«فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ»؛ برگزیدگی در قرآن، امتیاز است یا مسئولیت؟

به گزارش خبرگزاری شبستان، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمدمهدی میرجلیلی، امام جماعت مسجد و حسینیه یزدی‌های قلهک در سلسله مباحثی به مسأله یهود در قرآن پرداخته است.

خداوند در سوره بقره خطاب به بنی‌اسرائیل می‌فرماید: ﴿یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَأَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ﴾؛ «ای بنی‌اسرائیل! نعمت مرا که بر شما ارزانی داشتم به یاد آورید و اینکه شما را بر جهانیان برتری دادم.» این آیه از صریح‌ترین آیات قرآن درباره جایگاه ویژه بنی‌اسرائیل است و قرآن اصل این تفضیل را انکار نمی‌کند.

 برخی پژوهشگران معاصر که مفهوم «قوم برگزیده» را در یهودیت و اسلام بررسی کرده‌اند، این آیه را نشانه پذیرش برگزیدگی بنی‌اسرائیل در قرآن دانسته‌اند. اما به نظر می‌رسد گاهی میان «تفضیل» و «استثناگرایی» تفاوت نهاده نشده است. تفضیل، یک عطای الهی است؛ اما استثناگرایی، تبدیل آن عطا به حقی دائمی و غیرقابل مناقشه است. این دو، یکسان نیستند.
 تفاوت اصلی در ادامه آیات آشکار می‌شود. قرآن بلافاصله پس از یادآوری این فضیلت، از وفای به عهد، ایمان، راستگویی، اقامه نماز، عمل به کتاب و سپس از حسابرسی روز قیامت سخن می‌گوید. گویی پیام قرآن این است که هر نعمتی، مسئولیتی بزرگ‌تر می‌آورد. در منطق وحی، برگزیدگی امتیاز بدون تکلیف نیست؛ آغاز یک آزمون دشوارتر است.
 در مقابل، برخی جریان‌های صهیونیسم دینی، به‌ویژه از نیمه دوم قرن بیستم، مفهوم برگزیدگی را با «حق تاریخی بر سرزمین» پیوند زده‌اند. در این قرائت، انتخاب الهی، پشتوانه‌ای برای نوعی استثناگرایی سیاسی و سرزمینی می‌شود. جنبش گوش‌امونیم و نهاد امانا از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این رویکرد به شمار می‌روند؛ جریانی که بر پایه تفسیری خاص از وعده الهی، شهرک‌سازی را رسالتی دینی می‌داند.

تفاوت این دو نگاه، تفاوتی بنیادین است. قرآن از «برتری برای مسئولیت» سخن می‌گوید، اما قرائت استثناگرایانه، آن را به «برتری برای امتیاز» تبدیل می‌کند. یکی انسان را در برابر خدا پاسخ‌گوتر می‌سازد و دیگری ممکن است احساس حق ویژه ایجاد کند. این همان نقطه‌ای است که میان الهیات عهد در قرآن و برخی قرائت‌های معاصر از صهیونیسم دینی فاصله می‌افتد.

پیام این آیه تنها برای بنی‌اسرائیل نیست. هر جامعه‌ای که خود را برخوردار از نعمتی ویژه بداند، باید بیش از دیگران پاسخ‌گوی رفتار خویش باشد. در منطق قرآن، فضیلت، پایان راه نیست؛ آغاز مسئولیت است. اگر برگزیدگی از عدالت، وفای به عهد و کرامت انسان جدا شود، دیگر آنچه باقی می‌ماند «نعمت» نیست، بلکه تنها ادعایی است که قرآن آن را با معیار مسئولیت و تقوا به داوری می‌گذارد.