خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: در قلب شهر تاریخی تعز در یمن، جایی که سایه منارهها بر کوچههای کهن گسترده شده، مسجد المعتبیه همچون شاهدی زنده از دوران شکوه یمن ایستاده است؛ دورانی که تعز پایتخت سلسله رسولیان بود و نفوذ این حکومت از سواحل ظفار تا حجاز امتداد داشت.
هر رهگذری که از دروازههای شهر قدیم وارد تعز میشود، با نسیمی آمیخته به روحانیت و وقار این مسجد روبهرو خواهد شد؛ فضایی که خاطره قرنها عبادت، دانش و تمدن را زنده میکند.
مسجد المعتبیه در سال ۱۳۹۲ میلادی به دستور بانویی از خاندان سلطنتی رسولیان، مشهور به «الجهة الکریمة» و همسر ملک اشرف اسماعیل بن عباس، هفتمین پادشاه این سلسله، ساخته شد. بر اساس سنت سلطنت رسولیان که نام زنان خاندان سلطنتی را کمتر آشکار میکرد، نام مسجد «المعتبیه» گذاشته شد تا یاد و جایگاه بنیانگذار آن حفظ شود.
این بانوی نیکوکار مسجد را تنها برای عبادت بنا نکرد؛ بلکه آن را به مرکزی علمی و پناهگاهی برای یتیمان تبدیل کرد. او گروهی از استادان را برای آموزش قرآن، فقه شافعی، منطق و جبر به کار گماشت و به این ترتیب، المعتبیه به یکی از کانونهای فکری مهم تعز تبدیل شد.
کانون علم و فرهنگ در دوره رسولیان
مدرسه وابسته به مسجد المعتبیه طی سالها، دانشمندان و فقیهان بسیاری تربیت کرد و نقشی مؤثر در گسترش علم و فرهنگ در دوران حکومت رسولیان داشت.
عبدالغنی الصبری، پژوهشگر تاریخ یمن، درباره جایگاه این مسجد میگوید: «مدرسه المعتبیه نمونهای برجسته از مدارس عصر رسولی بود که کارکرد دینی و آموزشی را در کنار هم داشت و در شکلگیری نخبگان علمی یمن نقشآفرینی کرد. تعز در آن دوران مرکز درخشش علمی بود و المعتبیه یکی از مهمترین نمادهای آن به شمار میرفت.»
الصبری توضیح میدهد که این مسجد تنها مکانی برای اقامه نماز نبود، بلکه فضایی برای گفتوگو، آموزش و گردهمایی عالمان و دانشپژوهان محسوب میشد.
شاهکاری از معماری رسولیان
مسجد المعتبیه جلوهای کمنظیر از معماری دوره رسولیان است؛ معماریای که با دقت هندسی، تزئینات ظریف و تلفیق سادگی با شکوه هنری شناخته میشود.
این بنا دارای صحنی روباز است که چهار رواق آن را دربر گرفتهاند و سقف شبستان اصلی آن با شش گنبد هماندازه پوشیده شده که در دو ردیف موازی قرار گرفتهاند؛ ترکیبی که به مسجد جلوهای باشکوه و فضایی روحانی بخشیده است.
فضای داخلی گنبدها با نقوش گیاهی و کتیبههای رنگارنگ تزئین شده و شباهت زیادی به تزئینات مسجد العامریه در شهر رداع دارد. مناره هشتضلعی و خوشتراش مسجد نیز با نقشونگارهای دقیق خود، از زیباترین منارههای تعز به شمار میرود.
سقف مدرسه نیز با نقاشیهای گچی «فِرسکو» آراسته شده که با رنگهای طبیعی اجرا شدهاند و با وجود گذشت قرنها همچنان درخشندگی خود را حفظ کردهاند.
پیوند هنر و معنویت
در بخشهای مختلف مسجد، جلوههای هنر رسولی در قالب گچبریهای ظریف، قوسهای نوکتیز و نقوش هندسی دیده میشود. دیوارها و سقفها با آیات قرآن، دعاها و خطوط عربی تزئین شدهاند؛ آثاری که نهتنها جنبه زیباییشناختی دارند، بلکه سندی تاریخی از مهارت معماران و هنرمندان یمنی در قرون گذشته به شمار میروند.
مسجد المعتبیه برای مردم تعز، تنها یک اثر تاریخی نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی شهر محسوب میشود. در ماه رمضان، صحن مسجد به محلی برای گردهمایی مردم، تلاوت قرآن و برگزاری مراسم عبادی تبدیل میشود و صدای مؤذن آن همچنان در کوچههای قدیمی شهر طنینانداز است.
یکی از اهالی تعز به نام حاج سیف غالب میگوید: «در مسجد المعتبیه روحانیتی وجود دارد که در کمتر جایی میتوان یافت. معماری رسولی و تزئینات شگفتانگیزش عظمت تاریخ ما را روایت میکند و انسان را مجذوب خود میسازد.»
ثبت جهانی و ضرورت حفاظت
با وجود سالها بیتوجهی و فرسایش، مسجد المعتبیه همچنان استوار در محله الاشرفیه، در نزدیکی مدرسه الاشرفیه و پایین قلعه تاریخی قاهره ایستاده و از شکوه تمدن رسولی سخن میگوید.
در سال ۱۹۷۴، معمار استرالیایی «رونالد لوکوک» این بنای تاریخی را مستندسازی کرد و ارزش معماری و معنوی آن را مورد توجه قرار داد.
سرانجام در دسامبر ۲۰۲۵، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو، مسجد المعتبیه را در فهرست حفاظت ویژه خود قرار داد؛ تصمیمی که در قالب ثبت هفت اثر تاریخی یمن اتخاذ شد و نشاندهنده ارزش جهانی این مسجد و ضرورت حفاظت از آن به عنوان میراثی زنده از هنر و تمدن یمنی است
نظر شما