علی اکبر اشعری، رئیس سابق کتابخانه ملی ایران در گفتوگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، با تأکید بر ضرورت نهادینهسازی فرهنگ کتابخوانی از دوران کودکی، خانواده را نخستین پایگاه شکلگیری عادت مطالعه دانست و اظهار کرد: اگر والدین در کنار توجه به سایر نیازهای فرزندان، کتاب را نیز در محیط خانه در دسترس آنان قرار دهند و خود اهل مطالعه باشند، زمینه گرایش کودکان به کتابخوانی فراهم میشود.
در تقویت عادت مطالعه پس از خانواده، مدارس و دانشگاهها مسئولیت مهمی در این زمینه بر عهده دارند، اما متأسفانه نظام آموزشی ما در بسیاری از موارد پژوهشمحور نیست و بیشتر بر رابطه دوسویه معلم و دانشآموز و انتقال اطلاعات تکیه دارد؛ در حالی که دانشآموز باید برای فراگیری دانش به تلاش، جستوجو و مطالعه منابع مختلف ترغیب شود. وی با اشاره به نقش نظام آموزشی در تقویت عادت مطالعه افزود: پس از خانواده، مدارس و دانشگاهها مسئولیت مهمی در این زمینه بر عهده دارند، اما متأسفانه نظام آموزشی ما در بسیاری از موارد پژوهشمحور نیست و بیشتر بر رابطه دوسویه معلم و دانشآموز و انتقال اطلاعات تکیه دارد؛ در حالی که دانشآموز باید برای فراگیری دانش به تلاش، جستوجو و مطالعه منابع مختلف ترغیب شود. ضرورت تبدیل معلمان به راهنمای پژوهش و مطالعه اشعری با بیان اینکه معلمان میتوانند نقش مؤثری در علاقهمند کردن دانشآموزان به کتابخوانی داشته باشند.
اشعری تصریح کرد: من پیش از این نیز بارها بر این موضوع تأکید کردهام که اگر نقش معلم از انتقالدهنده صرف اطلاعات به یک راهنما تغییر کند، میتواند منابع مطالعاتی مناسب را در اختیار دانشآموزان قرار دهد و آنان را به مطالعه و کشف حقیقت از مسیر پژوهش هدایت کند. وقتی دانشآموز برای یافتن پاسخ یک پرسش ناگزیر به مطالعه و مراجعه به منابع مختلف شود، بهتدریج با لذت کشف و یادگیری آشنا میشود و همین تجربه میتواند او را به مطالعه بیشتر علاقهمند کند. بنابراین، تقویت رویکرد پژوهشمحور در مدارس یکی از راهکارهای مهم برای نهادینه کردن فرهنگ کتابخوانی است.
حمایت از نویسندگان؛ پیششرط تولید آثار جذاب و کاربردی
رئیس سابق کتابخانه ملی ایران در ادامه به ضرورت حمایت از نویسندگان اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از مشکلات ما، کمبود آثاری است که متناسب با نیازها و علایق گروههای سنی مختلف تولید و منتشر شوند. در همه حوزهها به تولید محتوای مناسب نیاز داریم و دستگاههای دولتی باید با حمایت از نویسندگان، زمینه رونق فعالیتهای نویسندگی را فراهم کنند.
اشعری با انتقاد از وضعیت معیشتی نویسندگان اظهار کرد: متأسفانه در شرایط فعلی، نویسندگی برای بسیاری از افراد بهعنوان یک شغل مستقل و تأمینکننده زندگی قابل اتکا نیست. معمولاً کسانی که به این حرفه علاقه و استعداد دارند، نمیتوانند با فراغ بال و تمرکز کافی به تولید محتوا بپردازند؛ از این رو باید برای حمایت از نویسندگان و فراهم کردن شرایط فعالیت حرفهای آنان چارهاندیشی شود.
وی افزود: افرادی که دانش، خلاقیت و استعداد لازم برای نویسندگی دارند، باید بتوانند با آرامش خاطر و بدون دغدغههای معیشتی، زمان خود را صرف تولید آثار ارزشمند کنند. این محتواها میتوانند در حوزههای مختلف علمی، ادبی و فرهنگی تولید شوند و علاوه بر کمک به پیشرفت علمی کشور، زمینه تولید آثار فرهنگی دیگری همچون فیلم، سینما، نمایش و برنامههای تلویزیونی را نیز فراهم کنند.
اگر از یک سو نقش خانواده و مدرسه در ترویج مطالعه تقویت شود و از سوی دیگر نویسندگان و صاحبان استعداد در این حوزه مورد حمایت قرار گیرند، طبیعتاً زمینه تولید آثار باکیفیت و در نتیجه رونق کتابخوانی در جامعه فراهم خواهد شد.اشعری تأکید کرد: اگر از یک سو نقش خانواده و مدرسه در ترویج مطالعه تقویت شود و از سوی دیگر نویسندگان و صاحبان استعداد در این حوزه مورد حمایت قرار گیرند، طبیعتاً زمینه تولید آثار باکیفیت و در نتیجه رونق کتابخوانی در جامعه فراهم خواهد شد.
چرا با وجود نمایشگاههای کتاب، فرهنگ مطالعه نهادینه نشده است؟
وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود برگزاری نمایشگاههای کتاب و برنامههای فرهنگی متعدد، فرهنگ مطالعه همچنان در جامعه بهصورت فراگیر نهادینه نشده است، گفت: یکی از مسائل مهم در این زمینه، گرانی کتاب است. امروز قیمت کتاب بهشدت افزایش یافته و خرید آن برای بسیاری از خانوادهها به یک هزینه دشوار تبدیل شده است. در چنین شرایطی، نهاد کتابخانههای عمومی کشور و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید با برنامهریزی و حمایت بیشتر، کتابخانههای عمومی را تجهیز و بهروز کنند. همچنین کتابخانههای مساجد و سایر مراکزی که ظرفیت ایجاد فضای مطالعاتی دارند، باید مورد توجه قرار گیرند و زمینه گسترش فعالیت آنها فراهم شود.
اشعری تصریح کرد: وقتی خانوادهای توانایی خرید کتاب ندارد، باید بتواند از طریق کتابخانههای عمومی و سایر مراکز فرهنگی به منابع مورد علاقه خود دسترسی پیدا کند. توسعه کتابخانهها و فراهم کردن امکان دسترسی آسان و رایگان به منابع مطالعاتی میتواند بخشی از مشکلات ناشی از افزایش قیمت کتاب را جبران کند.
فضای مجازی نباید جایگزین کتابخوانی شود
وی با اشاره به تأثیر گسترش فضای مجازی بر الگوی مصرف زمان در جامعه اظهار کرد: در کنار مسئله گرانی کتاب، گسترش فضای مجازی نیز موجب شده است بخش قابل توجهی از زمانی که میتوانست به مطالعه اختصاص پیدا کند، صرف حضور در این فضا شود.
اشعری با اشاره به این دیدگاه که بخشی از مطالعات مردم در فضای مجازی انجام میشود، گفت: اگرچه ممکن است برخی افراد از این فضا برای مطالعه استفاده کنند، اما واقعیت این است که بخش عمدهای از حضور کاربران در شبکههای اجتماعی و فضای مجازی به تماشای فیلمها و محتواهای سرگرمکننده اختصاص دارد،نه مطالعه کتاب و مطالب عمیق و آموزشی.
مسئولان و دستگاههایی که در حوزه فرهنگ و تربیت نسل نوجوان و جوان مسئولیت دارند، باید برای مدیریت بهتر فضای مجازی برنامهریزی کنند تا استفاده از فضای مجازی به شکلی هدفمند و کنترلشده گسترش یابد و جایگزین کتابخوانی نشود.فضای مجازی باید در خدمت رشد علمی و فرهنگی افراد قرار گیرد، نه اینکه با استفاده نادرست از آن، فرصت مطالعه از کودکان و نوجوانان گرفته شود یا حتی بر رشد اخلاقی و تربیتی آنان تأثیر منفی بگذارد.وی افزود: مسئولان و دستگاههایی که در حوزه فرهنگ و تربیت نسل نوجوان و جوان مسئولیت دارند، باید برای مدیریت بهتر این فضا برنامهریزی کنند تا استفاده از فضای مجازی به شکلی هدفمند و کنترلشده گسترش یابد و جایگزین کتابخوانی نشود.فضای مجازی باید در خدمت رشد علمی و فرهنگی افراد قرار گیرد، نه اینکه با استفاده نادرست از آن، فرصت مطالعه از کودکان و نوجوانان گرفته شود یا حتی بر رشد اخلاقی و تربیتی آنان تأثیر منفی بگذارد.
کتابخانههای مساجد؛ ظرفیتی مغفول برای ترویج مطالعه
اشعری در پاسخ به این پرسش که چرا ظرفیت کتابخانههای مساجد در ترویج فرهنگ مطالعه کمتر مورد توجه قرار گرفته و چگونه میتوان این کتابخانهها را به مراکز فعال فرهنگی برای نوجوانان و جوانان تبدیل کرد، گفت: مسجد از همان ابتدای شکلگیری در صدر اسلام و با بنای مسجدالنبی به دست پیامبر اکرم(ص)، قرار بود محور بسیاری از فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی جامعه باشد و کارکرد آن صرفاً به برگزاری مراسم و مناسک عبادی محدود نشود.
وی افزود: اگر مسجد به یک کانون فرهنگی فعال تبدیل شود، کتابخانه نیز میتواند بخشی از مسئولیتها و فعالیتهای فرهنگی آن را بر عهده بگیرد. البته در حال حاضر در برخی مساجد چنین رویکردی دنبال میشود و نتایج موفقی نیز به همراه داشته است، اما این الگو هنوز به شکل فراگیر در مساجد کشور نهادینه نشده است.
این فعال فرهنگی با انتقاد از محدود بودن ساعات فعالیت مساجد بیان کرد: متأسفانه بسیاری از مساجد در طول شبانهروز تنها برای ساعات محدودی باز هستند و عمده فعالیت آنها به اقامه نماز جماعت اختصاص دارد. هرچند برگزاری نماز جماعت اهمیت بسیار زیادی دارد، اما نباید کارکرد مسجد را به همین موضوع محدود کرد. برای اینکه کودکان و نوجوانان با مسجد انس بگیرند، باید فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و حتی تفریحی متنوعی در این فضاها طراحی و اجرا شود. زمانی که مسجد بتواند بخشی از نیازهای فکری، فرهنگی و علمی نسل جوان را تأمین کند، بهتدریج جایگاه واقعی خود را بهعنوان یک پایگاه اجتماعی و فرهنگی پیدا خواهد کرد.
این فعال فرهنگی با انتقاد از محدود بودن ساعات فعالیت مساجد بیان کرد: متأسفانه بسیاری از مساجد در طول شبانهروز تنها برای ساعات محدودی باز هستند و عمده فعالیت آنها به اقامه نماز جماعت اختصاص دارد. هرچند برگزاری نماز جماعت اهمیت بسیار زیادی دارد، اما نباید کارکرد مسجد را به همین موضوع محدود کرد. برای اینکه کودکان و نوجوانان با مسجد انس بگیرند، باید فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و حتی تفریحی متنوعی در این فضاها طراحی و اجرا شود.وی با اشاره به ظرفیت گسترده مساجد در مقایسه با سایر مراکز فرهنگی گفت: من زمانی این پیشنهاد را مطرح کردم که ایکاش فرهنگسراها و مراکز فرهنگی فعال در سطح شهر به نوعی مسجدمحور میشدند و میان برنامههای آنها و مساجد پیوند و ارتباط مؤثری شکل میگرفت.تعداد مساجد در مقایسه با بسیاری از مراکز فرهنگی بیشتر است و از نظر فاصله مکانی نیز دسترسی مردم به آنها آسانتر است. بنابراین اگر مساجد بتوانند نیازهای فکری، فرهنگی و علمی کودکان و نوجوانان را تأمین کنند، ظرفیت تبدیل شدن به پایگاهی همچون مدرسه را خواهند داشت و میتوانند نقش مهمی در تربیت نسل کتابخوان ایفا کنند.
کاهش کتابخوانی؛ حاصل مشکلات اقتصادی یا تغییر سبک زندگی؟
این فعال حوزه کتاب در پاسخ به این پرسش که کاهش گرایش به کتابخوانی تا چه اندازه ناشی از مشکلات اقتصادی و تا چه میزان متأثر از تغییر سبک زندگی است، گفت: هر دو عامل در این مسئله تأثیرگذار هستند. از یک سو، سبک زندگی در جامعه ما تا حدودی مصرفی شده و گرایش به خرید کالاها و اقلام غیرضروری، از خوراکیها گرفته تا لوازم مختلف، افزایش یافته است؛ از سوی دیگر، باید توجه داشت که جذابیت کتابها نیز از نظر محتوا و قیمت در سطحی نیست که بتواند همه اقشار جامعه را به خرید و مطالعه ترغیب کند.
بنابراین، برای گسترش فرهنگ کتابخوانی باید هم به بهبود وضعیت تولید و عرضه کتاب توجه کرد و هم موانع اقتصادی دسترسی مردم به این کالای فرهنگی را کاهش داد. اگر آثار جذاب و متناسب با نیازهای مخاطبان با قیمت مناسب در دسترس قرار گیرد و در کنار آن، زیرساختهای فرهنگی و کتابخانهای توسعه پیدا کند، میتوان امیدوار بود که بهتدریج الگوی سبک زندگی نیز به سمت توجه بیشتر به مطالعه و کتابخوانی تغییر کند.
نظر شما