خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: از نمازخانههای زیرزمینی در استانبول گرفته تا طاقهای نورانی و حجاریشده در سیدنی، «بتن خام» و «نور» فضای مقدس را از نو تصویر میکنند و به این ترتیب مساجد بتنی معاصر که از تزئینات عاری هستند به فضایی خالص و نورانی تبدیل شدهاند که عمیقترین احساسهای معنوی را خلق میکنند.
بتن، به عنوان یک ماده در معماری مذهبی، سابقهای طولانی دارد. «لوکوربوزیه» در دهه ۱۹۵۰ از آن برای کلیسای مجسمهسازی خود در نوتردام استفاده کرد و چند دهه بعد، «تادائو آندو» صلیبی درخشان از پرتوهای نور خورشید در کلیسای نور تراشید؛ هر دو عاری از هرگونه تزئینات اضافی بودند تا امکان تعامل متحرک بین نور و جرم مادی را فراهم کنند و فضایی کاملا مراقبهآمیز و معنوی برای عبادت بیوقفه ایجاد کنند.
کهنالگوی آشنای معماری اسلامی اغلب در تضاد با این سادگی است و از طریق گنبدهای طلاکاری شده، کاشیکاریهای پیچیده، خوشنویسیهای ظریف یا طاقهای سر به فلک کشیده، الهامبخش هیبت و شکوه است.
با این حال، تعداد فزایندهای از استودیوهای معاصر، رویکردی تجربیتر یا بهتر بگوییم، بنیادیتر را در پیش گرفتهاند، پرداختهای تزئینی سطحی را کنار گذاشته و به جوهره فضایی اصلی مسجد بازگشتهاند و بررسی میکنند که چگونه توده، بافت و نورِ بیپیرایه به تنهایی میتوانند حس عمیقی از تقدس را برانگیزند. در ادامه، پنج مسجد بتنی معاصر زیبا را بررسی میکنیم که معماری اسلامی مدرن را از نو تعریف میکنند.
مسجد «پانچبول» در سیدنی، استرالیا
مسجد ۱۰۲ گنبدی استرالیا به نام مسجد «پانچبول» در حومه شهر سیدنی، پل «گلادویل» و خانه اپرای سیدنی با عاملی به هم پیوند خورده و یکی از زیباترین شاهکارهای معماری استرالیا در ۹۰ سال گذشته را به وجود آورده اند.
کارشناسان ساخت و ساز، مهندسها و معماران مجموعه این بناهای زیبا را که از بتن ساخته شدهاند جزو ۱۰ اثر معماری برجسته ساخته شده از بتن قرار دادهاند که با هم ترکیب بسیار زیبایی را به وجود آوردهاند.
هر یک از این ساختارها در دوره خود برای استفاده از مصالح ساختمانی مرزهایی را درنوردیدند که به گفته «پیتر پولت» از معمارهای مشهور استرالیا، ابزاری سودمند برای به وجود آوردن این مجموعه که تبدیل به شاهکار معماری شده،بودهاند.
مسجد «پانچبول» با معماری منحصربفرد خود، زیبایی خاصی به این مجموعه بتنی بخشیده است. این مسجد که طراحی و ساخت آن ۲۰ سال به طول انجامیده، دارای ۱۰۲ گنبد بتنی است که با خطاطی اسلامی مزین شده و به عنوان یکی از شاهکارهای معماری جهان محسوب می شود.
وقتی پل «گلادویل» در سال ۱۹۶۴ میلادی تکمیل شد، طولانی ترین طاق بتنی جهان بود. خانه اپرای سیدنی که در لیست میراث جهانی یونسکو قرار دارد هم از بلوک های بتنی بهم چسبیده به وجود آمده است، شیوه ای که هرگز در هیچ جای دیگر جهان به کار گرفته نشده است.
ویژگی بارز مسجد پانچبول با لبههای خشن و منحنیهای یکپارچه، سقف چشمگیر آن است که از لایههای پلکانی گنبدهای مقرنس حکاکیشده و مجسمهسازیشده تشکیل شده است که ۱۰۲ عدد از آنها درجا از بتن خام ریختهگری شدهاند و طاقهای لانه زنبوری موجود در معماری اسلامی را با بیانی بسیار غیرمنتظره و سختگیرانه بازتعریف میکنند.
هر یک از آنها دارای یک سوراخ کوچک هستند که پرتوی نوری را از خود عبور میدهد و به کل نمازخانه اجازه میدهد تا با حرکت خورشید در طول روز، حال و هوای خود را تغییر دهد.
مقرنسها در یک بتنریزی پیوسته شکل گرفتهاند و آنها را به بخشی از خود سازه تبدیل کردهاند و گنبدی بتنی و چوبی را که توسط یک روزنه سوراخ شده است، احاطه کردهاند.
مسجد «النورین» در کرالا، هند
مسجد «النورین» در کرالا که توسط تیمی از معماران زن مسلمان طراحی شده است، فرم هندسی و ابتدایی خود را با محیط گرمسیری اطراف در تضاد قرار میدهد.
این مسجد تقریبا هر چیزی را که با طراحی سنتی مساجد مرتبط است، کنار گذاشته و کل سازه را از یک ماده واحد یعنی بتن نمایان، با یک تُناژ پیوسته در هندسهای مستطیل شکل ساخته است که برخی از اولین مساجد جهان را تداعی میکند.
این مسجد بتنی هیچ گنبد یا طاقی، هیچ تزئینات هندسی و هیچ پنجره سنتی ندارد و به نور، اجازه میدهد تا از طریق روزنههای مینیمال و استراتژیک مانند برشهای باریک در نمازخانهها یا یک نورگیر بالای منبر که وزن بتن را کاهش میدهد به درون مسجد نفوذ کند؛ یک همتای اسلامی کامل برای کلیسای معروف نور «تادائو آندو».
مسجد «زیبان نساء» در گازیرچات، بنگلادش
مسجد «زیبان نساء» در «گازیرچات» بنگلادش که موسسه معماری «مورفوجنسیس» در داکا آن را طراحی کرده، یک ساختار یکپارچه است که به طور انتزاعی از اصل اساسی توحید در اسلام الهام گرفته است.
بنای یکپارچه بدون محدودیت این مسجد که با استفاده از یک ماده و یک رنگ مشخص می شود، از لحاظ معنوی حضور نمادینی در منطقه گازیرچات واقع در حومه شهر داکا ایجاد کرده است.
قرار گرفتن مسجد در لبه دریاچه «دورگا» و در میان یک منطقه صنعتی به سرعت در حال رشد علاوه بر اینکه به ایجاد فضای معنوی در داخل محوطه کمک کرده، فضایی را نیز برای استراحت کارگران و ساکنان منطقه به وجود آورده است.
استفاده از مسجد به عنوان یک مجموعه معنوی و اجتماعی که برای تقویت مراقبت و اعتماد متقابل بین متولیان مسجد و کارگران به کار گرفته شده بر اهمیت آن افزوده است.
طراحی مسجد مطابق با خواسته افرادی که میخواهند از آن هم به عنوان یک مکان عبادی و هم مکانی برای استراحت و همچنین گفتگوهای اجتماعی استفاده کنند، شامل عناصری است که جریان نور طبیعی را به داخل راه می دهد و تهویه آسان را تسهیل می کند.
به عنوان مثال، دیوارهای ساختمان با طاقچههای مستطیلی کوچک سوراخهایی را ایجاد کرده است که اجازه نفوذ نور و هوای پراکنده در فضا را فراهم میکند.
از آنجایی که مسجد در منطقهای گرم و مرطوب واقع شده است، معمار آن فضا را به گونهای طراحی کرده است که بدون استفاده از تهویه مطبوع مصنوعی به طور طبیعی تهویه شود.
این مسجد به گونه ای طراحی شده است که هوا با عبور از بدنه آبی مجاور و حوضچه آب ساخته شده در محوطه، میتواند از طریق چندین دهانه به داخل نمازخانه جریان یابد و نسیم خنکی را در محوطه داخلی ایجاد کند.
علاوه بر این، فضای اصلی مسجد که از بالا به شکل دایرهای است در یک پوسته مربعی محصور شده است، به طوری که چهار بریدگی محصور به عنوان باغها را ایجاد میکنند و به عنوان حیاط نور برای فضاهای داخلی عمل میکنند.
در مسجد زیبان نساء، محراب یک صفحه شیشهای نیمهشفاف است که با دست ساخته شده و روی بدنه آب کم عمقی که در داخل مسجد وجود دارد، نصب شده است.
در داخل حیاط جنوب شرقی مسجد، راه پله فلزی سوراخدار قرار دارد که به طبقه فوقانی هلالی منتهی می شود و برای کارگران زن مجتمع صنعتی در نظر گرفته شده است.
این فضا هم به عنوان محل اقامه نماز و هم به عنوان فضای ملاقات برای زنان عمل می کند.
وضوخانه مسجد طوری طراحی شده است تا حس معنویت را در هنگام پاکسازی و تطهیر برای نماز القا کند.
این محل با کفپوش فیروزهای که نشاندهنده آرامش است، آب خود را از باغهای اطراف مسجد تامین میکند و یک چرخه حلقه بسته قابل تجدید و بدون هدر رفتن برای آب ایجاد کرده است.
یکی دیگر از جنبههای طراحی مسجد که از شیوههای باستانی الهام میگیرد، موقعیت مسجد بر روی یک «اِزارِه»، بخش سنگی از دیوار اتاق یا ایوان است که از کف طاقچه تا روی زمین باشد.
این مدل، یادآور اشکال خانههای بومی است که بر روی تپههایی در شکل دلتایی بنگلادش ساخته شدهاند.
ترکیب فوق از آجرهای شکسته مورد استفاده در سطوح کف بخشهای بیرونی سازهبه افزایش اصطکاک کمک می کند. استفاده از انواع مصالح محلی به شیوهای نوآورانه در داخل مسجد، مهارتهای محلی را در مقابل استفاده از مصالح ساختمانی آماده برای استفاده تشویق میکند.
معماری بتنی مسجد «زیبان نساء» نه تنها برای بازدیدکنندگان بلکه برای افرادی که از دور آن را مشاهده کنند، یک نمونه عالی از شیوه های طراحی است.
مسجد زیبان نساء در نگاه اول ممکن است از سفال یا آجر ساخته شده باشد، اما در واقع کاملا با بتن صورتی رنگ غبارآلودی تکمیل شده است که به رنگهای مایل به قرمز معماری مغول شبه قاره و فرمهای سفالی بومی اشاره دارد.
این بنا که به سفارش یک صاحب کارخانه نساجی به یاد مادرش ساخته شده است، به عنوان یک «غرفه تنفس» طراحی شده است، با نمایی که با سوراخهای مستطیلی کوچک مشخص شده است که جلوه تزئینی و عملکرد اقلیمی را بازتعریف میکنند و نسیم را برای خنکسازی غیرفعال فیلتر میکنند، زیرا آنها با حوضچههای کوچک اطراف مسجد و دریاچهای که در کنار آن قرار دارد، کار میکنند.
مسجد «سانجاکلار» در استانبول، ترکیه
مسجد سانجاکلار بهگونهای در دل زمینهای تپهای حومه استانبول جای گرفته که گویی بقایایی باستانی است؛ از نمای بیرونی، تنها پلکان یک سایبان سنگی که به فضایی غارمانند و بتنی برای عبادت منتهی میشود و منارهای باریک به چشم میآید.
سبک بیتکلف و ساده این بنا، تضادی آشکار با مساجد متعدد دوره عثمانی دارد که شهر استانبول عمدتا با آنها شناخته میشود.
این فضا با ایجاد تقابل میان عناصر طبیعی و مصنوعِ دست بشر، حسوحالی از هیبت و تأمل معنوی پدید میآورد؛ طراحی آن از «غار حرا» الهام گرفته شده است (مکانی که گفته میشود پیامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، نخستین وحی قرآن را در آن دریافت کردند) و نور تنها از طریق شکافهای باریک تعبیهشده در دیوارِ سمت قبله به درون راه مییابد.
مسجد و مرکز اسلامی «نورالیقین» در شهر پالو، اندونزی
ساختمان اولیه مسجد «نورالیقین» در جریان زلزله و سونامی سال ۲۰۱۸ که شهر پالو را ویران کرد، از بین رفت و بنای جایگزین که عمدتا از بتن و آجر ساخته شده و کفی از جنس موزائیک صیقلی به رنگ آبی چشمنواز دارد، تا حدی به عنوان نمادی عینی از احیای شهر طراحی شده است.
استخری کمعمق ساختمان را احاطه کرده و به آن جلوهای از شناوری و بیوزنی بخشیده است و در فضای داخلی نیز ۳۰ ستون بتنی باریک، مجموعهای از طاقهای کشیده و کمعرض را در سقف نگه میدارند که در واقع برداشتی مدرن از فرم گنبد محسوب میشوند.
نظر شما