خبرگزاری شبستان_آران و بیدگل؛ روح اله باقری/ با گسترش پرشتاب شبکههای اجتماعی و رسانههای دیجیتال، فضای مجازی به یکی از اصلیترین عرصههای زیست فرهنگی و ارتباطی نسل جوان تبدیل شده است. در کنار فرصتهای علمی، آموزشی و اطلاعرسانی، نوعی ولنگاری اخلاقی در این فضا شکل گرفته که پیامدهای آن فراتر از یک آسیب فردی بوده و به چالشی جدی در حوزه سرمایه اجتماعی و تربیت دینی بدل شده است. پژوهشهای دینی و اجتماعی نشان میدهد که رهاشدگی اخلاقی در فضای مجازی، به تدریج بنیانهای هویتی و تربیتی جوانان را دچار تزلزل میکند.
این گزارش تحلیلی، بر پایه واکاوی آیات قرآن کریم و روایات معصومین(علیهم السلام)، ابعاد این پدیده را بررسی کرده و چارچوبی دینی برای مواجهه با آن ارائه میدهد.
ولنگاری فضای مجازی؛ مصداق جدید «اشاعه فحشا» و «اسراف فکری»
قرآن کریم، انسان را مسئول استفاده از نعمتهایی چون سمع (شنیدن)، بصر (دیدن) و قلب (فکر) میداند: «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» (اسراء/۳۶). این اصل، ناظر بر مصرف محتوای دیجیتال در عصر حاضر است.
یکی از اصلیترین آسیبهای فضای مجازی، گسترش محتوای غیراخلاقی و عادیسازی ناهنجاریهاست. قرآن کریم با صراحت هشدار میدهد: «إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ» (نور/۱۹). تحلیل کارشناسان مذهبی نشان میدهد که انتشار مداوم تصاویر و کلیپهای ناسالم و ترویج سبک زندگی مبتنی بر بیقیدی، مصداق معاصر «اشاعه فحشا» در فضای مجازی است که قبح گناه را در اذهان جوانان میشکند.
مصرف بی رویه محتوای غیراخلاقی و متناقض با ارزشهای دینی، موجب دوگانگی شخصیت و سردرگمی جوان میشود. قرآن هویت اصیل را تسلیم در برابر خدا میداند: «إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ» (آل عمران/۱۹).
همچنین ولنگاری مجازی با نقض حریم خصوصی اخلاقی جامعه، فضایی آلوده ایجاد میکند که حتی افراد پاکدامن نیز ناخواسته در معرض آن قرار می گیرند. روایتی از امام علی(علیه السلام) مؤید این معناست: «مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَةً کَانَ کَمَنْ أَحْدَثَهَا؛ کسی که زشتی را فاش کند، مانند کسی است که آن را مرتکب شده است.» (تحف العقول، ص۲۳۷)
علاوه بر این، همانطور که در شیوهنامههای ملی بر اصلاح الگوی مصرف و مقابله با اسراف تأکید شده است (برگرفته از اسناد بالادستی مانند سند پرسش مهر ریاست جمهوری)، در حوزه فکری و معنوی نیز مصرف بیرویه محتوای لغو و بیهوده، مصداق اسراف فکری و اتلاف عمر است. مهم ترین سرمایه انسانی، «وقت» و «قوه تفکر و تمرکز» است. ولنگاری مجازی، این سرمایه را با مشغول کردن ذهن به امور بی ارزش، شایعات، محتوای سطحی و غیراخلاقی به تباهی می کشد. این همان اسراف در نعمت عقل است. امام علی(علیه السلام) می فرمایند: «اَلْفِکْرُ فِی غَیْرِ الْحِکْمَةِ هَلْکَةٌ؛ اندیشیدن در غیر حکمت [و امر مفید] نابودی است.» (غررالحکم، حدیث ۳۳۰۷) این اصل باید در حوزه مصرف اطلاعات و محتوا نیز جاری شود.
تضعیف حیا و نقش تیرهای زهرآلود شیطان
تکرار مواجهه با محتوای ناسالم موجب کاهش حساسیت اخلاقی میشود. این امر با آموزههای پیشگیرانه دینی کاملاً در تضاد است؛ چرا که قرآن کریم در توصیف اهل ایمان میفرماید: «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» (مؤمنون/۳). استمرار حضور در فضایی که بخش عمدهای از آن مصداق لغو است، به تضعیف اراده و کاهش نشاط معنوی منجر میشود.
از منظر روایی، نگاه آلوده نقطه آغاز انحراف است. امام علی(علیه السلام) میفرماید: «مَن کَثُرَ فِکْرُهُ فِی الْمَعَاصِی دَعَتْهُ إِلَیْهَا»؛ یعنی کسی که اندیشهاش به گناه مشغول شود، به سوی آن کشیده میشود. این روایت نشان میدهد که مواجهه مداوم با محتوای ناسالم مجازی، زمینهساز لغزش عملی است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز با تعبیری بلیغ فرمودند: «النَّظَرُ سَهْمٌ مَسْمُومٌ مِنْ سِهَامِ إِبْلِیسَ»؛ در فضای دیجیتال، این نگاه مجازی، تیر زهرآلود شیطان است که مستقیماً به سمت قلب جوانان نشانه میرود.
راهکار اصلی: مدیریت اخلاقمحور و تقویت ظرفیتهای درونی
راهکار مقابله با آسیبهای فضای مجازی، نه در حذف کامل آن، بلکه در «مدیریت اخلاقمحور» این فضا نهفته است. این امر مستلزم رویکردی چندوجهی است که ابعاد آن در اسناد فرهنگی کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است:
تقویت ایمان و خودکنترلی: اساس همه راهکارها، ایمان قلبی است. قرآن کریم می فرماید: «الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/۲۸). آرامش قلبی در گرو ذکر خداست و این پادزهر اضطراب و پوکی ناشی از فضای مجازی است.
تلقین مراقبت الهی (رقابت خداوند) : آموزش این اصل که خداوند ناظر بر تمام اعمال، حتی در خلوت است: «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ» (بقره/۲۳۵). این آیه خطاب به تمام مؤمنان است تا در تمام عرصه ها، حتی در فضای مجازی مراقب باشند.
تأکید بر مدیریت نگاه و ارتباطات: قرآن دستور مستقیم برای حفظ نگاه می دهد: «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ» (نور/۳۰). این حکم شامل نگاه در فضای مجازی نیز می شود.
تشویق به استفاده سازنده از وقت و عمر: قرآن بر ارزش زمان و عمر تأکید دارد: «وَالعَصرِ، إِنَّ الإِنسانَ لَفِی خُسرٍ» (عصر/۱-۲). باید به جوان آموخت که عمر را در چه فضایی و چگونه صرف کند.
الگوی مدیریت منابع: استفاده از ظرفیتهای مردمی و پرهیز از هدر رفتن منابع (که شامل منابع فکری و اخلاقی نیز میشود) باید در کانون توجه باشد. آموزش سواد رسانهای با رویکرد دینی برای توانمندسازی جوانان در انتخاب آگاهانه محتوا نیز لازم است.
نقشآفرینی نهادها: ضرورت سازماندهی و هدایت مشارکتهای مردمی توسط نهادهای فرهنگی (مانند آنچه در اسناد تحول محلهای مورد تأکید قرار گرفته) برای ایجاد یک پدافند غیرعامل فرهنگی و اجتماعی در برابر آسیبها.
این تحلیل تأکید میکند که ولنگاری فضای مجازی، پدیدهای صرفاً فنی یا فردی نیست؛ بلکه مسئلهای فرهنگی و تربیتی است که نیازمند مقابلهای منسجم و مبتنی بر مبانی دینی است. تنها با یاری گرفتن از آموزههای قرآن و عترت(علیهم السلام)، میتوان این فضای عظیم را از یک تهدید به فرصتی مؤثر برای تحکیم هویت دینی نسل جدید تبدیل کرد.
نظر شما