به گزارش خبرگزاری شبستان، از جان‌سوزترین صحنه‌های تاریخ اسلام، واپسین لحظات زندگی حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) و وداع امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) با همسر گرامی خویش است؛ بانویی که پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، روزهای دشواری را پشت سر گذاشت و سرانجام در جوانی به دیدار پدر شتافت.
روایت این وداع، تنها حکایت فقدان یک همسر و مادر نیست؛ بلکه تصویری از مظلومیت خاندان پیامبر(ص)، عمق محبت و پیوند معنوی امیرالمؤمنین(ع) با حضرت زهرا(س) و جایگاه بی‌بدیل آن بانوی بزرگ در زندگی اهل‌بیت(ع) را به نمایش می‌گذارد.
حنوط بهشتی؛ آمادگی برای دیدار پدر
در برخی گزارش‌های روایی، از لحظات پایانی زندگی حضرت فاطمه(س) و گفت‌وگوی ایشان با اسماء بنت عمیس سخن به میان آمده است. در این نقل‌ها آمده است که حضرت، اسماء را فراخواند و از او خواست باقی‌مانده حنوط پیامبر اکرم(ص) را که از کافور بهشتی تهیه شده بود، بیاورد و در کنار سر ایشان قرار دهد.
سپس حضرت پارچه‌ای بر روی خود کشید و از اسماء خواست اندکی منتظر بماند و پس از آن ایشان را صدا بزند؛ اگر پاسخی نشنید، بداند که به پدر بزرگوارش ملحق شده است.
اسماء پس از مدتی حضرت را صدا زد، اما پاسخی نشنید. بار دیگر ایشان را با عباراتی همچون دختر محمد مصطفی(ص) و دختر گرامی‌ترین انسان‌ها خطاب کرد، اما باز هم پاسخی دریافت نکرد. هنگامی که پارچه را از چهره حضرت کنار زد، دریافت که بانوی بزرگ اسلام از دنیا رفته است.
در ادامه این گزارش، از اندوه اسماء و وداع او با پیکر مطهر حضرت سخن گفته شده است؛ آنجا که با قلبی آکنده از غم، از ایشان می‌خواهد سلامش را به پیامبر اکرم(ص) برساند.
وداع حسنین(ع) با مادر؛ خانه‌ای که دیگر صدای مادر در آن شنیده نمی‌شد
از دیگر صحنه‌های تأثیرگذار این روایت، مواجهه امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) با پیکر مادر است. آن دو بزرگوار که هنوز در دوران کودکی به سر می‌بردند، پس از ورود به خانه از اسماء پرسیدند که چرا مادرشان در این ساعت استراحت کرده است.
پاسخ اسماء، حقیقت تلخ این فقدان را آشکار کرد؛ مادرشان دیگر در میان آنان نبود. در این نقل آمده است که امام حسن(ع) خود را بر پیکر مادر انداخت و با اندوه از ایشان خواست با او سخن بگوید. امام حسین(ع) نیز به مادر نزدیک شد و با قلبی شکسته، از ایشان خواست پیش از آنکه تاب و توان خود را از دست بدهد، با او سخن بگوید.
اسماء از آن دو بزرگوار خواست نزد پدرشان، امیرالمؤمنین علی(ع)، بروند و او را از این مصیبت آگاه سازند.
این صحنه، تصویری از غربت و مظلومیت بانویی است که هنوز زمان زیادی از رحلت پدرش نگذشته بود و اکنون فرزندان خردسالش نیز باید با فقدان مادر روبه‌رو می‌شدند.
وقتی علی(ع) با داغ فاطمه(س) روبه‌رو شد
امیرالمؤمنین علی(ع) در طول زندگی خود، دشواری‌ها و مصائب فراوانی را تحمل کرده بود؛ اما فقدان حضرت زهرا(س)، مصیبتی متفاوت و جان‌کاه بود. در برخی گزارش‌های تاریخی، از اندوه عمیق و شتاب ایشان به سوی خانه پس از آگاهی از رحلت حضرت سخن گفته شده است.
با این حال، آنچه از عمق این اندوه در منابع اسلامی به یادگار مانده، سخنان ماندگار امام علی(ع) در نهج‌البلاغه است؛ سخنانی که هنگام دفن پیکر مطهر حضرت زهرا(س) و در خطاب به پیامبر اکرم(ص) بیان فرمودند.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه، با قلبی آکنده از اندوه می‌فرماید:
«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَعَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَالسَّرِیعَةِ اللِّحَاقِ بِکَ».
سلام بر تو ای رسول خدا، از جانب من و از جانب دخترت که اکنون در جوار تو فرود آمده و چه زود به تو ملحق شده است.
این عبارت، به‌خوبی گویای عمق اندوه امام علی(ع) از فراق همسر خویش است؛ همسری که نه‌تنها شریک زندگی، بلکه همراه و پشتیبان ایشان در دشوارترین روزهای پس از رحلت پیامبر(ص) بود.
امام(ع) در ادامه، از کاهش توان شکیبایی خود در برابر این مصیبت سخن می‌گوید:
«قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی وَرَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی».
ای رسول خدا! در فراق دختر برگزیده‌ات، صبر و شکیبایی‌ام اندک شده و توان تحملم سست گشته است.
شاید تأمل‌برانگیزترین بخش این سخنان، آن باشد که امام علی(ع)، با وجود جایگاه والای معنوی و استقامت کم‌نظیر خود، در برابر این فقدان از اندوهی سخن می‌گوید که تحمل آن برایش دشوار شده است.
فاطمه(س) امانتی بود که به صاحبش بازگشت
یکی از عمیق‌ترین تعابیر امیرالمؤمنین(ع) در این خطبه، آنجاست که از حضرت زهرا(س) به‌عنوان امانتی یاد می‌کند که اکنون به صاحب اصلی خود بازگشته است:
«فَلَقَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ وَأُخِذَتِ الرَّهِینَةُ، أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَأَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّدٌ».
امانت بازگردانده شد و گروگان بازپس گرفته شد؛ اما اندوه من پایانی ندارد و شب‌هایم با بیداری و بی‌قراری همراه خواهد بود.
این تعبیر، بیانگر نگاه توحیدی امام علی(ع) به زندگی و مرگ است. حضرت زهرا(س) امانتی الهی بود که مدتی در کنار ایشان قرار داشت و اکنون به سوی پروردگار بازگشته بود؛ با این حال، پذیرش حقیقت بازگشت به سوی خداوند، از سنگینی داغ و اندوه فقدان آن بانوی بزرگ نمی‌کاست.
در این فراز، دو حقیقت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ از یک سو تسلیم در برابر اراده الهی و از سوی دیگر، اندوه عمیق انسانی در فراق محبوب. امام علی(ع) با وجود اعتقاد راسخ به حکمت و وعده الهی، از شب‌های بی‌قراری و اندوهی سخن می‌گوید که پس از فراق فاطمه(س) بر زندگی ایشان سایه خواهد افکند.
شکایت علی(ع) از مظلومیت فاطمه(س) در محضر پیامبر(ص)
بخش دیگری از خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه، به حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و آنچه بر حضرت زهرا(س) گذشت، اختصاص دارد. امیرالمؤمنین(ع) در فرازی خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید:
«وَسَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَی هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَاسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ».
به‌زودی دخترت تو را از همدستی امتت در ستم و تضییع حق او آگاه خواهد ساخت؛ پس با اصرار از او بپرس و از آنچه بر او گذشته است، جویا شو.
این عبارت، از سنگینی مصائبی حکایت دارد که پس از رحلت پیامبر(ص) بر دختر گرامی ایشان وارد شد. امام علی(ع) در حالی این سخنان را بیان می‌کند که هنوز فاصله زیادی از رحلت رسول خدا(ص) نگذشته و خاطره حضور آن حضرت در میان مردم تازه بوده است.
گویی این وداع، تنها اعلام خبر رحلت همسر نیست؛ بلکه بازگویی رنج‌ها و مصائبی است که پس از رحلت پیامبر(ص) بر خاندان ایشان گذشت. از این منظر، خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه علاوه بر جنبه عاطفی و سوگوارانه، حامل پیامی تاریخی درباره مظلومیت حضرت زهرا(س) نیز هست.
سلامی که از سر خستگی نبود؛ وداعی برای همیشه
امیرالمؤمنین(ع) در پایان سخنان خود، با عبارتی سرشار از وفاداری و اندوه، به پیامبر اکرم(ص) و حضرت زهرا(س) سلام می‌دهد:
«وَالسَّلَامُ عَلَیْکُمَا سَلَامَ مُوَدِّعٍ، لَا قَالٍ وَلَا سَئِمٍ».
سلام بر شما دو نفر؛ سلام کسی که وداع می‌کند، نه از روی ناخشنودی و نه از سر خستگی.
این فراز، نشان می‌دهد که بازگشت امام علی(ع) از کنار مرقد پیامبر(ص)، به معنای کاهش محبت یا خستگی از حضور در کنار آن حضرت نیست؛ همان‌گونه که ماندن در کنار آرامگاه نیز به معنای تردید در وعده الهی درباره شکیبایان نخواهد بود.
امام علی(ع) در این وداع، میان اندوه شخصی و ایمان به وعده الهی پیوند برقرار می‌کند؛ اندوهی که از محبت عمیق سرچشمه می‌گیرد و ایمانی که به ایشان در برابر مصیبت، استقامت می‌بخشد.
فاطمه(س) رفت، اما داغ او در کلام علی(ع) ماندگار شد
خطبه ۲۰۲ نهج‌البلاغه را باید فراتر از یک مرثیه شخصی دانست. این سخنان، هم عمق محبت و پیوند معنوی امیرالمؤمنین(ع) با حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد و هم گوشه‌ای از مظلومیت دختر پیامبر(ص) و حوادث تلخ پس از رحلت رسول خدا(ص) را در خود جای داده است.
شاید جان‌سوزترین بخش این وداع آن باشد که علی(ع)، همان شخصیتی که در میدان‌های دشوار و حوادث بزرگ تاریخ اسلام نماد استقامت و شجاعت بود، در برابر فقدان فاطمه(س) از اندوهی سخن می‌گوید که پایان‌ناپذیر است و شب‌هایی که با بیداری و بی‌قراری سپری خواهد شد.
حضرت زهرا(س) از خانه علی(ع) رفت، اما یاد و نام او در جان امیرالمؤمنین(ع) باقی ماند. آنچه این وداع را در تاریخ اسلام ماندگار کرده، تنها اندوه یک همسر در فراق همسرش نیست؛ بلکه روایت پیوندی عمیق میان دو شخصیت بزرگ تاریخ اسلام و گواهی تاریخی بر رنج‌های خاندان پیامبر(ص) است؛ وداعی که قرن‌ها گذشته، اما هنوز کلمات علی(ع) در آن، عمق این داغ را به تصویر می‌کشد.
یادداشت: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدعلی میرلوحی پژوهشگر فقه و حقوق
نظر شما