به گزارش خبرگزاری شبستان، «عبای سوخته» به کارگردانی مهدی فارسی، روایتی از زندگی شهید بهشتی در دوره زمانی قبل و بعد از انقلاب و نقشهای سیاسی این شخصیت بزرگ است. این اثر با بهرهگیری از محتوای آرشیوی و بازسازیهای دقیق، به واکاوی اندیشهها، فعالیتها و میراثی میپردازد که شهید بهشتی در تاریخ ایران به یادگار گذاشته است. این مستند در بخش تاریخ سیاسی شانزدهمین دوره از جشنواره مردمی فیلم عمار شرکت کرده است.
مهدی فارسی، کارگردان مستند سینمایی «عبای سوخته» درباره ایده اصلی شکلگیری این اثر گفت: «داستان به روزهای پایانی عمر امام خمینی(ره) مربوط است؛ زمانی که ایشان نسبت به سفر شهید بهشتی به اصفهان ابراز نگرانی میکنند و از او میخواهند سفر را لغو کند. بعدتر مشخص میشود ۹امام در خواب دیدهاند که عبایشان سوخته و خطاب به شهید بهشتی فرمودهاند: «تو عبای منی، مراقب خودت باش.» این روایت الهامبخش شکلگیری عنوان «عبای سوخته» بوده است. »
فارسی درباره این مستند توضیح داد: «در این مستند از یک زاویه جدید به شخصیت شهید بهشتی پرداخته شده است. پیشتر نیز بهواسطه فعالیتهای انقلابی از شهید بهشتی شناخت داشتم. با همکاری رضا ابوالحسنی، نویسنده نسخه سریالی این پروژه، مسیر شکلگیری نسخه سینمایی آن فراهم شد. در ابتدا قرار بر آن بود که در نسخه سریالی، کارنامه سیاسی شهید بهشتی بررسی شود و در نسخه سینمایی به ابعاد شخصی زندگی ایشان پرداخته شود اما در ادامه، به دلیل کمبود منابع تصویری و اسنادی، تصمیم گرفته شد نسخه سینمایی به شکلی منسجمتر و متمرکزتر همان کارنامه سیاسی را روایت کند. سریال پنج قسمتی به تفصیل وقایع را پوشش میدهد و نسخه سینمایی چکیدهای هنری و ساختارمند از آن مجموعه است.»
او افزود: «اساس روایت این مستند بر مجموعهای از رخدادها و مستندات تاریخی استوار است. ویژگی متمایز این اثر، بهرهگیری از صدای واقعی شهید بهشتی است؛ امری که در آثار مشابه کمتر مشاهده میشود. برخلاف بسیاری از مستندها که تنها به جنبههای اخلاقی یا سخنان کلی شهید بهشتی میپردازند، در این مستند، خودِ ایشان با صدایشان راوی جزئیات تاریخی، نام اشخاص، بستر واقعی رویدادها و حوادث هستند. همین ویژگی به اثر اصالت، تازگی و حس حضور مستقیم در تاریخ بخشیده است. این مستند نگاهی صادقانه به شخصیت شهید بهشتی دارد و از ارائه تصویر یکدست، بینقص و اسطورهای پرهیز میکند. در این مستند، شهید بهشتی بهعنوان انسانی در مسیر تکامل و با فراز و فرودهای فکری، اخلاقی و انسانی به تصویر کشیده میشود؛ شخصیتی که ممکن است دچار خطا شود، از سوی امام خمینی(ره) مورد تذکر قرار گیرد اما با سعهصدر و روح اصلاحگرانه آن را میپذیرد و به مسیر خود ادامه میدهد.»
فارسی در ادامه درباره فرآیند شکلگیری مستند «عبای سوخته» بیان کرد: «در این فرآیند تصمیماتی اتخاذ شد که شاید در گذر زمان، حتی تصمیمگیرندگان آن نیز نگاه انتقادیتری نسبت به آن پیدا کنند اما همین واقعیت، خود بخش مهمی از پیام اثر را شکل میدهد. در این فیلم، تلاش ما بر آن بوده است تا اهمیت پایداری و صداقت در مسیر اعتقادی را بازنمایی کنیم؛ اینکه در هر تعریف از رهبری یا ارزشهای انقلابی، همواره افرادی وجود دارند که با وجود فشارها و مخالفتها، بر اصول خود ایستادگی کردهاند، حتی زمانی که این پایداری به زیان شخصی آنان تمام شده است. بسیاری از کسانی که در آن مقطع تاریخی منتقد شهید بهشتی بودند، با گذشت زمان و فروکش کردن گرد و غبار وقایع، به درستی، به عمق و حقیقت نگاه او پی بردند. در فرآیند ساخت این اثر، حدود ۳۴۵ ساعت صوت از شهید بهشتی مورد بررسی قرار گرفته که بخشهایی از آن با تطبیق بر خط زمانی فیلم انتخاب و به کار گرفته شده است. در هیچ اثر دیگری چنین ارجاع مستقیمی به سخنان شخص شهید بهشتی وجود ندارد و همین نکته مستند را منحصر به فرد کرده است. شهید بهشتی نمونهای از روحانیت تراز بود؛ روحانیای که از نقد و برخورد نمیگریخت و خود در مسیر تحول گام برمیداشت. بسیاری از سخنان ایشان، از جمله در مسجد الجواد، که در مستند بازسازی شده، درباره ضرورت پالایش و اصلاح درون روحانیت است؛ نگاهی که امروز نیز همچنان کارآمد و مورد نیاز جامعه است.»
کارگردان این مستند درباره هدف از ساخت این اثر توضیح داد: «هدف اصلی ساخت مستند «عبای سوخته»، فراتر از ثبت تاریخ شفاهی، ارائه یک درس انسانی برای مخاطب امروز است. در نسخه اولیه سینمایی، رویکرد اثر شخصیتر و فطریتر بود اما نسخه نهایی بهطور ملموستر با وضعیت کنونی جامعه تطابق دارد. این مستند، مجموعهای از ضعفها و آسیبها را در جریانهای تاریخی نشان میدهد که با نگاه شهید بهشتی به آنها، برای مخاطب امروز نیز معنا پیدا میکند. این مستند ذیل روایت شهید بهشتی، پارادایمها و چالشهایی را نشان میدهد که هنوز تکرار میشوند و از همین رو، پیام آن برای امروز نیز زنده و مؤثر است.»
فارسی، کارگردان مستند «عبای سوخته» درباره چالشهای ساخت این اثر بیان کرد: «مستند «عبای سوخته» با بهرهگیری از محتوای آرشیویِ دستاول و بازسازیهای دقیق مبتنی بر هوش مصنوعی تولید شده است. تأکید بر اصالت اسناد و پرهیز از هرگونه دستکاری، این اثر را از منظر تاریخی ممتاز میسازد و بسیاری از صداها و تصاویر آن برای مخاطبان، حتی آشنایان به تاریخ انقلاب اسلامی تازگی دارد. تولید این اثر با چالش کمبود منابع مستند مواجه بود. در نتیجه، تمرکز بر کارنامه سیاسی شهید بهشتی و بازآفرینی آن در قالب سینمایی و هنری انتخاب شد. با تقویت بخش صوتی و اسنادی، اثر به انسجام رسید و گفتمان شهید بهشتی محور روایت قرار گرفت. در این راستا، بیش از ۱۲۰۰ ساعت تصویر و ۲۲ هزار فریم عکس بررسی و انتخاب گردید تا روایتی مستند و قابل اعتماد ارائه شود. فقدان آرشیو منسجم و منابع دستهبندیشده در کشور، تولید را دشوار ساخت. تولید فیلم درباره شخصیتهایی چون شهید بهشتی نیازمند صبر، تحقیقات شخصی و صرف زمان طولانی است. این اثر، محصول فرآیندی طولانی شامل گردآوری، بازیابی و پالایش اسناد تاریخی است. تأسیس مراکز معتبر برای گردآوری و حفظ دادههای تاریخی در دهههای گذشته میتوانست تولید آثار مستند را تسهیل کند. در غیاب این زیرساختها، ساخت فیلم تاریخی مستلزم کوشش فردی و فداکاری گسترده است؛ چنانکه گروه سازنده «عبای سوخته» نیز با وجود دشواریها، چند سال از زندگی خود را صرف ساخت این اثر کردند.»
این کارگردان درباره واکنش مخاطبان گفت: «تماشاگران از مواجهه با صدای واقعی شهید بهشتی و توضیحات ایشان درباره موضوعاتی چون مذاکره با آمریکا یا تعامل با گروههای مختلف شگفتزده شدند، زیرا این نگاه مبتنی بر واقعیت تاریخی، بدون شعار و هیاهوی سیاسی، تصویری انسانیتر و واقعیتر از اندیشه انقلابی ارائه میدهد. در یکی از اکرانها، فرزند شهید بهشتی پس از تماشای مستند، ضمن قدردانی از تلاش گروه، اشاره کرد که سالها آثار ضعیف درباره پدرشان تولید شده و همین موضوع باعث دلسردی خانواده و علاقهمندان بوده است. همین بازخورد نشان داد که ضرورت پرداخت جدی، صادقانه و مستند به زندگی و اندیشه چنین شخصیتهایی بیش از پیش احساس میشود.»
کارگردان مستند «عبای سوخته» درباره پیام این اثر توضیح داد: «مهمترین پیام مستند برای نسل جوان و کسانی که شناختی از شهید بهشتی ندارند، این است که انسانها در مسیر رشد و کمال، دچار تجربه و تحول میشوند. اسطورهها نیز از مسیر آزمون و خطا به جایگاه خود میرسند، و شناخت این مسیر، میتواند برای جامعه امروز آموزنده باشد.»
فارسی درباره جامعه مخاطب این مستند گفت: «این اثر نه تنها برای مخاطبان عام، بلکه برای همه علاقهمندان به تاریخ انقلاب و اندیشه امام خمینی(ره) قابل توجه است، بهخصوص به سبب پرداختن بیپرده به روابط و تفاوت دیدگاههای میان شخصیتهای شاخص انقلاب، از جمله شهید بهشتی، شهید مطهری، آیتالله طالقانی، امام خمینی(ره) و...؛ موضوعی که کمتر در آثار پس از انقلاب به آن پرداخته شده است.»
مهدی فارسی، کارگردان مستند «عبای سوخته» در پایان گفت: «جشنوارههایی همچون جشنواره مردمی فیلم عمار میتوانند در بازشناسی شخصیتهایی مانند شهید بهشتی نقش جدی داشته باشند. متأسفانه در فضای فرهنگی کشور، به دلیل نبود سازوکار نظارت و پیگیری، بخش عمدهای از سرمایه و انرژی به هدر میرود و آثار ارزشمند کمتر دیده میشوند. از این جهت، جشنوارههای مردمی نظیر عمار، با تمرکز بر اکران عمومی در مساجد و محافل مردمی، بستری واقعی برای ارتباط اثر با جامعه فراهم میکنند. اگر امروز نسل جوان شناخت دقیق و عمیقی از شخصیتهایی مانند شهید بهشتی ندارد، بخش زیادی از این مسئله ناشی از ضعف رسانهای و فرهنگی ما است. آثار جدی و تأملبرانگیز باید جایگزین روایتهای سطحی شود تا نسل جدید بتواند با تاریخ انقلاب ارتباط عمیقتری پیدا کند. مستند «عبای سوخته» حاصل چهار سال تلاش بیوقفه گروهی کوچک اما باورمند است، و امیدواریم که مخاطبان و فیلمسازان دیگر نیز این مسیر دشوار اما ارزشمند را ادامه دهند.»
نظر شما