خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم-تاریخ اسلام فقط روایت روزگاران گذشته و بازگویی حوادثی نیست که قرن‌ها پیش اتفاق افتاده‌اند؛ گاهی در دل همین روایت‌های تاریخی، پاسخ بسیاری از پرسش‌های امروز جامعه نهفته است.
زندگی امیرالمؤمنین امام علی(ع) از آن دست مقاطع درخشان تاریخ است که هر بار با نگاهی عمیق‌تر به آن می‌نگریم، دریچه تازه‌ای از معرفت، عدالت، سیاست‌ورزی، مردم‌داری و مسئولیت‌پذیری به روی ما گشوده می‌شود.
امروز که جامعه با پیچیدگی‌های فکری، فرهنگی و اجتماعی متعددی روبه‌روست و نسل جوان بیش از هر زمان دیگری نیازمند الگوهای روشن و قابل لمس برای شناخت حق از باطل است، بازخوانی سیره حکومتی امام علی(ع) اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. شخصیتی که در عین برخورداری از جایگاه والای معنوی، در عرصه اداره جامعه نیز الگویی ماندگار از عدالت‌خواهی، شجاعت، تدبیر و پایبندی به اصول ارائه کرد.
در این میان، تأکیدات رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، بر ابعاد مختلف زندگی و حکومت امیرالمؤمنین(ع)، به‌ویژه دوران پنج‌ساله زمامداری ایشان، می‌تواند راهگشای فهم عمیق‌تر این سیره باشد؛ دورانی که در آن، امام علی(ع) با وجود مواجهه با جنگ‌ها، فتنه‌ها، مخالفت‌ها و دشواری‌های فراوان، هیچ‌گاه عدالت و حقیقت را قربانی مصلحت‌های شخصی و سیاسی نکردند.
حکیمه بهمن‌زاده نویسنده کتاب «علل وقوع جرم از نگاه امام علی(ع)» در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، با اشاره به مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی و حکومتی امام علی(ع) از نگاه رهبر شهید انقلاب، اظهار کرد: یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های امیرالمؤمنین(ع)، پایداری و استقامت ایشان بر حق بود؛ به‌گونه‌ای که در تلاطم حوادث سیاسی و اجتماعی، هیچ‌گاه حقیقت را فراموش نکردند و در مسیر حق دچار تردید و انحراف نشدند.
وی افزود: چه در جنگ جمل، چه در جنگ صفین و چه در جنگ نهروان، محور حرکت امام علی(ع) حق‌مداری بود و ایشان تلاش می‌کردند علاوه بر پایبندی شخصی به حق، مردم را نیز به سمت شناخت و پذیرش حقیقت هدایت کنند.
تأکید رهبر شهید بر نقش مردم در تحقق حکومت علوی
بهمن‌زاده با اشاره به یکی از تأکیدات مهم رهبر شهید انقلاب درباره نقش مردم در حکومت اسلامی، ادامه داد: شهید آیت‌الله خامنه‌ای در یکی از سخنرانی‌های پایانی خود در دی‌ماه، بر این نکته تأکید کردند که حتی اگر رهبر جامعه، ولی خدا و شخصیتی همچون حضرت علی(ع) باشد، بدون همراهی مردم نمی‌تواند اهداف و برنامه‌های خود را در جامعه محقق کند.
وی با بیان اینکه این نگاه، یکی از درس‌های مهم حکومت امیرالمؤمنین(ع) برای جامعه امروز است، گفت: حق‌مداری در سطح حاکمیت اهمیت دارد، اما همراه کردن مردم، افزایش آگاهی عمومی و فراهم کردن زمینه شناخت حق نیز از ضرورت‌های اداره جامعه است.
این کارشناس حقوق با اشاره به دو مقطع مهم زندگی امام علی(ع) تصریح کرد: زندگی امیرالمؤمنین(ع) را می‌توان به دو دوره پیش از خلافت و دوران حکومت‌داری تقسیم کرد. در دوره نخست، بیشتر با فضائل فردی، شجاعت، رشادت‌ها و ویژگی‌های معنوی ایشان آشنا می‌شویم؛ برای نمونه، رشادت حضرت در ماجرای فتح خیبر از جمله جلوه‌های شناخته‌شده این دوران است.
وی افزود: اما تأکید ویژه رهبر شهید انقلاب بر دوره دوم زندگی امام علی(ع)، یعنی دوران زمامداری و اداره جامعه اسلامی بود؛ زیرا در این مقطع، موضوعاتی همچون حکومت‌داری، سیاست‌ورزی، بصیرت، عدالت اجتماعی، تعامل با مردم و نحوه مواجهه با مخالفان به‌صورت عملی نمود پیدا می‌کند.
جنگ صفین و جمل؛ روایت‌هایی تاریخی برای افزایش بصیرت امروز
بهمن‌زاده با اشاره به چرایی برجستگی جنگ‌های جمل و صفین در بیانات رهبر شهید انقلاب، اظهار کرد: توجه به این حوادث تاریخی صرفاً برای بازگویی اتفاقات گذشته نبود، بلکه هدف اصلی، استخراج درس‌هایی برای شناخت شرایط امروز جامعه و جلوگیری از تکرار خطاهای تاریخی است.
وی با اشاره به حوادث سال ۱۳۸۸ و تأکید رهبر شهید بر مفهوم بصیرت‌افزایی، گفت: در جریان فتنه سال ۸۸، آیت‌الله خامنه‌ای با یادآوری حوادث جنگ صفین، به نقش شخصیت‌هایی همچون عمار یاسر اشاره کردند؛ فردی که با روشنگری و تبیین حقایق، تلاش می‌کرد مردم را از سردرگمی خارج کند و مسیر درست را به آنان نشان دهد.
این نویسنده ادامه داد: رهبر شهید با طرح تعبیر «عمار کجاست؟» بر ضرورت حضور افرادی تأکید کردند که بتوانند در بزنگاه‌های اجتماعی، روشنگری کنند، به افزایش بصیرت مردم کمک کنند و اجازه ندهند فضای غبارآلود حوادث، تشخیص حق و باطل را دشوار کند.
وی با بیان اینکه این الگو برای نسل جوان امروز نیز کاربرد دارد، افزود: جوانان باید بدانند که در مواجهه با اخبار، جریان‌های سیاسی و اتفاقات اجتماعی، صرفاً شنونده و دنبال‌کننده نباشند، بلکه با افزایش آگاهی، مطالعه تاریخ و شناخت معیارهای حق، بتوانند مسائل را دقیق‌تر تحلیل کنند.
عدالت‌طلبی؛ شاخص اصلی حکومت امیرالمؤمنین(ع)
بهمن‌زاده عدالت‌محوری را یکی دیگر از مهم‌ترین شاخصه‌های حکومت علوی از نگاه رهبر شهید انقلاب دانست و اظهار کرد: برای شناخت جایگاه عدالت در حکومت امام علی(ع)، کافی است به بخشی از بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۸۱ در جمع مردم توجه کنیم؛ جایی که ایشان عدالت مطلق را از شاخصه‌های اصلی حکومت امیرالمؤمنین(ع) معرفی کردند.
وی ادامه داد: بر اساس این نگاه، در حکومت امام علی(ع) هیچ مصلحت شخصی، منفعت سیاسی یا ملاحظه مربوط به افراد و گروه‌ها بر عدالت مقدم نمی‌شد. حضرت حاضر نبودند حتی برای رسیدن به پیروزی، از مسیر ظلم عبور کنند.
این کارشناس ارشد حقوق با اشاره به یکی از جلوه‌های مهم عدالت‌خواهی امام علی(ع) گفت: به تعبیر رهبر شهید، این موضع‌گیری امام که حاضر نیستند پیروزی را از راه ظلم به دست بیاورند، تابلویی درخشان از سیره حکومتی ایشان است؛ چراکه برای امیرالمؤمنین(ع) رسیدن به هدف، به هر وسیله‌ای قابل قبول نبود و وسیله رسیدن به پیروزی نیز باید عادلانه می‌بود.
وی با بیان اینکه عدالت در سیره امام علی(ع) محدود به یک حوزه خاص نبود، افزود: عدالت اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی در حکومت علوی جایگاه ویژه‌ای داشت و حضرت در اجرای احکام نیز هیچ‌گونه تبعیضی را نمی‌پذیرفتند. در نگاه ایشان، جایگاه اجتماعی، قدرت، ثروت و وابستگی افراد نمی‌توانست معیاری برای متفاوت برخورد کردن با مردم باشد.
بهمن‌زاده تأکید کرد: این نگاه برای مدیران امروز نیز یک معیار اساسی است؛ اینکه در تصمیم‌گیری‌ها، منافع عمومی بر منافع فردی و گروهی مقدم باشد و عدالت نه در شعار، بلکه در رفتار و عملکرد مسئولان نمود پیدا کند.
مدارا با مخالفان؛ درس مهم سیره سیاسی امام علی(ع) برای مدیران
وی با اشاره به پیوند عمیق سلوک معنوی و سیاسی امیرالمؤمنین(ع) اظهار کرد: یکی دیگر از نکاتی که رهبر شهید انقلاب در تبیین شخصیت امام علی(ع) بر آن تأکید داشتند، این بود که سلوک سیاسی حضرت را نمی‌توان از سلوک معنوی ایشان جدا کرد.
این نویسنده افزود: در همین چارچوب، مدارا با مخالفان و منتقدان یکی از ویژگی‌های مهم رفتار سیاسی امام علی(ع) بود. با وجود اینکه حضرت در دوران حکومت پنج‌ساله خود با سه جنگ بزرگ جمل، صفین و نهروان مواجه شدند، اما این موضوع به معنای آن نبود که از ابتدا و بدون رعایت اصول مدارا، به مقابله نظامی با مخالفان روی بیاورند.
وی ادامه داد: رهبر شهید انقلاب تأکید داشتند که امیرالمؤمنین(ع) شخصیتی نبودند که بدون رعایت مداراهای لازم با مخالفان، دست به شمشیر ببرند. حتی در ابتدای خلافت، عده‌ای از ایشان درخواست کردند که کار مخالفان را یکسره کنند، اما حضرت به جای شتاب‌زدگی، آنان را به صبر و بردباری دعوت کردند.
بهمن‌زاده با اشاره به شیوه برخورد امام علی(ع) با خوارج نیز گفت: حضرت حتی در مواجهه با خوارج، تا زمانی که آنان دست به اقدام مسلحانه نزده بودند، با مدارا رفتار می‌کردند و صرف مخالفت و اختلاف فکری را مجوز برخورد نظامی نمی‌دانستند.
وی با بیان اینکه این سیره می‌تواند الگویی برای مدیران و مسئولان امروز باشد، تصریح کرد: یکی از مشکلاتی که گاهی در رفتار برخی مدیران مشاهده می‌شود، نداشتن صبر و تحمل کافی در برابر انتقاد است؛ درحالی‌که مسئولیت در نظام اسلامی، ظرفیت شنیدن نقد، پاسخگویی و مدارا با دیدگاه‌های متفاوت را می‌طلبد.
این کارشناس حقوق خاطرنشان کرد: در نهج‌البلاغه نیز بر جامعه‌ای تأکید شده است که افراد بتوانند بدون لکنت زبان، حق خود را مطالبه کنند و کسی که مورد ظلم قرار گرفته، از بیان اعتراض و درخواست حق خود هراس نداشته باشد. این آموزه باید در رفتار مدیران، مسئولان و نمایندگان مردم مورد توجه قرار گیرد.
شناخت دشمن اصلی و پرهیز از غفلت در پیچ‌وخم جریان‌های سیاسی
بهمن‌زاده با تأکید بر اینکه بازخوانی سیره امام علی(ع) می‌تواند به شناخت بهتر جریان‌های سیاسی و اجتماعی امروز کمک کند، گفت: یکی از درس‌های مهمی که از تاریخ حکومت امیرالمؤمنین(ع) و بیانات رهبر شهید انقلاب می‌توان گرفت، ضرورت شناخت دشمن اصلی و پرهیز از غفلت در میان حوادث و اختلافات فرعی است.
وی با اشاره به موضوع جریان‌های تکفیری و حوادث منطقه‌ای افزود: رهبر شهید انقلاب در مقاطع مختلف، از جمله در زمان ظهور و گسترش جریان داعش، بر این نکته تأکید داشتند که نباید فعالیت جریان‌های تکفیری ما را از شناخت دشمن اصلی، یعنی استکبار آمریکا، غافل کند.
این نویسنده با یادآوری بخشی از سیره امام علی(ع) در مواجهه با خوارج اظهار کرد: پس از مقابله با خوارج نیز حضرت به یاران خود هشدار دادند که مبادا درگیر شدن با این جریان، آنان را از دشمن اصلی و تهدید بزرگ‌تر، یعنی معاویه، غافل کند. این نگاه نشان می‌دهد که شناخت اولویت‌ها و تشخیص درست صحنه، یکی از ضرورت‌های مهم بصیرت سیاسی است.
وی همچنین با اشاره به شیوه برخورد امام علی(ع) با خواص در جریان جنگ جمل گفت: رفتار حضرت با شخصیت‌ها و خواصی که دچار اشتباه شدند نیز ظرفیت‌های فراوانی برای بررسی و الگوبرداری دارد. امروز هم ممکن است برخی افراد اثرگذار در جامعه دچار خطا در تحلیل یا تصمیم‌گیری شوند؛ بنابراین باید سیره امام علی(ع) را در شناخت خطاها، نحوه مواجهه با خواص و حفظ اصول مورد توجه قرار داد.
بهمن‌زاده در پایان تأکید کرد: زندگی امیرالمؤمنین(ع) تنها مجموعه‌ای از فضائل فردی و تاریخی نیست، بلکه یک مکتب جامع برای اداره جامعه، رفتار با مردم، مواجهه با مخالفان، تحقق عدالت و شناخت جریان‌های سیاسی است. اگر مدیران، مسئولان و نسل جوان بتوانند این آموزه‌ها را از سطح مطالعه و شعار به عرصه عمل وارد کنند، بسیاری از چالش‌های اجتماعی و مدیریتی را می‌توان با نگاه دقیق‌تر و مسئولانه‌تری مدیریت کرد.
نظر شما