احمد مسجدجامعی، قائممقام رئیس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و وزیر پیشین فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به ضرورت ترویج فرهنگ کتابخوانی در میان نسل جوان و نوجوان، اظهار کرد: برای تربیت نسل کتابخوان باید به ظرفیتهایی توجه کنیم که در گذشته نقش مؤثری در پیوند جوانان با کتاب و مطالعه داشتند؛ یکی از این ظرفیتها کتابخانههای مساجد بود که در کنار فعالیتهای مذهبی، جایگاه مهمی در عرصه فرهنگی و ترویج کتابخوانی داشتند.
مسجد جامعی با بیان اینکه در گذشته مساجد و کتابخانهها ارتباط نزدیکی با یکدیگر داشتند، افزود: بسیاری از مساجد دارای کتابخانه بودند و این کتابخانهها صرفاً به قرائت قرآن یا مطالعه آثار مذهبی محدود نمیشدند، بلکه فضایی برای مطالعه کتابهای مختلف، برگزاری مسابقات فرهنگی، نگارش مقاله و گفتوگو درباره موضوعات گوناگون به شمار میرفتند. وی با بیان اینکه در گذشته مساجد و کتابخانهها ارتباط نزدیکی با یکدیگر داشتند، افزود: بسیاری از مساجد دارای کتابخانه بودند و این کتابخانهها صرفاً به قرائت قرآن یا مطالعه آثار مذهبی محدود نمیشدند، بلکه فضایی برای مطالعه کتابهای مختلف، برگزاری مسابقات فرهنگی، نگارش مقاله و گفتوگو درباره موضوعات گوناگون به شمار میرفتند.
مسجدجامعی با اشاره به تجربه شخصی خود از حضور در کتابخانههای مساجد در دوران نوجوانی گفت: نخستین مقالهای که از من منتشر شد، زمانی بود که دانشآموز کلاس سوم دبیرستان بودم. یکی از کتابخانههای مسجد جامع تهران، واقع در بازار، مسابقهای با موضوعات مختلف برگزار کرده بود که جوانان میتوانستند درباره مسائل گوناگون، از جمله موضوعات مذهبی، مقاله بنویسند. افراد زیادی در این مسابقه شرکت کردند و من هم مقالهای ارائه دادم.
وی ادامه داد: مسئولان کتابخانه پس از دریافت مقالات، آثار برتر را شناسایی میکردند، به آنها جایزه میدادند، مقالات را ویرایش میکردند و در نهایت به چاپ میرساندند. نکته مهم این بود که موضوعات انتخابی محدود و از پیش تعیینشده نبود و شرکتکنندگان میتوانستند درباره موضوعات مورد علاقه خود مطلب بنویسند. این رویکرد موجب میشد جوانان با انگیزه بیشتری به کتابخانه مراجعه کنند و در کنار مطالعه، مهارت نوشتن و پژوهش را نیز بیاموزند.
قائممقام رئیس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی با اشاره به اینکه چنین تجربههایی زمینه آشنایی جوانان با فرایند تولید و انتشار کتاب و مقاله را نیز فراهم میکرد، تصریح کرد: حتی خود ما برای پیگیری چاپ آثارمان به چاپخانه میرفتیم و با مراحل چاپ، حروفچینی، انتخاب عنوان و سایر مراحل انتشار آشنا میشدیم. این تجربهها در شکلگیری علاقه به کتاب و فعالیتهای فرهنگی بسیار مؤثر بود.
قائممقام رئیس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی با انتقاد از کمرنگ شدن نقش کتابخانهها در فعالیتهای فرهنگی مساجد بیان کرد: واقعیت این است که امروز بسیاری از مساجد از آن جایگاه و کارکردی که در گذشته در حوزه کتاب و کتابخوانی داشتند، فاصله گرفتهاند. در حالی که مسجد میتواند علاوه بر کارکرد عبادی، یک مرکز فرهنگی و اجتماعی فعال باشد، اکنون در برخی موارد فعالیتهایی در این فضاها انجام میشود که ارتباط مستقیمی با مأموریت اصلی و ظرفیتهای فرهنگی مسجد ندارد. قائممقام رئیس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی با انتقاد از کمرنگ شدن نقش کتابخانهها در فعالیتهای فرهنگی مساجد بیان کرد: واقعیت این است که امروز بسیاری از مساجد از آن جایگاه و کارکردی که در گذشته در حوزه کتاب و کتابخوانی داشتند، فاصله گرفتهاند. در حالی که مسجد میتواند علاوه بر کارکرد عبادی، یک مرکز فرهنگی و اجتماعی فعال باشد، اکنون در برخی موارد فعالیتهایی در این فضاها انجام میشود که ارتباط مستقیمی با مأموریت اصلی و ظرفیتهای فرهنگی مسجد ندارد.
وی با اشاره به برخی تغییر کارکردها در مساجد افزود: گاهی فعالیتهایی مانند پخت و توزیع غذا یا اجاره دادن فضا برای فعالیتهای مختلف در اولویت قرار میگیرد، در حالی که انتظار میرود مسجد در کنار فعالیتهای مذهبی، محل برگزاری برنامههای فرهنگی، مطالعاتی و گفتوگوهای اجتماعی نیز باشد.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به وجود کتابخانههای فعال در برخی مساجد، خاطرنشان کرد: البته هنوز هم کتابخانههای خوبی در بعضی مساجد وجود دارد و افراد زحمتکشی برای اداره آنها تلاش میکنند، اما مسئله این است که فعالیت این کتابخانهها باید استمرار داشته باشد و به شکلی سازمانیافته در دسترس مردم، بهویژه جوانان و نوجوانان قرار گیرد.
وی تصریح کرد: زمانی که ما به کتابخانههای مساجد مراجعه میکردیم، با مجموعه متنوعی از کتابها مواجه میشدیم؛ از رمان و داستان گرفته تا آثار نویسندگانی مانند جلال آلاحمد و کتابهایی که از سوی ناشران مختلف، از جمله فرانکلین و امیرکبیر منتشر شده بودند. این تنوع باعث میشد افراد با سلیقهها و علایق مختلف بتوانند کتاب مورد نظر خود را پیدا کنند.
مسجدجامعی با انتقاد از محدود شدن انتخاب کتاب در برخی مراکز فرهنگی اظهار کرد: امروز در بعضی فضاها نوعی گزینش در انتخاب کتابها وجود دارد و به مخاطب گفته میشود چه کتابهایی را بخواند و چه کتابهایی را نخواند. در حالی که کتابخانه باید محل دسترسی به دیدگاهها و آثار متنوع باشد و امکان انتخاب را برای مخاطب فراهم کند.
وی با تأکید بر اینکه پرسشگری از ویژگیهای اصلی فعالیت فرهنگی و مطالعاتی است، افزود: ذات پرسشگری این است که فرد سؤال مطرح کند و به دنبال پاسخ آن باشد. برای یافتن پاسخ نیز به منابع مختلف نیاز دارد و کتابخانه یکی از مهمترین مکانهایی است که میتواند این نیاز را تأمین کند. بنابراین اگر قرار است نوجوانان و جوانان به مطالعه علاقهمند شوند، باید فضایی در اختیار آنها قرار دهیم که در آن بتوانند آزادانه سؤال کنند، مطالعه کنند و درباره موضوعات مختلف به گفتوگو بپردازند.
این فعال فرهنگی با یادآوری نقش کتابداران در رونق کتابخانههای گذشته گفت: کتابخانههای آن دوران از حضور کتابداران آگاه و آشنا با حوزه کتاب بهره میبردند. این افراد صرفاً مسئول امانت دادن کتاب نبودند، بلکه میتوانستند مخاطب را راهنمایی کنند و برای انتخاب کتاب مناسب به او مشورت بدهند. برخی از کتابداران خود از نویسندگان و مترجمان بودند و با فضای فرهنگی و ادبی جامعه آشنایی داشتند. همچنین نویسندگان و اهالی فرهنگ نیز آثار خود را در اختیار این کتابخانهها قرار میدادند. مجموعه این عوامل باعث میشد کتابخانه به فضایی پویا برای ارتباط میان نویسنده، کتابدار و مخاطب تبدیل شود.
کتاب همچنان ظرفیت جذب مخاطب دارد
مسجدجامعی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود برگزاری نمایشگاههای کتاب و برنامههای متعدد فرهنگی، فرهنگ مطالعه در جامعه آنگونه که انتظار میرود نهادینه نشده است، اظهار کرد: درباره وضعیت مطالعه در جامعه باید بر اساس آمار و پژوهشهای معتبر صحبت کرد و نمیتوان صرفاً بر مبنای برداشت شخصی درباره افزایش یا کاهش میزان کتابخوانی اظهارنظر قطعی داشت.
مسجد جامعی با اشاره به تجربه دوره جنگ رمضان و تأثیر شرایط اجتماعی بر میزان استقبال از کتاب افزود: به نظر میرسد در دوره جنگ رمضان و پس از آن، به دلیل محدود شدن برخی ارتباطات و تعطیلی یا کاهش فعالیتهای فرهنگی و سرگرمی مانند سینما و تئاتر، کتاب فرصت بیشتری برای حضور در زندگی مردم پیدا کرد. در آن شرایط، بسیاری از ظرفیتهای معمول برای گذران اوقات فراغت در دسترس نبود و کتاب توانست بخشی از این خلأ را پر کندوی با اشاره به تجربه دوره جنگ رمضان و تأثیر شرایط اجتماعی بر میزان استقبال از کتاب افزود: به نظر میرسد در دوره جنگ رمضان و پس از آن، به دلیل محدود شدن برخی ارتباطات و تعطیلی یا کاهش فعالیتهای فرهنگی و سرگرمی مانند سینما و تئاتر، کتاب فرصت بیشتری برای حضور در زندگی مردم پیدا کرد. در آن شرایط، بسیاری از ظرفیتهای معمول برای گذران اوقات فراغت در دسترس نبود و کتاب توانست بخشی از این خلأ را پر کند. این تجربه نشان میدهد که کتاب همچنان میتواند در زندگی مردم جایگاه داشته باشد، اما باید شرایط و زمینههای لازم برای دسترسی و استفاده از آن فراهم شود.
وی با تأکید بر اهمیت جذابیت محتوایی کتابها تصریح کرد: به اعتقاد من، کتابهایی که موضوعات جذاب دارند و به شکل مناسبی عرضه میشوند، همچنان از بازار و مخاطب خوبی برخوردارند. بنابراین نباید تصور کنیم که با گسترش ابزارهای ارتباطی و سرگرمیهای جدید، کتاب دیگر جایگاهی در جامعه ندارد؛ بلکه باید متناسب با تغییرات سبک زندگی، شیوههای معرفی و عرضه کتاب را نیز تغییر دهیم.
هوش مصنوعی فرصتی برای تسهیل تولید و ترویج کتاب
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه و در پاسخ به پرسشی درباره ظرفیت هوش مصنوعی برای ترویج فرهنگ کتابخوانی گفت: هوش مصنوعی خود میتواند بهنوعی در حکم یک کتاب و منبع اطلاعاتی باشد؛ چراکه امکان دسترسی سریع به حجم گستردهای از اطلاعات را فراهم میکند و در حوزههایی مانند ترجمه و گردآوری مطالب نیز قابلیتهای قابل توجهی دارد.
وی با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر فرایند ترجمه کتاب اظهار کرد: امروزه ترجمه با کمک این فناوری آسانتر شده است، اما همچنان برای انتشار یک اثر ترجمهشده به ویراستار متخصص نیاز داریم؛ فردی که با موضوع و رشته مورد نظر آشنا باشد و بتواند صحت و کیفیت متن را بررسی کند. بنابراین نباید تصور کرد که هوش مصنوعی بهتنهایی میتواند جایگزین تخصص و دانش انسانی شود.
قائممقام رئیس دائرهالمعارف بزرگ اسلامی با اشاره به تفاوت میان گردآوری اطلاعات و تولید نظریه گفت: هوش مصنوعی در جمعآوری و دستهبندی اطلاعات توانایی خوبی دارد، اما این موضوع با نظریهپردازی و خلاقیت علمی متفاوت است. اطلاعاتی که از طریق این فناوری در اختیار پژوهشگر قرار میگیرد، باید با دانش، تحلیل و نگاه خلاقانه انسان تکمیل شود.
مسجدجامعی اظهار کرد: هوش مصنوعی را میتوان فرصتی برای تسهیل دسترسی به اطلاعات، ترجمه و تولید آثار مکتوب دانست و از ظرفیت آن در مسیر ترویج کتابخوانی استفاده کرد؛ البته بهرهگیری درست از این فناوری مستلزم حفظ نقش دانش تخصصی، ویرایش و خلاقیت انسانی است.
نظر شما