به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، ادبیات دفاع مقدس از جمله جریانهای مهم فرهنگی است که در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بهتدریج گسترش یافته و توانسته است جایگاه قابل توجهی در میان مخاطبان پیدا کند. این حوزه ادبی، بیش از هر چیز بر روایتهای واقعی و مستند از جنگ ایران و عراق و پیامدهای آن استوار است و تلاش دارد تجربههای انسانی این دوره را به نسلهای بعد منتقل کند.
در این میان، تقریظهای رهبر شهید انقلاب اسلامی بر برخی آثار شاخص این حوزه، بهعنوان عاملی مهم در جلب توجه مخاطبان به این کتابها شناخته میشود.
این گزارش که غالباً پس از مطالعه دقیق اثر نگاشته میشوند، علاوه بر بیان دیدگاههای محتوایی، به نوعی نشاندهنده اهمیت و ارزش اثر در منظومه فرهنگی انقلاب اسلامی نیز تلقی میشوند.
تقریظ، در سنت ادبی، به معنای نگارش یادداشتی کوتاه در تحسین یا تحلیل یک اثر است؛ اما در سالهای اخیر، این مفهوم در حوزه نشر، کارکردی فراتر پیدا کرده و به ابزاری برای معرفی آثار برجسته تبدیل شده است. انتشار عمومی این یادداشتها، بهویژه در مراسمهای رسمی یا در ابتدای چاپهای جدید کتابها، موجب شده تا توجه بیشتری به این آثار جلب شود.
بخش عمدهای از کتابهایی که مورد تقریظ قرار گرفتهاند، در قالب خاطرات، زندگینامهها و روایتهای مستند نگاشته شدهاند. این آثار با تمرکز بر زندگی رزمندگان، آزادگان، فرماندهان و حتی خانوادههای آنان، تلاش دارند تصویری نزدیک و ملموس از فضای جنگ و تبعات آن ارائه دهند.
در میان این آثار، کتابهایی همچون «آن بیست و سه نفر»، «من زندهام»، «آب هرگز نمیمیرد»، «در کمین گل سرخ»، «حوض خون» و «پاییز آمد» از جمله نمونههای شاخص به شمار میروند. هر یک از این کتابها، با روایتی متفاوت، بخشی از تاریخ شفاهی جنگ را ثبت کرده و به مستندسازی تجربههای فردی و جمعی پرداختهاند.
نکته قابل توجه در این آثار، تأکید بر روایتهای انسانی و پرهیز از کلیشههای رایج است؛ بهگونهای که مخاطب با خواندن آنها، نهتنها با وقایع تاریخی، بلکه با احساسات، دغدغهها و زیست روزمره شخصیتها نیز آشنا میشود. همین ویژگی، سبب شده تا این کتابها فراتر از یک متن تاریخی، به آثاری تأثیرگذار در حوزه ادبیات تبدیل شوند.
در زیر برخی آثار تقریظ شده توسط رهبر شهید انقلاب اسلامی را معرفی می کنیم:
مهاجر سرزمین آفتاب
وقتی سخن از مادران شهدا میآید، خوانندگان ذهنشان از تهران و مرکز به شرق و غرب ایران میرود. در این میان رزمندههای افغان نیز بودند که همراه ما در جنگ حضور داشتند، اما کسی به ذهنش هم خطور نمیکند مادر یک شهید از کشورهای حوزه شرق آسیا باشد، از سرزمین افراد چشم بادامی، هرچند سالها ساکن ایران باشد. کتاب «مهاجر سرزمین آفتاب» کتاب زندگی چنین زنی است. اهل و متولد ژاپن که دست روزگار، در دهههای پیش از انقلاب او را به ایران میکشاند، در انقلاب شریک مردم ایران میشود و حتی در دوران جنگ نیز سهیم است. مهاجر سرزمین آفتاب زندگینامه و خاطرهنویسی است که حمید حسام و مسعود امیرخانی آن را جمعآوری و انتشارات سوره مهر آن را منتشر کرده است و به خاطرات زندگی بانوی ژاپنی مسلمان به نام اصلی کونیکو یامامورا میپردازدکه با مردی ایرانی ازدواج کرده و پس از این ازدواج نام خود را به سبا تغییر داده است.
حوض خون
کتاب « حوض خون» که در ۵۰۴ صفحه و توسط جمعی از نویسندگان نوشته شده و انتشارات راهیار آن را چاپ و منتشر کرده، خاطرات ۶۴ بانوی اندیمشکی درباره فعالیتشان در بخش رختشویی البسه رزمندگان دفاع مقدس در بیمارستان شهید کلانتری اندیمشک است. بانوانی که هرکدام با وجود مسئولیت داشتن در خانه و خانواده، به دلیل عشق و شرایط ویژهای که کشور در آن قرار داشت، مشکلات حضور در رختشورخانه را به جان خریدند و پای کار ایستادند. ۶۴ روایت عجیب و غریب از حضور زنانی گه اگر نبودند روایت جنگ ما چیز بزرگی ناقص میماند. این زنان بخش مهمی از وجود خود را برای همیشه در آن رختشورخانه جا گذاشتهاند و نویسندگان توانستهاند با صحنهسازیهای درست و به دور از بزرگنمایی، مخاطب را با راویان همراه کنند، با خندههایشان بخندند، با ترسهایشان بلرزند و با غمهایشان، اشک بریزند.
عصرهای کریسکان
«عصرهای کریسکان» عنوان کتابی است که راوی کتاب دوران اسارتش را در آنجا گذرانده است، محدودهای کوهستانی در کردستان عراق که مقر اصلی حزب دموکرات ایران است، جایی که عصرهایش بوی خون میدهد و تقریباً روزی نیست که بعد از چای عصرانه اعدامی نداشته باشد. کتاب عصرهای کریسکان از اتفاقات اوایل انقلاب در منطقه کردستان و کرمانشاه و از مردمشان میگوید که خودخواسته و یا از سرناچاری به گروهکها پیوستهاند، ساکنین بیطرف و بیگناه روستاها و شهرها که از دست ضدانقلاب خسته شدهاند و برای زنده ماندن مجبور به تأمین احتیاجات این گروهکها هستند. این نوشته که دید نسبتاً کاملی در مورد احزاب سیاسی کردستان و قوم کرد در اوایل انقلاب به خواننده میدهد، کتاب جامعی از شرححال، تاریخ و مبارزه است.
گلستان یازدهم
کتاب گلستان یازدهم یک کتاب عاشقانه - زنانه است که در دل جنگ اتفاق میافتد، گلستان یازدهم خاطرات زهرا پناهیروا همسر علی چیتسازان از سرداران استان همدان است که در ۱۷ فصل بهناز ضرابیزاده آن را نوشته و انتشارات سوره مهر منتشر کرده است. کتاب در عین روایت زندگی شهید، به روایت سبک زندگی خانوادههای شهرستانی در دهه ۶۰ و در بهبوهه جنگ میپردازد، سبکی که گاه با ورقزدن آلبومهای عکس به یاد میآیند. نویسنده در کتاب تلاش کرده با استفاده از فضاسازی، حفظ لهجه شخصیتها و شخصیتپردازی فضای متفاوتی را برای خواننده ایجاد کند و مخاطب را پای روایتهایش بنشاند.
آتش به اختیار
عنوان کتاب منِ مخاطب را ممکن است به موضوعات مختلفی بکشاند، اما با تورق آن، خاطرات رزمندگانی را میخوانیم که در جبهههای جنگ، نفوذی بودهاند. کتاب «آتش به اختیار» که نوشته حجت ایروانی است و انتشارات سوره مهر آن را چاپ کرده، خاطراتی از سرگذشت دیدهبانان سیار و نفوذی جنگ است. نویسنده که خود از دیدهبانان آن دوران بوده است، ۱۳ خاطره از خاطرات خود و همرزمانش را در این کتاب نوشته است.
اردوگاه عنبر
نام برخی اردوگاههای عراق برای ما ایرانیان بیشتر مشهور است، اردوگاههایی همچون اردوگاههای موصل، الرمادی و .. شاید به همین دلیل وقتی کتابی با عنوان «اردوگاه عنبر» ببینید، مشتاق میشوید در دست بگیرید و بخوانید، کتابی که به خاطرات اسرای هوانیروز میپردازد. کتاب که توسط جمعی از نویسندگان نوشته شده و انتشارات سوره مهر آن را منتشر کرده، از اسرایی میگوید که بدترین شرایط روحی و جسمی را در اردوگاههای «عنبر» و «الرشید» گذراندهاند، همچنین به ماجرای زیارت اسیران ایرانی در حرم امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) و شکنجه آنها توسط نیروهای بعث عراق اشاره دارد.
مربع های قرمز
کتاب مربع های قرمز خاطرات حاج حسین یکتا، از دوران کودکی تا پایان دفاع مقدس است که زینب عرفانیان آن را به رشته تحریر درآورده و انتشارات شهید کاظمی آن را منتشر کرده است. کسی که از اعضای شورای مرکزی قرارگاه عمار و فرمانده قرارگاه فرهنگی خاتم الاوصیا است و به دلیل برپایی و مدیریت اردوهای راهیان نور برای دانشجویان و دانشآموزان شهرت زیادی دارد. کتاب بیشتر بر روی دوران حضور حاج حسین در جبهههای جنگ تمرکز کرده و با روایتی ناب و تصویرسازیهای جذاب، مخاطب را با خود همراه میسازد و برگی از تاریخ جنگ هشت ساله ایران را روایت میکند.
جشن حنابندان
در میان تمامی شیوههای معمول برای نگارش، استفاده کردن از گزارشنویسی، بهترین راه برای انتقال یک حادثه از محل وقوع آن تا دوردستهاست. کتاب جشن حنابندان به صورت گزارش نوشته شده است. این کتاب را محمدحسین قدمی نوشته و نشر سوره مهر آن را منتشر کرده است. جشن حنابندان شامل ۲ گزارش از دو عملیات در مناطق جنوب و غرب کشور است که نویسنده آنها را از میان خاطرات رزمندگان «لشکر ۲۷ محمد رسول الله» جمعآوری کرده است. گزارش اول در طول عملیات کربلای ۵ نوشته شده و گزارش دوم آن مربوط به عملیات بیت المقدس ۴ و در مناطق غربی کشور و بخشی از خاک عراق است، خاطراتی اغلب کوتاه که با زبانی ساده و صمیمی بیان شده است.
نورالدین پسر ایران
کتاب « نورالدین پسر ایران» خاطرات یک نوجوان خطه آذربایجان است و ویژگیهایی چون صفا و صمیمیت، صداقت و صراحت، سادگی و بیتکلفی، سر نترس داشتن و شهادتطلبی که به خوبی هم تصویر شده است را روایت میکند. نوجوانی که در روستای خلجان نزدیک تبریز به دنیا آمد، خانوادهاش اکثراً کشاورز بودند و او در محیطی پرجمعیت بزرگ شد. در دوران انقلاب اسلامی، به فعالیتهای انقلابی و راهپیماییهای مردمی شرکت میکند، بعد از انقلاب وارد سپاه میشود و با حضور مکرر خود در جبههها، زخمی میشود و بیست و چهار ترکش به بدن او اصابت میکند.
جنگ پابرهنه
رحیم مخدومی یکی از نویسندگان حوزه دفاع مقدس در کتاب «جنگ پابرهنه» از عملیاتهای والفجر ۸ و کربلای ۵ میگوید. کتاب شامل ۲۴ خاطره از مقاطع مختلف جنگ است و به بیان دشواریهای زندگی رزمندگان در دوران دفاع مقدس میپردازد. شاید معروفترین اثر مخدومی که میتوان آن را به نوعی هم داستان بلند گفت و هم سفرنامهای به مناطق جنگی، «جنگ پابرهنه» باشد.
دختر شینا
کتاب «دختر شینا» داستان زندگی عاشقانه قدم خیر محمدی کنعان با شهید حاج ستار ابراهیم ابراهیمی هژیر است که بهناز ضرابیزاده آن را نوشته و انتشارات سوره مهر منتشر کرده است. دختر شینا در ۱۹ فصل روایت شده و از دوران کودکی قدمخیر آغاز می شود؛ از زمانی که نامش را به خاطر قدم خوشی که داشت قدمخیر گذاشتند تا زمانی که حماسه زندگیاش را در پشت جبههها رقم زد و نامش به عنوان همسر شهید حاج ستار ابراهیمی هژیر در تاریخ این کشور ماندگار شد.
وقتی مهتاب گم شد
کتاب «وقتی مهتاب گم شد» شرح خاطرات علی خوش لفظ از جنگ ایران و عراق است که به همت حمید حسام تدوین شدهاست. کتاب همانند خود راوی، در قید و بند لفظ و تکلف گفتار و آرایههای کلامی نیست، دور از بزرگنمایی و ریا نوشته شده و صداقت و راستی در روایتها موج میزند و در نقل حوادث دقیق است. «وقتی مهتاب گم شد» که توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده، از نوجوانی میگوید که با اصرار فراوان به جبهه اعزام می شود و آنجاست که درمییابد شهادت ارمغانی است که با ترک خود به دست میآید، کسی که هشتصد تن از دوستانش شهید میشوند اما خود، باید بماند و آنها را روایت کند.
سرباز روز نهم
کتاب «سرباز رور نهم »زندگینامه جامع و کامل شهید مصطفی صدرزاده از شهدای شاخص دفاع از حرم است که از فرماندهان تیپ فاطمیون بود. در کتاب «سرباز روز نهم» که توسط جمعی از نویسندگان گردآوری شده و انتشارات راهیار آن را منتشر کرده، سعی شده شهید را آنگونه که هست نشان دهد، با همه خوبیها و بدیهایش، با زیاد و کمش. او را دور ترسیم نکردهاند تا مخاطبان به راحتی دریابند در زمانه امروز نیز میتوانی به آنچه میخواهی برسی، حتی شهادت.
خاتون و قوماندان
کتاب «خاتون و قوماندان»، کتابی که شاید در ابتدای امر و با دیدن عنوان، اصلاً به ذهن نیاید که برای شهداست و عنوانش بیشتر به رمانهای تاریخی میماند، اما با در دست گرفتن کتاب و تورق آن، متوجه میشویم درباره شهدا و خانوادههای آنهاست. مریم قربانزاده نویسنده کتاب به سراغ همسر یکی از شهدای مدافع حرم افغاستانی رفته است. نویسنده در کتاب «خاتونوقوماندان» زندگیامالبنین حسینی همسر شهید علیرضا توسلی (ابوحامد) فرمانده لشکر فاطمیون را به تصویر کشیده و زندگی او را در برهههای مختلف نشان داده است. در لابهلای خاطرات گفته شده توسط همسر شهید، مخاطب با زندگی مهاجران افغانستانی و سختیها و مشکلات آنها آشنا شده و از صبوری و تلاش چنین زنانی شگفتزده میشود. از دیگر نکات قابل توجه در زندگی خانم حسینی این است که به وضوح میتوان دریافت داشتن حتی یک مهارت کوچک چگونه میتواند در پیشبردن زندگی مؤثر و راهگشا باشد. خاتون و قوماندان از کتابهای مدافع حرم است که رهبری بر آن تقریظ نوشتهاند.
کارشناسان حوزه کتاب بر این باورند که تقریظهای رهبر شهید، در کنار سایر سیاستهای حمایتی، نقش مهمی در تقویت جایگاه ادبیات دفاع مقدس ایفا کرده است. به اعتقاد آنان، این یادداشتها موجب شدهاند تا برخی آثار که ممکن بود کمتر دیده شوند، در کانون توجه قرار گیرند و مسیر انتشار و بازنشر آنها هموارتر شود.
از سوی دیگر، بررسی روند تقریظها نشان میدهد که دامنه موضوعی این آثار در سالهای اخیر گسترش یافته است. در کنار روایتهای مرتبط با جنگ ایران و عراق، آثاری نیز به چشم میخورند که به موضوع مقاومت در منطقه، مدافعان حرم و تحولات معاصر پرداختهاند. این مسئله بیانگر آن است که ادبیات مقاومت، بهتدریج از یک حوزه محدود جغرافیایی فراتر رفته و ابعاد گستردهتری پیدا کرده است.
همچنین، انتشار تقریظها در قالب رویدادهای فرهنگی، نظیر آیینهای رونمایی یا بزرگداشت کتاب، به ایجاد فضای رسانهای پیرامون این آثار کمک کرده است. این رویدادها معمولاً با حضور نویسندگان، پژوهشگران و فعالان فرهنگی برگزار میشود و فرصتی برای گفتوگو درباره اهمیت روایتهای مستند فراهم میآورد.
در مجموع، میتوان گفت که تقریظهای سید علی خامنهای، علاوه بر کارکرد ادبی، بهعنوان بخشی از سیاست فرهنگی در حوزه نشر عمل کرده و در تقویت ادبیات هویتمحور نقشآفرینی کردهاند. این روند، در کنار تولید مستمر آثار جدید، نشاندهنده تداوم توجه به روایتهای تاریخی و ضرورت انتقال آنها به نسلهای آینده است.
نظر شما