دانستنی‌هایی درباره نماز جمعه؛ از واجبات و مستحبات تا چرایی خطبه‌خوانی با اسلحه

 

حجت‌الاسلام محمدهادی عنایتی‌راد، مدرس حوزه علمیه، استاد مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی و استاد احکام، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه دین و اندیشه خبرگزاری شبستان با توجه به سالروز اقامه نماز جمعه در نظام اسلامی، به جایگاه والای نماز جمعه در آموزه‌های اسلامی اشاره کرد و گفت: نماز جمعه از جایگاه بسیار بلند و مهمی برخوردار است و خداوند متعال در آیه نهم سوره مبارکه جمعه می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»، ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که برای نماز روز جمعه ندا داده شد، به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را رها کنید.

نماز مستحبی نیست، بلکه یکی از شعائر الهی و اجتماعی اسلام به شمار می‌رود و جایگاه بسیار بلندی داردوی افزود: بر همین اساس، عموم فقها و مراجع معظم تقلید می‌فرمایند که نماز جمعه از نمازهای واجب است و برخلاف تصور برخی افراد، نماز جمعه، نماز مستحبی نیست، بلکه یکی از شعائر الهی و اجتماعی اسلام به شمار می‌رود و جایگاه بسیار بلندی دارد.

استاد احکام ادامه داد: در عصر حضور امام معصوم علیه‌السلام، بنابر نظر مشهور فقهای شیعه، نماز جمعه واجب عینی است، اما در زمان غیبت امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه، نماز جمعه واجب تخییری است، به این معنا که همچنان وجوب خود را دارد و می توان یا نماز جمعه را اقامه کرد یا نماز ظهر را خواند و بر اساس نظر برخی فقها احتیاط واجب است که اقامه نماز جمعه ترک نشود.

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد افزود: اگر مکلف نتواند یا فرصت حضور در نماز جمعه را نداشته باشد، نماز ظهر جایگزین آن می‌شود، با این حال، نماز جمعه افضل، برتر و بهتر است.

وی با اشاره به روایات فراوان درباره آثار و برکات نماز جمعه، بیان کرد: نماز جمعه مظهر اجتماع مؤمنان و مسلمین، محور ذکر و موعظه، وسیله آگاهی‌بخشی و نشانه حیات جامعه دینی است، در برخی روایات نیز افرادی که بدون عذر در نماز جمعه شرکت نمی‌کنند، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند.

 به گفته وی در روایات، فضیلت‌های فراوانی برای نماز جمعه بیان شده و حتی اعمال ارزشمندی برای آن ذکر شده است.

استاد احکام با بیان اینکه اقامه نماز جمعه شرایط خاص خود را دارد و باید به صورت جماعت اقامه شود، بیان کرد: اقامه نماز جمعه به صورت فرادی معنا ندارد، دو خطبه، از ارکان هویتی نماز جمعه هستند و بدون ایراد خطبه‌ها، نماز جمعه اقامه نمی‌شود.

نخستین نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به امامت آیت‌الله طالقانی و به اذن امام راحل با شکوه فراوان و حضور گسترده مردم اقامه شدحجت‌الاسلام عنایتی‌راد با اشاره به نخستین نماز جمعه جمهوری اسلامی ایران، اظهار کرد: نخستین نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب اسلامی به امامت آیت‌الله طالقانی و به اذن امام راحل با شکوه فراوان و حضور گسترده مردم اقامه شد.

وی افزود: حداقل تعداد افراد برای اقامه نماز جمعه پنج نفر است و این افراد باید نماز کامل داشته و مسافر نباشند، این مسئله یکی از تفاوت‌های نماز جمعه با نماز جماعت نمازهای عادی است، چراکه در نماز جماعت، با حضور امام جماعت و یک مأموم نیز جماعت شکل می‌گیرد، اما برای اقامه نماز جمعه حداقل پنج نفر لازم است.

استاد حوزه علمیه به شرایط اقامه نماز جمعه اشاره کرد و ادامه داد: حداقل فاصله بین مکان اقامه دو نماز جمعه باید یک فرسخ باشد(یک فرسخ اندکی بیشتر از هشت کیلومتر است) و اگر فاصله میان دو نماز جمعه کمتر از این میزان باشد، نماز جمعه دوم صحیح نخواهد بود.

کارشناس مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی با اشاره به شرایط امام جمعه گفت: امام جمعه، علاوه بر شرایط عمومی امامت جماعت، مانند مرد بودن، عقل، بلوغ و دیگر شرایط لازم، باید شرایط ویژه نماز جمعه را نیز داشته باشد.

در عصر غیبت، اذن ولی فقیه برای اقامه نماز جمعه لازم است و امام جمعه باید توانایی ایراد خطبه‌ها را داشته باشدحجت‌الاسلام عنایتی‌راد یادآورشد: در عصر غیبت، اذن ولی فقیه برای اقامه نماز جمعه لازم است و امام جمعه باید توانایی ایراد خطبه‌ها را داشته باشد و خطبه‌ها را در حالت ایستاده قرائت کند.

وی در خصوص افرادی که نماز جمعه بر آنان واجب است، گفت: هر مسلمان عاقل و بالغ، به‌ویژه مردان، در صورت دارا بودن شرایط، باید در نماز جمعه شرکت کند، زنان نیز می‌توانند در نماز جمعه و دیگر نمازهای جماعت شرکت کنند، اما حضور در نماز جمعه برخلاف مردان بر بانوان واجب نیست.

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد با بیان اینکه در صدر اسلام، بردگان و کنیزان از وجوب نماز جمعه معاف بودند، ادامه داد: مسافر نیز مکلف به شرکت در نماز جمعه نیست، هرچند اگر مسافر در نماز جمعه شرکت کند، نماز او صحیح است و از نماز ظهر کفایت می‌کند و از فضیلت نماز جمعه نیز بهره‌مند می‌شود.

وی افزود: بیماران، افراد ناتوان، سالمندان و کسانی که حضور در نماز جمعه برای آنان مشقت شدید دارد نیز معذور هستند، اگر حضور فرد به دلیل وجود عسر و حرج، ترس عقلایی از ضرر، دشواری شدید در پیمودن مسیر یا شرایط سخت آب‌وهوایی مانند گرمای طاقت‌فرسا یا سرمای شدید دشوار باشد، این افراد نیز معذور هستند.

استاد احکام با اشاره به آداب حضور در نماز جمعه، گفت: برای نماز جمعه آداب متعددی از جمله غسل جمعه، نظافت و آراستگی و... بیان شده است، کسی که می‌خواهد در نماز جمعه شرکت کند، شایسته است با بوی خوش، لباس تمیز و پاکیزه و ظاهر آراسته حاضر شود.  

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد افزود: هرچه انسان زودتر در نماز جمعه حاضر شود و بر دیگران در این امر سبقت بگیرد، ثواب بیشتری خواهد داشت، حرکت به سمت نماز جمعه نیز باید با آرامش، وقار و طمأنینه باشد و انسان در مسیر، زبان خود را به ذکر خدا، دعا، قرائت قرآن، صلوات و استغفار مشغول کند.

وی گفت: در روز جمعه و به‌ویژه پیش از نماز جمعه، دعا و ذکر خدا اهمیت ویژه‌ای دارد، برخی سوره‌ها مانند سوره مبارکه جمعه و سوره منافقون نیز در نماز جمعه سفارش شده‌اند و قرائت این سوره‌ها در شب و روز جمعه نیز دارای فضیلت است.

فردی که در نماز جمعه شرکت می‌کند، باید به خطبه‌ها گوش دهد، چراکه استماع خطبه‌ها از وظایف نمازگزار استاین مدرس حوزه علمیه با تأکید بر وظیفه نمازگزاران در هنگام ایراد خطبه‌ها و لزوم گوش دادن به خطبه‌های نماز جمعه گفت: فردی که در نماز جمعه شرکت می‌کند، باید به خطبه‌ها گوش دهد، چراکه استماع خطبه‌ها از وظایف نمازگزار است.  

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد ادامه داد: برای مثال، اگر فرد در هنگام خطبه شروع به قرائت قرآن کند و به‌گونه‌ای باشد که دیگر به خطبه‌ها گوش ندهد، این کار جایز نیست، مشغول شدن به نماز به‌گونه‌ای که موجب غفلت از خطبه‌ها شود نیز باید ترک شود، اما اگر فرد در حال گوش دادن به خطبه‌ها باشد و هم‌زمان ذکر بگوید، اشکالی ندارد.

وی افزود: فرستادن صلوات، دعا برای مؤمنان و توجه به ذکر خدا از آداب ارزشمند است، اما باید به گونه‌ای عمل شود که موجب از بین رفتن بهره‌مندی از خطبه‌ها نشود.

وی با اشاره به برخی مکروهات نماز جمعه، گفت: صحبت کردن با دیگران هنگام خطبه‌ها، اگرچه در مواردی موجب از بین رفتن فایده خطبه نشود، مکروه است و بهتر است از آن پرهیز شود، بی‌توجهی به خطبه‌ها، سرگرم شدن، بازی کردن و رفتارهایی که نشان‌دهنده عدم توجه به سخنان خطیب جمعه نیز شایسته نیست.

این استاد احکام در خصوص فلسفه در دست داشتن سلاح از سوی امام جمعه، گفت: این موضوع در طول تاریخ اسلام وجود داشته و در دوره‌های مختلف، با توجه به شرایط اجتماعی و تهدید دشمنان، سلاح‌های رایج همان دوره مانند کمان، عصا و...مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

جامعه مؤمنان جامعه‌ای بی‌دفاع نیست، مؤمنانی که اهل عبادت خداوند هستند، از جهاد و دفاع نیز غافل نیستند، بنابراین، سلاح در دست امام جمعه نماد اقتدار و توان دفاعی امت اسلامی استحجت‌الاسلام عنایتی‌راد افزود: در این زمینه چند نکته مهم وجود دارد، نخست اینکه جامعه مؤمنان جامعه‌ای بی‌دفاع نیست، مؤمنانی که اهل عبادت خداوند هستند، از جهاد و دفاع نیز غافل نیستند، بنابراین، سلاح در دست امام جمعه نماد اقتدار و توان دفاعی امت اسلامی است.

استاد مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی ادامه داد: نکته دوم، پیوند دیانت و سیاست و توجه به بعد اجتماعی اسلام است، جامعه اسلامی در برابر کفر و ظلم موضع دارد و باید آمادگی دفاع از دین، جان مردم، سرزمین و عزت جامعه اسلامی را داشته باشد.

عبادت در اسلام تنها یک امر فردی و منزوی نیست، بلکه عبادتی اجتماعی و جمعی است و نماز جمعه یکی از روشن‌ترین جلوه‌های این اجتماع استحجت‌الاسلام عنایتی‌راد اظهار کرد: این مسئله در واقع پیوند عبادت با حراست از جامعه است عبادت در اسلام تنها یک امر فردی و منزوی نیست، بلکه عبادتی اجتماعی و جمعی است و نماز جمعه یکی از روشن‌ترین جلوه‌های این اجتماع است و در روایات نیز بر آشکار و علنی بودن برخی عبادت‌ها تأکید شده و نماز جمعه از برجسته‌ترین جلوه‌های عبادت اجتماعی مسلمانان است.

نماز جمعه؛ محور وحدت و بصیرت‌افزایی جامعه

وی با بیان اینکه نماز جمعه؛ محور وحدت و بصیرت‌افزایی جامعه است، در خصوص نقش نماز جمعه در هدایت فکری و بصیرت‌افزایی جامعه گفت: ما در طول هفته نمازهای جماعت متعددی داریم، اما هفته‌ای یک بار اجتماع گسترده امت اسلامی شکل می‌گیرد تا مردم در یک مکان و در یک نماز واحد گرد هم آمده و خطیب جمعه مسائل روز جهان اسلام، مسائل اجتماعی و نیازهای جامعه را بیان کند.

وی افزود: دعوت به تقوا، تقویت وحدت کلمه، انسجام اسلامی، آگاهی از مسائل جهان اسلام و بسیج عمومی مردم برای حل نیازهای جامعه از مهم‌ترین کارکردهای نماز جمعه است و خطیب جمعه می‌تواند مردم را برای مسائل مختلف جامعه منسجم کند و نماز جمعه اوج همبستگی امت اسلامی در سطح شهر و جامعه به شمار می‌رود.

این مدرس حوزه علمیه بیان کرد: نماز جمعه، نماز عید فطر و عید قربان و اجتماع بزرگ حج، هرکدام ابعاد اجتماعی و جمعی ویژه‌ای دارند و نشان می‌دهند که اسلام تنها به عبادت فردی توجه ندارد، بلکه اجتماع، وحدت و همبستگی مؤمنان نیز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد اظهارکرد: به تعبیر بزرگان، نماز جمعه سنگری در برابر دشمنان و نماد دینداری همراه با مسئولیت اجتماعی است و نشان می‌دهد جامعه مؤمن همواره هوشیار، مقتدر و آماده دفاع از ارزش‌های خود است و عبادت و غیرت دینی و همچنین دفاع از جامعه از یکدیگر جدا نیستند.

خطبه‌های نماز جمعه؛ عرصه جهاد تبیین و پاسخ به شبهات

وی با بیان اینکه خطبه‌های نماز جمعه صرفاً موعظه‌های فردی نیست، تصریح کرد: خطبه‌های نماز جمعه می‌تواند محل بیان مواضع اجتماعی، بیداری امت اسلامی و جهاد تبیین باشد، دعوت به تقوا که از موارد لازم در خطبه‌هاست، در کنار بیان اخلاق اسلامی، سبک زندگی، مسائل و احکام مورد ابتلای جامعه، معارف قرآنی و روایی و مباحث تاریخی اسلام، ظرفیت گسترده‌ای برای هدایت جامعه ایجاد می‌کند.

مدرس حوزه علمیه ادامه داد: تحلیل مسائل سیاسی و اجتماعی جهان اسلام، بررسی مسائل روز جامعه، پاسخ به شبهات و مقابله با انحرافات، خرافات، جهل و تحریف از دیگر کارکردهای مهم نماز جمعه است، وقتی مردم در یک اجتماع بزرگ اسلامی پای سخنان عالمی آگاه می‌نشینند، جامعه می‌تواند در برابر بسیاری از انحرافات و شبهات مصونیت پیدا کند.

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد افزود: نماز جمعه محل ظهور و بروز معارف بزرگ اسلامی است و می‌تواند جبهه حق را در برابر جبهه کفر و باطل آشکار کند و تقویت بُعد فرهنگی اسلام، افزایش انسجام اجتماعی و ایجاد وحدت میان مردم از دیگر کارکردهای مهم نماز جمعه است.

نماز جمعه فرصت بسیار مناسبی برای بررسی دردهای جامعه استاستاد مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی با اشاره به ظرفیت‌های اجتماعی نماز جمعه برای حل مسائل اجتماعی، گفت: نماز جمعه فرصت بسیار مناسبی برای بررسی دردهای جامعه است، می‌توان در کنار آن میز خدمت تشکیل داد، آسیب‌های اجتماعی را شناسایی و برای کاهش شکاف نسلی برنامه‌ریزی و مردم را برای محرومیت‌زدایی و کمک به نیازمندان هم‌گرا کرد.

حجت‌الاسلام عنایتی‌راد ادامه داد: برخی ائمه جمعه، به‌ویژه ائمه جمعه جوان، در سراسر کشور در این مسیر حرکت کرده‌اند و تلاش می‌کنند مردم را از بی‌تفاوتی نسبت به فقرا و چالش‌های اجتماعی خارج کرده و دغدغه اجتماعی ایجاد کنند.  

وی با بیان اینکه ظرفیت نماز جمعه باید به عنوان یک اجتماع بزرگ اسلامی مورد استفاده قرار گیرد، بر توجه به مسائل روز و جذب جوانان تأکید کرد و یادآور شد: محتوای خطبه‌های نماز جمعه باید عمیق، کوتاه، کاربردی و متناسب با نیاز جامعه باشد چراکه استفاده بیشتر از استنادات قرآنی و حدیثی، ارتباط مطالب با زندگی روزمره مردم، پاسخ به شبهات روز و پرداختن به مسائل اجتماعی جاری جامعه، می‌تواند موجب جذب بیشتر جوانان و افزایش شور و اشتیاق مردم برای حضور در نماز جمعه شود.

نماز جمعه فرصت بسیار ارزشمندی برای ارتباط با نسل جوان و پاسخ به نیازهای فکری و اجتماعی آنان استوی خاطرنشان کرد: نماز جمعه فرصت بسیار ارزشمندی برای ارتباط با نسل جوان و پاسخ به نیازهای فکری و اجتماعی آنان است و اگر این ظرفیت به‌درستی مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند در تقویت ایمان، بصیرت، وحدت، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و حضور فعال مردم در عرصه‌های مختلف جامعه نقش مؤثری ایفا کند.