خبرگزاری شبستان، گروه بین الملل: ارتحال پیامبر اعظم اسلام(ص)، اگرچه پایان حیات ظاهری آخرین فرستاده الهی بود، اما آغاز فصل تازهای از حضور اندیشه و سیره او در تاریخ بشریت به شمار میرود. محمد(ص) تنها پیامآور یک آیین نبود؛ او در جامعهای آکنده از تعصبات قبیلهای، تبعیض، خشونت و جهل، دعوتی را آغاز کرد که محور آن توحید، کرامت انسان، عدالت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی بود.
از همین رو، شخصیت پیامبر اسلام(ص) و بعثت او از دیرباز توجه پژوهشگران و خاورشناسان را به خود جلب کرده است. برخی از آنان با رویکردی تاریخی و برخی با نگاهی فلسفی و اجتماعی، به بررسی زندگی پیامبر(ص)، منش اخلاقی، شیوه رهبری و تأثیر او بر تحولات جهان پرداختهاند.
آنچه در ادامه میآید، گزیدهای از دیدگاههایی است که در منابع مختلف به شماری از اندیشمندان و خاورشناسان غربی نسبت داده شده است؛ دیدگاههایی که صرفنظر از تفاوتهای اعتقادی، در یک نقطه اشتراک دارند؛ دشواری انکار عظمت تأثیر پیامبر اسلام(ص) بر تاریخ انسان.
پیامبری که پیش از هر چیز، انسان بود
در گزارشهایی که درباره دیدگاه ادوارد کیپ پن، خاورشناس منتشر شده، از جذابیت شخصیت پیامبر اسلام(ص) و تأثیر عمیق رفتار و گفتار ایشان بر مخاطبان سخن گفته شده است. در این نقلها، پیامبر(ص) شخصیتی مؤدب، متعهد و متواضع معرفی شده که در برابر ثروتمند و فقیر رفتاری یکسان داشت و همین اخلاق، نقش مهمی در گسترش دعوت او ایفا کرد.
این تصویر با آنچه در منابع اسلامی درباره سیره نبوی آمده، هماهنگی قابل توجهی دارد؛ پیامبری که قرآن کریم درباره اخلاق او میفرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ»؛ تو دارای اخلاقی بزرگ و والا هستی.
محمد(ص) و یک تحول بزرگ در تاریخ
آلفونس دو لامارتین، شاعر، نویسنده و سیاستمدار فرانسوی، در نوشتههای منسوب به او، از پیامبر اسلام(ص) به عنوان یکی از بزرگترین شخصیتهای تاریخ یاد کرده و بر عظمت اهداف و دستاوردهای او تأکید داشته است.
در این نگاه، پیامبر(ص) در شرایطی که جامعه عربستان گرفتار آشفتگیهای فکری و اجتماعی بود، توانست تحولی بنیادین در باورها و مناسبات اجتماعی ایجاد کند؛ تحولی که از مرزهای جغرافیایی حجاز فراتر رفت و در مدت کوتاهی بخش بزرگی از جهان آن روز را تحت تأثیر قرار داد.
اهمیت این تحول زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم دعوت پیامبر(ص) از محیطی آغاز شد که از نظر سیاسی و فرهنگی در حاشیه مراکز بزرگ تمدنی آن روز قرار داشت؛ اما در فاصلهای کوتاه، اسلام به نیرویی تمدنساز تبدیل شد.
پیامبری با سبک زندگی ساده و اخلاقی
استانلی لین پول، خاورشناس، باستانشناس و نویسنده بریتانیایی، در توصیفهایی که از پیامبر اسلام(ص) به او نسبت داده شده، بر ویژگیهای اخلاقی و رفتاری ایشان تأکید دارد.
در این روایتها آمده است که پیامبر(ص) از بیماران عیادت میکرد، در تشییع جنازهها شرکت میکرد و دعوت مردم را میپذیرفت. زندگی شخصی او نیز ساده بود؛ در امور خانه مشارکت میکرد و کارهای شخصی خود را تا حد امکان انجام میداد.
این سادگی، در کنار جایگاه رهبری دینی و اجتماعی پیامبر(ص)، یکی از وجوه برجسته سیره ایشان است؛ چنانکه در روایتهای اسلامی نیز آمده است که پیامبر(ص) خود را از مردم جدا نمیکرد و زندگی اشرافی و تجملاتی را برنمیگزید.
پیامبری که اصلاح را از انسان آغاز کرد
هیلر بارتلمی، مستشرق فرانسوی، پیامبر اکرم(ص) را از داناترین، دیندارترین و دلسوزترین افراد جامعه عرب معرفی کرده و دعوت او را نعمتی بزرگ برای مردم دانسته است.
این نگاه، به یکی از مهمترین ابعاد رسالت نبوی اشاره دارد: اصلاح جامعه از مسیر اصلاح انسان.
پیامبر اسلام(ص) در نخستین گام، انسان را به توحید فراخواند؛ اما این توحید در سیره او از اخلاق و عدالت جدا نبود. از منظر پیامبر(ص)، ایمان بدون رعایت حقوق مردم، دفاع از محرومان، وفای به عهد، راستگویی، امانتداری و مبارزه با ظلم، معنای کامل خود را پیدا نمیکرد.
پیامبر به عنوان اصلاحگر
لئو تولستوی، نویسنده نامدار روس، می گوید که حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) از مصلحان بزرگی است که به بشریت خدمات شایانی ارائه کرد و این فخر و مباهات برای او بس است که یک ملّت خونریز و وحشی را از چنگال اهریمنان عادات زشت و شنیع نجات داد و راه ترقی را بر روی آنان باز کرد و حال آن که هیچ فرد عادی نمیتواند به چنین کار شگرفی اقدام کند و نتیجه بگیرد.
به دلیل عظمت شخصیت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) شایسته احترام و تکریم است و شریعت او در آینده در تمام نقاط جهان جاری خواهد بود زیرا مطابق با عقل و خرد است.
تأکید بر صداقت و فراتر بودن اهداف پیامبر(ص) از منافع دنیوی
توماس کارلایل، نویسنده و مورخ برجسته انگلیسی، در کتاب قهرمانان و پرستش قهرمان و قهرمانی در تاریخ، درباره شخصیت پیامبر اسلام(ص) سخن گفته است. کارلایل در تحلیل خود بر صداقت و جدیت محمد(ص) در دعوت خویش تأکید میکند و شخصیت او را نمیتوان صرفاً با انگیزههای دنیوی توضیح داد.
اهمیت نگاه کارلایل در این است که او تلاش میکند شخصیت پیامبر(ص) را در چارچوب تحلیل تاریخی و انسانی بررسی کند؛ شخصیتی که با وجود مخالفتها و دشواریهای فراوان، مسیر خود را ادامه داد و جامعهای تازه بر پایه یک باور توحیدی شکل داد.
محمد(ص)، مصلح دینی و قانونگذار
جان دیون پورت، پژوهشگر انگلیسی قرن نوزدهم، نیز در منابعی که درباره دیدگاههای غربی نسبت به پیامبر اسلام(ص) منتشر شده، حضرت محمد(ص) را مصلحی دینی و قانونگذار معرفی کرده است.
توجه به این جنبه از شخصیت پیامبر(ص) اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه رسالت ایشان تنها به بیان آموزههای عبادی محدود نشد. پیامبر(ص) در مدینه جامعهای را سامان داد که در آن مفاهیمی چون پیمان اجتماعی، حقوق متقابل، عدالت، مسئولیت اجتماعی و همزیستی میان گروههای مختلف مورد توجه قرار گرفت.
پایان تاریکی و آغاز یک نظم تازه
رینولد الین نیکلسون، خاورشناس و پژوهشگر نامدار بریتانیایی، نیز در آثار خود به تأثیر ظهور اسلام بر جامعه عربستان پرداخته است. در نقلهای مربوط به او، بعثت پیامبر(ص) نقطه عطفی در تاریخ عربستان و آغاز شکلگیری نظم و سنتی تازه معرفی شده است.
در حقیقت، یکی از مهمترین ویژگیهای نهضت پیامبر(ص) این بود که یک جامعه پراکنده و قبیلهمحور را حول محور عقیده و ارزشهای اخلاقی گرد آورد؛ وحدتی که بعدها زمینه شکلگیری تمدنی بزرگ را فراهم کرد.
محمد(ص) در صدر اثرگذارترین شخصیتهای تاریخ
یکی از شناختهشدهترین نمونههای ارزیابی شخصیت پیامبر اسلام(ص) از سوی یک نویسنده غربی، به مایکل هارت، نویسنده و فیزیکدان آمریکایی، مربوط میشود.
هارت در کتاب معروف خود با عنوان The ۱۰۰: A Ranking of the Most Influential Persons in History، پیامبر اسلام(ص) را در رتبه نخست فهرست صد شخصیت اثرگذار تاریخ قرار داد. او استدلال میکند که محمد(ص) از معدود شخصیتهایی است که در دو عرصه دینی و دنیوی، به موفقیتی استثنایی دست یافته است.
اهمیت این انتخاب صرفاً در رتبه نخست یک فهرست نیست؛ بلکه در نوع استدلال هارت نهفته است. او تأثیر پیامبر اسلام(ص) را هم در شکلدهی به یک دین جهانی و هم در رهبری اجتماعی و سیاسی مورد توجه قرار میدهد.
اخلاق؛ راز ماندگاری پیام محمد(ص)
جرجس، مستشرق، نیز از پیامبر اسلام(ص) به عنوان شخصیتی برخوردار از اخلاق نیکو و اندیشهای عمیق یاد کرده است.
اما شاید فراتر از همه این نقلقولها، آنچه بیش از هر چیز شخصیت پیامبر اعظم(ص) را در تاریخ ماندگار کرده، پیوند میان «اندیشه» و «اخلاق» در سیره ایشان باشد.
محمد(ص) تنها سخن از عدالت نگفت؛ در زندگی خود با مردم بر اساس عدالت رفتار کرد. تنها مردم را به تواضع دعوت نکرد؛ خود ساده و فروتن زیست. تنها از کرامت انسان سخن نگفت؛ بردگان، محرومان، یتیمان و فرودستان را در جامعهای که بسیاری از آنان را به حساب نمیآورد، صاحب کرامت و حق دانست.
قرآن کریم نیز رسالت پیامبر(ص) را محدود به یک قوم و سرزمین نمیداند و از ایشان با عنوان «رحمةً للعالمین» یاد میکند؛ رحمتی برای جهانیان.
محمد(ص)؛ میراثی فراتر از قرنها
مرور دیدگاه این اندیشمندان، فارغ از میزان دقت برخی انتسابهای تاریخی، یک واقعیت مهم را نشان میدهد که شخصیت پیامبر اسلام(ص) چنان اثر عمیقی بر تاریخ گذاشته است که حتی پژوهشگران خارج از جهان اسلام نیز نتوانستهاند در بررسی تاریخ بشر از کنار آن بیتفاوت عبور کنند.
امروز، قرنها پس از رحلت پیامبر اعظم(ص)، میلیونها انسان در سراسر جهان همچنان او را الگوی ایمان، اخلاق، عدالت، رحمت و کرامت انسانی میدانند. اما شاید بزرگترین ادای احترام به پیامبر(ص)، تنها سخن گفتن از فضائل او نباشد؛ بلکه بازخوانی سیره او و تلاش برای جاری کردن اخلاق نبوی در زندگی فردی و اجتماعی باشد.
پیام پیامبر(ص) ماندگار است؛ پیام توحید، عدالت، رحمت و کرامت انسان. و همین ماندگاری است که نام محمد(ص) را از یک نام در تاریخ، به یکی از ماندگارترین نشانههای معنوی و اخلاقی بشریت تبدیل کرده است.
نظر شما