سنت «برات» و تقویت پیوند دل‌های مردمان خاوران

خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم-با فرا رسیدن ماه شعبان، حال‌وهوای شهرها و روستاهای خراسان جنوبی رنگ و بوی دیگری می‌گیرد؛ گویی تقویم مردمان این دیار، ورقی جداگانه برای روزهای «برات» دارد.

خانه‌هایی که زمانی میزبان عزیزی بوده‌اند چراغ‌هایشان دوباره روشن می‌شود، بوی نان روغن‌جوشی و خرما در کوچه‌ها می‌پیچد و مردمی که شاید ماه‌ها یکدیگر را ندیده‌اند، کنار مزار درگذشتگان دوباره همدیگر را پیدا می‌کنند.

«برات» برای مردم این خطه فقط یک رسم کهن نیست؛ آیینی است برای زنده نگه داشتن خاطره‌ها، برای آشتی دل‌ها و برای آنکه هیچ نامی در غبار فراموشی گم نشود.

حسین زنگویی، مدرس و بازنشسته دانشگاه فرهنگیان بیرجند، در گفت‌وگو با خبرنگار شبستان، با تشریح ابعاد فرهنگی و اجتماعی این سنت دیرینه، برات را بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت مردم خراسان جنوبی دانست و گفت: ماه شعبان در باور مردم این منطقه «ماه مردگان» است و اعتقاد دارند باید چراغ یاد درگذشتگان در این ایام روشن بماند.

چراغ برات؛ خانه‌هایی که دوباره میزبان می‌شوند

زنگویی با اشاره به مقدمات برگزاری این آیین اظهار کرد: از حدود دهم شعبان، خانواده‌هایی که به‌ویژه در سال نخست فقدان عزیزانشان هستند، هر روز عصر راهی قبرستان می‌شوند؛ بر سر مزار می‌نشینند، قرآن و فاتحه می‌خوانند و با عزیز از دست‌رفته‌شان نجوا می‌کنند.از حدود دهم شعبان، خانواده‌هایی که به‌ویژه در سال نخست فقدان عزیزانشان هستند، هر روز عصر راهی قبرستان می‌شوند؛ بر سر مزار می‌نشینند، قرآن و فاتحه می‌خوانند و با عزیز از دست‌رفته‌شان نجوا می‌کنند.

وی افزود: شب‌ها نیز پس از نماز مغرب و عشاء، درِ خانه متوفی را باز می‌گذارند و «چراغ برات» را روشن می‌کنند؛ رسمی که نشانه‌ای برای همسایه‌ها و خویشان است تا بدانند این خانه امشب میزبان فاتحه‌خوانی و یادبود است. مردم رفت‌وآمد می‌کنند، تسلیت می‌گویند، خاطره تعریف می‌کنند و با قرائت فاتحه، روح درگذشته را گرامی می‌دارند.

به گفته او، همین دیدارهای ساده شبانه، خود بهانه‌ای برای تازه شدن پیوندهای خویشاوندی و اجتماعی است.

چهاردهم شعبان؛ روزی که قبرستان‌ها پر از زندگی می‌شود

این مدرس دانشگاه با تأکید بر اینکه اوج مراسم در چهاردهم شعبان است، گفت: روز ۱۴ شعبان را «برات مردگان» می‌نامند و تقریباً همه مردم در آن شرکت می‌کنند روز ۱۴ شعبان را «برات مردگان» می‌نامند و تقریباً همه مردم در آن شرکت می‌کنند؛ حتی کسانی که سال‌هاست در شهرهای دیگر زندگی می‌کنند، تلاش می‌کنند خود را به زادگاهشان برسانند.

از نخستین ساعات صبح، مسیرهای منتهی به قبرستان‌ها شلوغ می‌شود. خانواده‌ها دسته‌جمعی بر سر مزار حاضر می‌شوند؛ برخی قرآن می‌خوانند، برخی اشک می‌ریزند و برخی هم در سکوت، تنها به سنگ قبر خیره می‌شوند و با قرائت قرآن و دعا، برای رفتگان خود، طلب مغفرت می کنند.

وی ادامه داد: بازماندگان کنار مزار می‌ایستند تا دیگران از راه برسند و فاتحه‌ای بخوانند. این حضور جمعی، نوعی احترام متقابل و همدلی اجتماعی ایجاد می‌کند.

زنگویی خاطرنشان کرد: در این روز، خیرات و نذری جایگاه ویژه‌ای دارد. خرما، حلوا و به‌ویژه نان محلی «روغن‌جوشی»، میان مردم توزیع می‌شود؛ چراکه باور دارند نان بهترین هدیه برای اموات است. خرما، حلوا و به‌ویژه نان محلی «روغن‌جوشی» که در روغن جوشان پخته می‌شود، میان مردم توزیع می‌شود؛ چراکه باور دارند نان بهترین هدیه برای اموات است.در سال‌های اخیر نیز شیرینی، کیک و شکلات به این نذورات افزوده شده و بین حاضران و نیازمندان تقسیم می‌شود.

او افزود: مردم اعتقاد دارند ارواح مردگان در این روز کنار مزارها حاضر می‌شوند و از نذوراتی که به نامشان داده می‌شود، شاد می‌شوند؛ همین باور، انگیزه‌ای عمیق برای حضور و خیرات است.

از برات غریبان تا برات شهیدان؛ هیچ قبری بی‌زائر نمی‌ماند

زنگویی با اشاره به دیگر روزهای این آیین گفت: دوازدهم شعبان «برات غریبان» نام دارد؛ روزی برای کسانی که دور از خانواده و دیار خود از دنیا رفته‌اند. مردم برای این افراد نیز فاتحه می‌خوانند و خیرات می‌دهند، چراکه معتقدند غربت حتی پس از مرگ هم نباید ادامه داشته باشد.

وی افزود: در بیرجند، بخشی از قبرستان قدیمی که به «گبرها» معروف است، به عنوان محل دفن غریبان شناخته می‌شده و مردم در این روز به آنجا سر می‌زنند.

به گفته این پژوهشگر، سیزدهم شعبان نیز «برات شهیدان» است. بسیاری از مردم به مزار شهدای باقریه می‌روند، نذری می‌دهند و با قرائت فاتحه یاد شهدا، به‌ویژه شهدای گمنام و دور از وطن را زنده نگه می‌دارند.سیزدهم شعبان نیز «برات شهیدان» است. بسیاری از مردم به مزار شهدای باقریه می‌روند، نذری می‌دهند و با قرائت فاتحه یاد شهدا، به‌ویژه شهدای گمنام و دور از وطن را زنده نگه می‌دارند.

او تأکید کرد: باور عمومی این است که شهدا نباید غریب بمانند و فراموش شوند.

برات زندگان؛ جشن امید و انتظار

این مدرس بازنشسته دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: پانزدهم شعبان، همزمان با میلاد امام زمان(عج)، حال‌وهوای برات از سوگ به شادی تغییر می‌کند و مردم آن را «برات زندگان» می‌نامند.

در این روز، به جای فضای قبرستان، مساجد و خانه‌ها محل برگزاری جشن و سرور می‌شود. مردم مجالس شادی برپا می‌کنند، نذر می‌دهند، اطعام می‌کنند و برای سلامتی و تعجیل در فرج حضرت دعا می‌خوانند.

زنگویی گفت: مردم معتقدند هر کاری که در این روز برای زنده نگه داشتن نام اهل بیت(ع) انجام شود، ذخیره آخرت انسان خواهد بود.مردم معتقدند هر کاری که در این روز برای زنده نگه داشتن نام اهل بیت(ع) انجام شود، ذخیره آخرت انسان خواهد بود.

برات؛ آیینی برای همدلی، نه صرفاً سوگواری

وی با تحلیل کارکردهای اجتماعی این سنت تصریح کرد: برات فقط یک مراسم مذهبی نیست؛ یک «مدرسه اجتماعی» است. وقتی یک فقدان مشترک، خانواده‌ها و اقوام را دور هم جمع می‌کند، گفت‌وگو، همدلی، دلجویی و ارتباطات انسانی شکل می‌گیرد.

به گفته او، این دیدارهای چهره‌به‌چهره، کدورت‌ها را از بین می‌برد، پیوندها را تقویت می‌کند و هویت محلی و قومی را استحکام می‌بخشد.

ضرورت حفظ آیین‌های اصیل برای نسل‌های آینده

زنگویی با اشاره به ضرورت انتقال این میراث فرهنگی به نسل جوان گفت: سنت‌های فرهنگی با دستور و اجبار زنده نمی‌مانند؛ باید فلسفه و ریشه‌های آن برای جوانان تبیین شود. سنت‌های فرهنگی با دستور و اجبار زنده نمی‌مانند؛ باید فلسفه و ریشه‌های آن برای جوانان تبیین شود. رسانه‌ها، خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی نقش مهمی در معرفی معنای واقعی برات دارند.

وی بی‌اطلاعی نسل جدید، کم‌توجهی رسانه‌ها و همچنین افراط، تجمل‌گرایی، اسراف و برخی رفتارهای ناهنجار در مراسم‌ها را از تهدیدهای این آیین دانست و افزود: برات بر پایه سادگی، اخلاص و نیت پاک شکل گرفته و اگر از این مسیر فاصله بگیرد، روح خود را از دست می‌دهد.

او در پایان ابراز امیدواری کرد: با آگاهی‌بخشی و حفظ اصالت‌ها، این آیین‌های ارزشمند همچنان در دل مردم باقی بماند و چراغ همدلی، مهربانی و نوع‌دوستی در جامعه روشن‌تر از همیشه بتابد.