حجت الاسلام دکتر کریم خانمحمدی، استاد تمام گروه مطالعات فرهنگی و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع)، سردبیر فصلنامههای علمی ـ پژوهشی «فرهنگ و سیره اهلبیت(ع)و شیعهشناسی در گفتوگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان اظهار کرد: حادثه عاشورا در فرهنگ ایرانی جایگاهی بیبدیل دارد و تحقیقات انجامشده نشان میدهد که ایرانیان در دورههای مختلف تاریخی، بهویژه در دوران معاصر، هنگام مواجهه با بحرانها به این واقعه الهامبخش رجوع کردهاند.
وی افزود: از منظر جامعهشناسی، عاشورا به نوعی «گروه مرجع» ایرانیان محسوب میشود. نمونه روشن این مسئله را میتوان در شکلگیری انقلاب اسلامی مشاهده کرد. امام خمینی(ره) در روز عاشورا، برخلاف محدودیتهای تحمیلشده از سوی رژیم پهلوی، علیه استبداد داخلی و حامیان خارجی آن سخن گفت و بعدها نیز تأکید کرد که این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.
بازتاب پررنگ فرهنگ عاشورا در وصیتنامه شهدا
خانمحمدی با اشاره به پژوهشهای انجامشده درباره وصیتنامه شهدای دفاع مقدس گفت: تحلیل محتوای این وصیتنامهها نشان میدهد که بیشترین فراوانی مضامین مربوط به امام حسین(ع) است. مفاهیمی همچون «هیهات منالذله» و آمادگی برای جانفشانی در راه دین، بیش از هر موضوع دیگری در نوشتههای شهدا دیده میشود.
وی ادامه داد: شهدا خود را یاران امام حسین(ع) میدانستند، امام خمینی(ره) را در جایگاه رهبر جبهه حق میدیدند و دشمنان را با یزیدیان مقایسه میکردند. به همین دلیل در ادبیات آنان، صدام به عنوان نماد یزید زمان معرفی میشد. این نشان میدهد که عاشورا در ذهن و اندیشه رزمندگان دفاع مقدس حضوری زنده و پویا داشته است.
امام حسین(ع) به دنبال ساختن یک الگوی جهانی مقاومت بود
این پژوهشگر حوزه فرهنگ و ارتباطات با بیان اینکه امام حسین(ع) از سرنوشت ظاهری قیام خود آگاه بود، اظهار کرد: بررسی سخنان حضرت در فاصله مرگ معاویه تا روز عاشورا نشان میدهد که هرچه به کربلا نزدیکتر میشویم، یقین امام نسبت به عدم دستیابی به پیروزی ظاهری بیشتر میشود.
هدف امام حسین(ع) صرفاً تشکیل حکومت نبود، بلکه ایشان در پی ارائه الگویی ماندگار برای همه آزادگان جهان بودند. از همین رو خطاب امام تنها متوجه شیعیان یا مسلمانان نیست، بلکه همه انسانهای آزاده را دربرمیگیرد.وی افزود: هدف امام حسین(ع) صرفاً تشکیل حکومت نبود، بلکه ایشان در پی ارائه الگویی ماندگار برای همه آزادگان جهان بودند. از همین رو خطاب امام تنها متوجه شیعیان یا مسلمانان نیست، بلکه همه انسانهای آزاده را دربرمیگیرد.
خانمحمدی با اشاره به جمله مشهور «مثلی لا یبایع مثله» گفت: امام حسین(ع) نمیفرماید فقط من با یزید بیعت نمیکنم، بلکه تأکید میکند هر انسان آزادهای نمیتواند زیر بار ظلم و استبداد برود. این پیام، بنیان اندیشه مقاومت در طول تاریخ شده است.
راز ماندگاری عاشورا؛ امکان هم ذاتپنداری برای همه انسانها
وی یکی از مهمترین ویژگیهای حادثه عاشورا را قابلیت هم ذاتپنداری گسترده آن دانست و گفت: عاشورا صرفاً یک نبرد نظامی نیست. در این واقعه، کودک شیرخواره حضور دارد، نوجوانانی مانند حضرت قاسم(ع) و عبدالله بن حسن(ع) حضور دارند، جوانانی همچون حضرت علیاکبر(ع) و همچنین سالمندانی مانند حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه دیده میشوند. در کنار مردان، زنان بزرگی همچون حضرت زینب(س) نیز نقشآفرینی میکنند. به همین دلیل هر فردی با هر سن، جنسیت و جایگاه اجتماعی میتواند خود را در این حادثه بازشناسی کند و از آن الهام بگیرد.
به گفته وی، همین ویژگی موجب شده است که در بزنگاههای اجتماعی و سیاسی، همه اقشار جامعه احساس کنند در جبهه حق مسئولیت دارند و باید در برابر ظلم ایستادگی کنند.
اسارت اهلبیت(ع)؛ ادامه مسیر مقاومت
خانمحمدی با اشاره به نقش اهلبیت(ع) پس از عاشورا تصریح کرد: در سناریوی الهی عاشورا، مقاومت تنها به میدان نبرد محدود نمیشود. همانگونه که امام حسین(ع) در میدان جنگ مقاومت کرد، حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) نیز در دوران اسارت پرچم مقاومت را برافراشته نگه داشتند. همچنین خطبههای حضرت زینب(س) در کوفه و شام و همچنین سخنان روشنگرانه امام سجاد(ع)، چنان تأثیرگذار بود که بسیاری از شنوندگان را به یاد فصاحت و شجاعت امیرالمؤمنین علی(ع) میانداخت.
نمادسازیهای عاشورا؛ از آب تا اشک
این استاد مطالعات فرهنگی با اشاره به نمادهای ماندگار حادثه عاشورا گفت: امام حسین(ع) در این واقعه از عناصر مختلفی برای انتقال پیام مقاومت بهره گرفت. یکی از مهمترین این نمادها «آب» است. ماجرای حضرت علیاصغر(ع) تنها روایت تشنگی یک کودک نیست؛ بلکه نمادی از اوج مظلومیت جبهه حق و نهایت قساوت دشمن است. امام حسین(ع) با این تصویر تاریخی، مرز میان آزادگی و رذالت را برای همیشه در تاریخ ترسیم کرد.
«هیهات منالذله»؛ عصاره پیام عاشورا
خانمحمدی همچنین «اشک» را یکی دیگر از نمادهای مهم عاشورا دانست و گفت: اشک در فرهنگ حسینی صرفاً نشانه اندوه نیست، بلکه نماد همدلی، مظلومیت، آگاهی و مقاومت است. مجالس عزاداری امام حسین(ع) نیز به همین دلیل نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی و تقویت روحیه مقاومت دارند.
اگر بخواهیم پیام اصلی عاشورا را در یک جمله خلاصه کنیم، همان شعار «هیهات منالذله» است. این شعار بیانگر آن است که انسان مؤمن و آزاده هرگز زیر بار ظلم و تحقیر نمیرود؛ حتی اگر هزینه آن جانفشانی باشد.وی تأکید کرد: اگر بخواهیم پیام اصلی عاشورا را در یک جمله خلاصه کنیم، همان شعار «هیهات منالذله» است. این شعار بیانگر آن است که انسان مؤمن و آزاده هرگز زیر بار ظلم و تحقیر نمیرود؛ حتی اگر هزینه آن جانفشانی باشد.
خانمحمدی خاطرنشان کرد: حادثه عاشورا با بهرهگیری از عناصر عاطفی، نمادهای ماندگار و الگوهای متنوع انسانی، توانسته است در طول قرنها ملتها را حول محور مقاومت و عزت گرد هم آورد. از همین رو هر جامعهای که فرهنگ حسینی را در خود زنده نگه دارد، در برابر ظلم و سلطهپذیری ایستادگی خواهد کرد.
نظر شما