی در مساجد جدید نیز ادامه پیدا کرده است؟
امروزه میتوان از شکلگیری «معماری اسلامی معاصر» سخن گفت؛ معماریای که تلاش میکند میان میراث گذشته و نیازهای امروز ارتباط برقرار کند.
در این سبک، معماران از عناصر سنتی مانند نور، هندسه، تناسبات فضایی و مفهوم اجتماع در مسجد الهام میگیرند، اما آنها را با فناوری و زبان معماری جدید ترکیب میکنند.
از نمونههای موفق این رویکرد میتوان به مسجد شیخ زاید در ابوظبی، مسجد طراحیشده توسط ولید عرفه در باصونه مصر و مسجد بیتالرؤوف در بنگلادش اثر مارینا تبسم اشاره کرد.
در بازدید از کلیساها و مساجد مصر، چه شباهتهایی میان هنر اسلامی و هنر قبطی مشاهده کردید؟
هنر و معماری در طول تاریخ همواره تحت تأثیر تعامل میان فرهنگها شکل گرفته است. در مصر نیز میان برخی عناصر هنر قبطی و هنر اسلامی شباهتهایی دیده میشود.
این شباهتها بهویژه در زمینه تزئینات، نقوش هندسی، طرحهای گیاهی و شیوه آرایش فضاهای داخلی قابل مشاهده است.
برای نمونه، در کلیسای معلق قاهره برخی از عناصر چوبی و تزئینی، شباهتهایی با نقوش و آرایههای بهکاررفته در مساجد دورههای ایوبی و مملوکی دارند. این موضوع نشان میدهد که سنتهای هنری مختلف در طول قرنها بر یکدیگر تأثیر گذاشتهاند.
مهمترین موزههای هنر اسلامی جهان را کدامها میدانید؟
موزه هنر اسلامی قاهره در منطقه بابالخلق یکی از مهمترین موزههای هنر اسلامی جهان است. این موزه مجموعهای ارزشمند از آثار دورههای مختلف تمدن اسلامی را در خود جای داده است.
من نیز کتاب «راهنمای مصور موزه هنر اسلامی قاهره» را تهیه کردهام که توسط دانشگاه آمریکایی قاهره منتشر شده و برای شناخت مجموعههای این موزه مفید است.
در کنار مصر، مجموعههای هنر اسلامی در قطر و کویت نیز اهمیت زیادی دارند. همچنین موزههای بزرگی مانند لوور فرانسه و مجموعههای اسلامی موجود در موزههای لندن، آثار ارزشمندی از هنر اسلامی را نگهداری میکنند.
چرا مستندسازی کتیبههای اسلامی اهمیت دارد؟
کتیبهها بخش جداییناپذیر معماری اسلامی هستند و اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ، هنر و سازندگان بناها ارائه میدهند.
در قاهره، نوشتههای یادبود بر روی گنبدها، منارهها، ورودی مساجد و بناهای تاریخی از دورههای مختلف دیده میشود. این کتیبهها علاوه بر ارزش هنری، برای مطالعه تاریخ خط، شیوههای تزئینی و شرایط اجتماعی دورههای مختلف اهمیت دارند.
ثبت نام واقفان، سازندگان و حامیان بناها بر روی کتیبهها، راهی برای ماندگار کردن نقش آنها در تاریخ بوده است.
پروژه مستندسازی کتیبههای اسلامی که با همکاری مرکز مستندسازی میراث فرهنگی دانشگاه اسکندریه و مرکز پژوهشهای آمریکایی انجام شد، با هدف ایجاد یک بانک اطلاعاتی برای پژوهشگران شکل گرفت.
این پایگاه داده شامل اطلاعات ۳۳۰۰ کتیبه از ۵۰۹ بنای تاریخی است که بر روی مصالحی مانند سنگ، گچ، چوب و فلز ثبت شدهاند و خطوطی مانند کوفی، ثلث و نسخ را دربرمیگیرند.
نگاه برنارد اوکین به معماری اسلامی، نگاهی فراتر از فرم و ظاهر بناهاست. از دیدگاه او، مسجد در جهان اسلام تنها مکانی برای عبادت نیست، بلکه سندی زنده از تعامل میان ایمان، هنر، تاریخ و فرهنگ ملتهاست.
از مسجد جامع اصفهان و مساجد تاریخی مصر گرفته تا بناهای اسلامی در چین، هند، آفریقا و اروپا، هر اثر معماری بخشی از داستان تمدنی گسترده را روایت میکند؛ تمدنی که توانسته است در عین حفظ هویت مشترک اسلامی، تنوع فرهنگی سرزمینهای مختلف را نیز در خود جای دهد.
نظر شما