به گزارش خبرگزاری شبستان از ایلام؛ صدای اذان از گلدستهها بلند میشود؛ درهای مسجد باز است، صفهای نماز شکل میگیرد و برنامههای مذهبی طبق روال برگزار میشود، اما جای بسیاری از نوجوانانی که روزگاری در گوشهوکنار همین مسجدها مینشستند، خالی است. نسلی که ساعتها در فضای مجازی حضور دارد، برای علایقش دنبال گروه و جمع میگردد، به دنبال دیدهشدن، شنیدهشدن و تجربهکردن است، اما گاهی در نزدیکترین پایگاه فرهنگی محله، جای مشخصی برای خودش پیدا نمیکند.
این روزها پرسش مهم این است: چرا مسجد با وجود جایگاه تاریخی و اعتقادی خود، برای بخشی از نسل نوجوان جذابیت گذشته را ندارد؟ آیا نوجوانان از معنویت فاصله گرفتهاند یا شیوههای ارتباطی و برنامههای فرهنگی مساجد نتوانستهاند با دنیای متحول آنان همراه شوند؟
نوجوانان؛ نسلی که فقط شنونده نیست
برای شناخت فاصله نوجوانان از مسجد، پیش از هر قضاوتی باید پای صحبت خودشان نشست. نوجوان امروز با نسلهای گذشته تفاوتهایی دارد؛ او دوست دارد سؤال بپرسد، نظر بدهد، در تصمیمگیری مشارکت کند و صرفاً مخاطب برنامههایی نباشد که دیگران برایش طراحی کردهاند.
زهرا عباسی یک نوجوان ۱۶ ساله، درباره دلیل کمتر رفتن به مسجد میگوید: من با نماز و مسائل دینی مشکلی ندارم، اما وقتی به مسجد میروم، بیشتر برنامهها برای بزرگترهاست. معمولاً باید ساکت باشیم و فقط گوش کنیم. کمتر پیش میآید کسی از ما بپرسد چه برنامهای دوست داریم یا چه موضوعاتی برایمان اهمیت دارد.
میلاد موسوی نوجوان دیگری نیز مسئله را از زاویه متفاوتی بیان میکند: دوست دارم جایی باشم که بتوانم با دوستانم ارتباط داشته باشم، ورزش کنم، کتاب بخوانم یا حتی درباره موضوعاتی که ذهنم را مشغول کرده صحبت کنم. اگر مسجد چنین فضایی داشته باشد، دلیلی ندارد به جای دیگری بروم.
این جملات، اگر در میدان واقعی نیز تکرار شوند، یک پیام مهم دارند؛ نوجوانان لزوماً با اصل مسجد مسئله ندارند، بلکه ممکن است با شکل حضور خود در آن احساس ارتباط نکنند.
مسجد خانهای که گاهی زبان مهمانانش را نمیداند
یکی از مهمترین چالشهای برخی فعالیتهای فرهنگی مساجد، فاصله میان محتوای برنامهها و نیازهای واقعی مخاطبان است. برگزاری مراسم مذهبی، کلاسهای قرآنی و سخنرانیهای دینی ارزشمند است، اما نمیتوان انتظار داشت همه نیازهای فرهنگی و اجتماعی نوجوانان تنها از این مسیر پاسخ داده شود.

نسل جدید به فضایی نیاز دارد که در آن علاوه بر آموزش، امکان تجربه، خلاقیت، گفتوگو و مشارکت نیز فراهم باشد. مسجدی که تنها در مناسبتهای مذهبی به یاد نوجوانان میافتد، نمیتواند انتظار داشته باشد در تمام روزهای سال برای آنان یک مقصد فرهنگی جذاب باقی بماند.
در واقع، مسئله فقط تعداد برنامهها نیست؛ کیفیت ارتباط با مخاطب اهمیت بیشتری دارد. گاهی یک مربی خوشبرخورد، یک جمع دوستانه سالم یا فرصت مشارکت در یک فعالیت گروهی، تأثیری عمیقتر از چندین برنامه پرهزینه بر نوجوان میگذارد.
خانوادهها؛ میان دغدغه تربیت و کمبود فرصت
خانوادهها نیز در شکلگیری رابطه نوجوان با مسجد نقش مهمی دارند. بسیاری از والدین تمایل دارند فرزندانشان با محیطهای مذهبی و فرهنگی ارتباط داشته باشند، اما در عمل، مشغلههای زندگی، محدودیتهای زمانی و نبود برنامههای متناسب با سن فرزندان، این ارتباط را دشوار میکند.
شهناز احمدی درباره تجربه خود میگوید: دوست دارم فرزندم با مسجد ارتباط داشته باشد، اما باید برنامهای وجود داشته باشد که خودش هم علاقهمند شود. نمیتوانیم همیشه او را مجبور کنیم به مسجد برود. وقتی محیط برایش جذاب نباشد، حضورش هم ماندگار نمیشود.
از سوی دیگر، برخی خانوادهها نگران نوع ارتباط فرزندانشان با فضای مجازی و گروههای دوستی هستند و مسجد را یکی از ظرفیتهای مهم برای ایجاد روابط سالم و تقویت هویت دینی و اجتماعی نوجوانان میدانند.
با این حال، نمیتوان تمام مسئولیت جذب نوجوانان را بر دوش خانواده گذاشت. مسجد نیز باید برای ایجاد رابطهای مستمر و داوطلبانه با نسل جدید برنامه داشته باشد.
امام جماعت حلقه اتصال مسجد و نسل جدید
در میان عوامل مختلف، نقش امام جماعت و فعالان فرهنگی مسجد تعیینکننده است.
امام جماعتی که تنها در زمان اقامه نماز با نمازگزاران ارتباط دارد، فرصت محدودی برای شناخت مسائل نوجوانان خواهد داشت؛ اما امام جماعتی که در میان نوجوانان حضور پیدا میکند، به حرفهایشان گوش میدهد و با زبان قابل فهم با آنان گفتوگو میکند، میتواند اعتماد و علاقه بیشتری ایجاد کند.
حجتالاسلام اکبری یک امام جماعت، او درباره ضرورت تغییر رویکرد فرهنگی مسجد میگوید: نوجوان امروز را نمیتوان تنها با توصیه و تذکر جذب کرد. باید برای او وقت گذاشت، به سؤالاتش پاسخ داد و اجازه داد در فعالیتهای مسجد نقش داشته باشد. اگر نوجوان احساس کند مسجد خانه خودش است، برای حضور در آن نیاز به اجبار ندارد.

به اعتقاد او، مسجد باید علاوه بر کارکرد عبادی، به محیطی برای تربیت اجتماعی، تقویت مسئولیتپذیری، شناسایی استعدادها و ایجاد دوستیهای سالم تبدیل شود.
حجتالاسلام مهینپرست، امام جمعه چوار، در گفتوگو با خبرنگار ما با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به نسل نوجوان، اظهار میکند: اگر میخواهیم نوجوانان ارتباط عمیقتری با مسجد داشته باشند، باید فضای مسجد را برای حضور و مشارکت آنان آماده کنیم. نوجوان امروز نیازمند محبت، احترام، گفتوگو و فرصت بروز استعدادهای خود است و نمیتوان تنها با توصیه و دعوت، انتظار حضور مستمر او را داشت.
وی با تأکید بر اینکه مسجد باید به کانون تربیت، نشاط اجتماعی و پرورش استعدادهای نوجوانان تبدیل شود، میافزاید: باید به نوجوان مسئولیت بدهیم و اجازه دهیم در برنامهریزی و اجرای فعالیتهای فرهنگی نقش داشته باشد. وقتی نوجوان احساس کند در مسجد دیده میشود و حضورش اهمیت دارد، تعلق بیشتری به این محیط پیدا میکند.
امام جمعه چوار همچنین بر ضرورت همکاری خانوادهها، امامان جماعت، مربیان فرهنگی و مسئولان برای تقویت ارتباط نوجوانان با مسجد تأکید میکند.
فضای مجازی رقیب مسجد نیست
یکی دیگر از موضوعات مهم در بررسی فاصله نوجوانان از مسجد، گسترش حضور آنان در فضای مجازی است. شبکههای اجتماعی برای نوجوانان امکان ارتباط، سرگرمی، یادگیری و دیدهشدن فراهم کردهاند؛ امکاناتی که در برخی محیطهای فرهنگی سنتی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
اما مسئله را نباید صرفاً به رقابت مسجد با تلفن همراه و شبکههای اجتماعی تقلیل داد. فضای مجازی بخشی از واقعیت زندگی نسل جدید است و نادیدهگرفتن آن، فاصله میان نهادهای فرهنگی و نوجوانان را بیشتر میکند.
مسجد میتواند از همین ظرفیت برای معرفی برنامهها، تولید محتوای جذاب، ایجاد گروههای فرهنگی و اطلاعرسانی فعالیتهای نوجوانان استفاده کند. حتی نوجوانان علاقهمند میتوانند در تولید محتوای قرآنی، رسانهای و فرهنگی مسجد مشارکت داشته باشند.
به بیان دیگر، به جای آنکه فضای مجازی صرفاً تهدیدی برای فعالیتهای مسجد تلقی شود، میتوان آن را به ابزاری برای ارتباط مؤثرتر با نسل نوجوان تبدیل کرد.
مسئولان فرهنگی؛ آمار برنامهها کافی نیست
در سطح سیاستگذاری فرهنگی نیز باید یک پرسش جدی مطرح شود: موفقیت برنامههای نوجوانان در مساجد با چه شاخصی سنجیده میشود؟
تعداد مراسم برگزارشده، کلاسهای تشکیلشده و مسابقات اجراشده، بهتنهایی نمیتواند نشاندهنده موفقیت یک برنامه فرهنگی باشد. مهمتر از تعداد برنامهها، میزان مشارکت واقعی نوجوانان، استمرار حضور، احساس تعلق و نقشی است که آنان در اداره فعالیتهای مسجد پیدا میکنند.
محمدسجاد صفرپور کارشناس فرهنگی با اشاره به این موضوع میگوید: گاهی برای نوجوانان برنامه طراحی میکنیم، اما خود نوجوانان در طراحی آن حضور ندارند. نتیجه این میشود که برنامهها از نگاه مسئولان جذاب هستند، اما مخاطب اصلی ارتباط چندانی با آن برقرار نمیکند. باید از برنامهریزی یکطرفه فاصله بگیریم و به سمت مشارکت واقعی نوجوانان حرکت کنیم.

وی معتقد است تشکیل شورای نوجوانان در مساجد، استفاده از مربیان جوان، شناسایی علایق محلی و اختصاص فضای مشخص برای فعالیتهای نوجوانان میتواند به تقویت این ارتباط کمک کند.
مدهامتان؛ الگویی برای بازگشت استعدادها به مسجد
یکی از ظرفیتهایی که میتواند در این مسیر مورد توجه قرار گیرد، فعالیتهای قرآنی و فرهنگی مسجدمحور است. رویدادهایی مانند مسابقات قرآنی «مدهامتان» نشان میدهند که مسجد میتواند فراتر از یک محل برگزاری مراسم، بستری برای شناسایی و پرورش استعدادهای نسل جدید باشد.
هنگامی که نوجوان فرصت پیدا میکند توانایی خود را در زمینههایی مانند قرائت، حفظ قرآن، هنر، قصهگویی، تئاتر و فعالیتهای فرهنگی به نمایش بگذارد، مسجد از یک فضای صرفاً آموزشی به محیطی برای تجربه، رشد و شکوفایی تبدیل میشود.
این نگاه باید به فعالیتهای روزمره مساجد نیز تسری پیدا کند؛ بهگونهای که هر مسجد بتواند متناسب با ظرفیت محله، استعدادهای نوجوانان را شناسایی و برای رشد آنان زمینهسازی کند.
راه بازگشت نوجوانان به مسجد از کجا میگذرد؟
بازسازی رابطه مسجد و نسل نوجوان، پیش از هر چیز نیازمند تغییر نگاه است. نوجوان نباید تنها مخاطب برنامههای فرهنگی باشد؛ او باید در شکلگیری و اجرای این برنامهها سهم داشته باشد.
ایجاد اتاق نوجوان در مساجد، برگزاری نشستهای آزاد گفتوگو، تشکیل گروههای ورزشی و هنری، راهاندازی گروههای رسانهای و قرآنی، استفاده از مربیان جوان و برگزاری اردوهای فرهنگی و تفریحی، از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش احساس تعلق نوجوانان کمک کند.
البته اجرای چنین برنامههایی بدون شناخت واقعی نیازهای نوجوانان امکانپذیر نیست. هر محله شرایط خاص خود را دارد و نمیتوان برای تمام مساجد نسخهای یکسان پیچید.
مسئولان فرهنگی نیز باید به جای تمرکز صرف بر برگزاری برنامههای مناسبتی، برای فعالیتهای مستمر و تربیت نیروهای جوان سرمایهگذاری کنند.
مسجد باید برای نوجوانان جا داشته باشد؛ نه فقط در صف نماز، بلکه در تصمیمگیری و مدیریت فعالیتها.
فاصله نسل نوجوان از مسجد را نمیتوان صرفاً با برچسبهایی مانند بیعلاقگی، کمتوجهی یا تغییر سبک زندگی توضیح داد. این مسئله حاصل مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی است که نیازمند بررسی میدانی و نگاه کارشناسی است.
شاید زمان آن رسیده باشد که متولیان فرهنگی به جای پرسیدن اینکه چرا نوجوانان به مسجد نمیآیند، سؤال دیگری را مطرح کنند: اگر امروز یک نوجوان وارد مسجد شود، چه چیزی در انتظار اوست؟ آیا کسی هست که نامش را بداند، دغدغهاش را بشنود، استعدادش را کشف کند و به او فرصت نقشآفرینی بدهد؟
مسجد زمانی میتواند دوباره به کانون تربیت نسل نوجوان تبدیل شود که نوجوان در آن فقط شنونده نباشد؛ بلکه خودش را عضوی اثرگذار از این خانواده بداند.
شاید مسئله اصلی، دورشدن نوجوانان از مسجد نباشد؛ شاید مسجد باید راه نزدیکشدن دوباره به نوجوانان را پیدا کند.
نظر شما