به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، حجتالاسلام محمدعلی ریحانینیا، استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی، در نشست «تفسیر آیه تطهیر در شأن اهلبیت عصمت و طهارت(ع)» با تسلیت ایام فاطمیه و سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، به تبیین جایگاه آیه تطهیر در قرآن کریم پرداخت و گفت: آشنایی با آیات مرتبط با فضائل اهلبیت(ع)، تنها به دانستن الفاظ و حفظ آیات محدود نمیشود، بلکه باید معنا، مفهوم و پیام این آیات را نیز در زندگی فردی و اجتماعی خود به کار بگیریم.
وی با اشاره به اهمیت شناخت آیات مرتبط با اهلبیت(ع) افزود: مناسبتهای مذهبی فرصت ارزشمندی برای تعمیق معرفت دینی و آشنایی بیشتر با معارف قرآن و عترت است و شایسته است در چنین ایامی، آیاتی همچون آیه ولایت، آیه تبلیغ و آیه تطهیر را مرور کنیم و از پیامهای اعتقادی و تربیتی آنها بهره ببریم.
حجت الاسلام ریحانینیا با اشاره به اینکه آیه تطهیر در بخش پایانی آیه ۳۳ سوره احزاب قرار گرفته است، اظهار کرد: برای فهم دقیق این آیه باید آیات قبل و بعد آن را نیز بررسی کنیم تا مشخص شود آیه تطهیر در چه فضایی نازل شده و چه جایگاه و پیامی دارد.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به آیات ۲۸ تا ۳۴ سوره احزاب بیان کرد: در این آیات، ابتدا پیامبر اکرم(ص) مأمور میشود با همسران خود درباره انتخاب میان زندگی دنیا و همراهی با پیامبر(ص) و زندگی ساده ایشان سخن بگوید. خداوند در ادامه نیز همسران پیامبر را به رعایت تقوا، پرهیز از گناه، گفتار شایسته، اقامه نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول دعوت میکند.
وی ادامه داد: در این آیات به جایگاه ویژه همسران پیامبر(ص) و مسئولیت سنگین آنان اشاره شده است؛ چراکه آنان بهعنوان الگوی جامعه اسلامی مورد توجه مردم قرار داشتند و رفتارشان میتوانست در نگرش و عملکرد دیگران تأثیرگذار باشد. از همین رو، قرآن کریم برای رفتار نیک آنان پاداشی دوچندان و برای ارتکاب گناه نیز عذابی مضاعف در نظر گرفته است.
حجت الاسلام ریحانینیا با بیان اینکه آیات پیش و پس از آیه تطهیر عمدتاً درباره همسران پیامبر(ص) است، تصریح کرد: این سؤال مطرح میشود که آیا بخش پایانی آیه ۳۳ سوره احزاب نیز درباره همسران پیامبر نازل شده یا مخاطبان دیگری دارد؟ بررسی دیدگاه مفسران و روایات اسلامی نشان میدهد که آیه تطهیر شأن نزول مستقلی دارد و ناظر بر اهلبیت عصمت و طهارت(ع) است.
وی نخستین دلیل برای اثبات تفاوت مخاطبان آیه تطهیر را تغییر ضمایر در این آیه دانست و گفت: در آیات قبل و بعد از آیه تطهیر، ضمایر بهصورت جمع مؤنث به کار رفته و خطاب به همسران پیامبر(ص) است، اما در بخش تطهیر، ضمایر به جمع مذکر تغییر میکند؛ آنجا که خداوند میفرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا».
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی افزود: اگر مخاطب این بخش نیز همان همسران پیامبر بودند، انتظار میرفت ضمایر همچون آیات قبل و بعد بهصورت جمع مؤنث به کار برود، اما تغییر ضمایر نشان میدهد که مخاطبان این قسمت گروه دیگری هستند. از آنجا که در میان پنج تن آلعبا، حضرت فاطمه زهرا(س) نیز حضور دارند، استفاده از ضمیر جمع مذکر از نظر ادبی قابل توجیه است.
وی دومین دلیل را روایات مربوط به شأن نزول آیه تطهیر عنوان کرد و گفت: علامه طباطبایی(ره) به بیش از ۷۰ روایت در این زمینه اشاره میکند که بخش قابل توجهی از آنها از منابع اهل سنت نقل شده است و بر اساس این روایات، آیه تطهیر درباره پنج تن آلعبا، یعنی پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نازل شده است.
حجت الاسلام ریحانینیا با اشاره به ماجرای حدیث کساء اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص) با قرار دادن این بزرگواران زیر عبای خود، آنان را بهعنوان اهلبیت معرفی کردند تا جایگاه و مصداق اهلبیت در آیه تطهیر برای مردم روشن شود و این تصور شکل نگیرد که صرف قرار گرفتن این آیه در میان آیات مربوط به همسران پیامبر، به معنای یکسان بودن مخاطبان آن است.
وی با استناد به روایات نقلشده در تفسیر نمونه نیز بیان کرد: در برخی روایات آمده است که پیامبر اکرم(ص) تا شش، هشت یا حتی ۹ ماه، هنگام نماز صبح به خانه حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) میرفتند و با خطاب «السلام علیکم یا اهلالبیت» آنان را به نماز فرا میخواندند و آیه تطهیر را قرائت میکردند تا جایگاه اهلبیت(ع) برای مسلمانان تثبیت شود.
این استاد دانشگاه سومین دلیل اختصاص آیه تطهیر به اهلبیت(ع) را دلالت این آیه بر عصمت دانست و گفت: مفسران شیعه از آیه تطهیر، عصمت اهلبیت(ع) را برداشت کردهاند؛ چراکه خداوند در این آیه با تأکید بر دور کردن هرگونه پلیدی و ناپاکی از اهلبیت و پاک کردن کامل آنان، بر طهارت ویژه این خاندان تأکید میکند.
وی افزود: واژه «الرِّجْس» با الف و لام جنس آمده و بر هرگونه پلیدی و آلودگی دلالت دارد و تعبیر «وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» نیز تأکیدی دوباره بر پاکی کامل اهلبیت(ع) است. از این رو، مفسران شیعه این آیه را از مهمترین مستندات قرآنی برای اثبات عصمت پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) میدانند.
حجت الاسلام ریحانینیا با بیان اینکه آیات مربوط به همسران پیامبر(ص) از نظر لحن و محتوا با بخش تطهیر تفاوت دارند، ادامه داد: در آیات مربوط به همسران پیامبر، توصیههایی درباره پرهیز از رفتارهای نادرست، رعایت تقوا و دوری از گناه مطرح شده است، اما در آیه تطهیر، سخن از اراده الهی برای دور کردن هرگونه پلیدی و پاکی کامل اهلبیت(ع) است؛ بنابراین نمیتوان این دو بخش را از نظر مخاطب و مفهوم یکسان دانست.
وی همچنین درباره مفهوم «اهلبیت» در قرآن کریم گفت: هرچند در عرف عمومی، واژه اهلبیت میتواند همسر و فرزندان یک فرد را شامل شود، اما در فرهنگ قرآنی، صرف رابطه خانوادگی برای اثبات اهلیت کافی نیست و پیروی، ایمان و تبعیت از مسیر الهی نیز اهمیت دارد.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به داستان حضرت ابراهیم(ع) و فرزندش در قرآن اظهار کرد: قرآن کریم در تبیین جایگاه نزدیکان پیامبران، بر ایمان و تبعیت از مسیر الهی تأکید میکند؛ بنابراین نسبت خانوادگی بهتنهایی ملاک برتری و نزدیکی معنوی نیست. قرآن حتی درباره همسران برخی پیامبران نیز نمونههایی از عدم تبعیت و فاصله گرفتن از مسیر حق را بیان کرده است.
وی در ادامه با اشاره به جایگاه حضرت خدیجه(س) گفت: حضرت خدیجه(س) به دلیل ایمان، همراهی و تبعیت از پیامبر اکرم(ص)، از زنان برجسته و پاک تاریخ اسلام به شمار میروند و جایگاه ایشان را باید با توجه به ایمان و وفاداریشان ارزیابی کرد.
حجت الاسلام ریحانینیا مهمترین پیام آیه تطهیر را اثبات عصمت اهلبیت(ع) دانست و تصریح کرد: عصمت و پاکی اهلبیت(ع) زیربنای شناخت جایگاه امامت و پیشوایی آنان است؛ چراکه کسی که از هرگونه پلیدی و آلودگی به دور باشد، شایستگی هدایت و رهبری جامعه را دارد.
وی با بیان اینکه حاکمیت باید در اختیار انسانهای پاک، صالح و شایسته باشد، گفت: یکی از مشکلات اساسی جوامع بشری این است که گاهی افراد ناپاک و فاقد صلاحیت، زمام امور را در دست میگیرند، در حالی که بر اساس پیام آیه تطهیر، شایستگان و پاکان باید پیشوای جامعه باشند و ما نیز باید برای تحقق حاکمیت صالحان تلاش کنیم.
این استاد دانشگاه دومین پیام آیه تطهیر را ضرورت حرکت همه انسانها به سوی پاکی و طهارت عنوان کرد و افزود: نباید تصور کنیم عصمت و پاکی تنها مختص اهلبیت(ع) است و دیگران هیچ سهمی از این مسیر ندارند؛ عصمت دارای مراتب و درجاتی است و انسانها نیز باید متناسب با توان و ظرفیت خود برای پاکزیستی، دوری از گناه و نزدیک شدن به سیره اهلبیت(ع) تلاش کنند.
وی با اشاره به جایگاه الگوهای دینی در تربیت نسل جوان اظهار کرد: اگر اهلبیت(ع) را الگوی خود میدانیم، باید در رفتار و سبک زندگی نیز به آنان نزدیک شویم؛ هر اندازه شباهت رفتاری و اخلاقی ما به اهلبیت(ع) بیشتر باشد، امید است در آخرت نیز به آنان نزدیکتر باشیم.
حجت الاسلام ریحانینیا با اشاره به آخرین دستنوشته شهید حاج قاسم سلیمانی گفت: در یکی از دستنوشتههای این شهید بزرگوار، عبارت «خدا مرا بپذیر، اما پاکیزه بپذیر» به چشم میخورد؛ این جمله نشاندهنده اهمیت پاکزیستی و پاکدستی در نگاه شهید سلیمانی است. کسی که در مسیر زندگی خود پاکی را سرلوحه قرار داده، با امید به رحمت الهی میتواند از خداوند بخواهد که او را پاکیزه بپذیرد.
وی با اشاره به آیه «الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» بیان کرد: بر اساس این آیه، فرشتگان هنگام قبض روح انسانهای پاک، به آنان سلام میدهند و ورودشان به بهشت را بشارت میدهند؛ بنابراین اگر میخواهیم پاکیزه از دنیا برویم، باید پاکیزه زندگی کنیم و پاکی در رفتار و کردار را از همین امروز تمرین کنیم.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه پاکدستی وظیفهای همگانی است، گفت: پاکزیستی تنها وظیفه یک گروه خاص نیست، بلکه همه مردم و مسئولان باید خود را به آن پایبند بدانند. یک مسلمان نباید اهل ربا، رشوه، اختلاس، احتکار، گرانفروشی و کمفروشی باشد و اگر هر فردی در جایگاه خود این اصول را رعایت کند، بسیاری از مشکلات اقتصادی و فشارهای اجتماعی نیز قابل کنترل خواهد بود.
وی افزود: نمیتوان همه مشکلات را تنها به تغییر دولتها و مدیران نسبت داد؛ چراکه اصلاح جامعه از رفتار تکتک افراد آغاز میشود و هر مسلمانی باید در زندگی شخصی و اجتماعی خود، صداقت، امانتداری، پاکدستی و رعایت حقوق دیگران را جدی بگیرد.
حجت الاسلام ریحانینیا با تأکید بر نقش رفتار عملی در تربیت دینی نسل جدید اظهار کرد: فرزندان ما آنگونه که میخواهیم تربیت نمیشوند، بلکه بیشتر از آنچه ما هستیم الگو میگیرند. وقتی به فرزند خود میگوییم دروغ نگو، اما او در رفتار روزمره ما دروغ را مشاهده میکند، طبیعی است که رفتار ما را بیش از گفتارمان ملاک قرار دهد.
وی ادامه داد: این موضوع درباره استاد دانشگاه، روحانی، معلم، والدین و همه افرادی که در جامعه نقش الگویی دارند نیز صدق میکند. اگر میخواهیم نسل جوان به دین و ارزشهای اسلامی نزدیک شود، باید رفتار خود را بهگونهای تنظیم کنیم که موجب فاصله گرفتن آنان از دین نشویم.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت الگوهای درست در رشد و تحول دینی جامعه گفت: رفتار نادرست افرادی که خود را نماینده دین معرفی میکنند، میتواند تصویری نامناسب از دین در ذهن نسل جوان ایجاد کند؛ از این رو، مسئولیت ما در حفظ صداقت، اخلاق و رفتار اسلامی بسیار سنگین است.
حجت الاسلام ریحانینیا در پایان با تأکید بر ضرورت ترویج فرهنگ پاکزیستی و پاکدستی در جامعه خاطرنشان کرد: پیام آیه تطهیر این است که پاکی باید معیار زندگی فردی و اجتماعی ما باشد. همانگونه که اهلبیت(ع) الگوی پاکی و طهارت هستند، همه ما نیز باید در مسیر آنان حرکت کنیم و با اصلاح رفتار خود، زمینه گسترش ارزشهای الهی و حاکمیت انسانهای صالح را فراهم سازیم.
نظر شما