خبرگزاری شبستان_خراسان جنوبی: آب، گاهی آن‌قدر آرام و بی‌صدا از زندگی‌مان عبور می‌کند که فراموش می‌کنیم برای رسیدن هر قطره‌اش چه مسافتی طی شده، چه سفره‌هایی در دل زمین آن را در آغوش گرفته‌اند و چه سال‌هایی بر آن گذشته است. شیر را باز می‌کنیم، لیوان را پر می‌کنیم و بی‌آنکه لحظه‌ای درنگ کنیم، از کنار ارزشمندترین دارایی زندگی‌مان می‌گذریم؛ دارایی‌ای که در سرزمینی چون خراسان جنوبی، به دست آوردنش قصه‌ای به درازای فاصله روستاها و ژرفای سفره‌های زیرزمینی دارد.
شاید اگر بدانیم آبی که امروز در خانه‌هایمان جاری است، در بسیاری موارد حاصل هزاران سال ماندگاری در اعماق زمین است، دیگر به آسانی از کنار بازماندن یک شیر آب عبور نکنیم.
این همان تغییری است که موسی حسنی، معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی، در دیدار با خبرنگاران بر آن تأکید کرد؛ تغییری از جنس بازنگری در نگاه جامعه به آب، فراتر از توصیه‌های تکراری برای کاهش مصرف.
او برای ترسیم دشواری تأمین آب در خراسان جنوبی، ابتدا به جغرافیای متفاوت این استان اشاره کرد؛ استانی که با وجود برخورداری از حدود یک درصد جمعیت کشور، به دلیل وسعت جغرافیایی و پراکندگی سکونتگاه‌ها، سهم قابل توجهی از زیرساخت‌های انتقال و پمپاژ آب کشور را در خود جای داده است.
به گفته حسنی، چهار درصد خطوط انتقال آب و شش درصد ظرفیت پمپاژ کشور در اختیار خراسان جنوبی است؛ در حالی که تنها یک درصد جمعیت کشور در این استان زندگی می‌کنند.
او با اشاره به پراکندگی بیش از یک‌هزار و ۱۰۰ روستای تحت پوشش، توضیح داد که برخلاف استان‌های پرجمعیت و برخوردار از سکونتگاه‌های متراکم، در خراسان جنوبی فاصله میان روستاها و مراکز شهرستان‌ها، تأمین و نگهداری زیرساخت‌های آبرسانی را دشوارتر کرده است.
۱۲ هزار کیلومتر شبکه و خط انتقال آب در استان وجود دارد؛ مسافتی که به تعبیر معاون شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی، حدود ۱۲ برابر فاصله بیرجند تا تهران است. این عدد فقط یک آمار فنی نیست؛ روایت هزاران کیلومتر لوله، تأسیسات، مخزن و تجهیزاتی است که باید به‌طور مستمر نگهداری شوند تا آب در دورترین نقاط استان نیز به دست مردم برسد.
حسنی با بیان اینکه بخش عمده‌ای از زیرساخت‌های فیزیکی آبرسانی در استان ایجاد شده است، گفت: پوشش آبرسانی در شهرهای استان کامل و پوشش روستایی نیز بیش از ۹۱ درصد است و اکنون باید در کنار توسعه زیرساخت‌ها، برای حفاظت از منابع و اصلاح الگوی مصرف نیز سرمایه‌گذاری جدی‌تری انجام شود.
سفره‌هایی که دیگر بی‌انتها نیستند
اما دشواری اصلی تنها در رساندن آب به روستاها خلاصه نمی‌شود. مسئله مهم‌تر، منبعی است که این آب از آن تأمین می‌شود؛ منابعی که سال‌هاست زیر فشار برداشت‌های مستمر قرار گرفته‌اند.
معاون شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی با اشاره به اینکه حدود ۹۸ درصد آب مصرفی استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود، نسبت به افت مستمر سطح آبخوان‌ها هشدار داد.
او گفت: افت متوسط سالانه سطح آب‌های زیرزمینی حدود ۲۶ سانتی‌متر گزارش می‌شود و در برخی دشت‌ها این میزان به یک متر نیز می‌رسد.
در این میان، نام «سفره آب زیرزمینی» خود حامل معنایی قابل تأمل است؛ سفره‌ای که گویی برای همه گسترده شده، اما آیا هرکدام از ما به اندازه سهم خود از آن برداشت می‌کنیم؟
حسنی با طرح این پرسش که آیا داشتن مجوز برداشت یا پرداخت هزینه آب، مجوز مصرف بی‌رویه آن است، تأکید کرد: منابع زیرزمینی محدودند و نمی‌توانیم به صرف داشتن پروانه یا پرداخت بهای آب، هر میزان که خواستیم از این ذخایر برداشت کنیم.
وی همچنین با اشاره به قدمت منابع آب زیرزمینی استان، نکته‌ای تأمل‌برانگیز درباره عمر این ذخایر مطرح کرد؛ بر اساس توضیحات وی، بخش عمده‌ای از آبی که امروز مصرف می‌شود، حاصل بارش‌های چند هزار سال گذشته است و تنها حدود ۱۵ درصد آن به ۵۰ سال اخیر مربوط می‌شود.
این یعنی آبی که امروز در اختیار ماست، صرفاً محصول بارندگی یک فصل یا یک سال نیست؛ بخشی از میراث طبیعی نسل‌هایی است که پیش از ما زیسته‌اند و باید برای نسل‌هایی که هنوز نیامده‌اند نیز باقی بماند.
آب را در گفت‌وگوهای خانوادگی جدی بگیریم
حسنی معتقد است یکی از چالش‌های مدیریت مصرف، تکراری شدن ادبیات هشدار درباره کم‌آبی است. سال‌هاست به مردم گفته‌ایم کمتر مصرف کنند، اما شاید کمتر درباره چرایی این ضرورت و ارزش واقعی آبی که در اختیار داریم، سخن گفته‌ایم.
وی با اشاره به تجربه حضور در نشست‌های دهیاران و استقبال حاضران از طرح موضوع ارزش ذاتی آب، گفت: باید نگاه مردم به آب تغییر کند. آب کالایی عادی نیست که صرفاً با پرداخت یک قبض بتوان ارزش واقعی آن را سنجید.
به باور وی، فرهنگ مصرف آب پیش از آنکه در بخشنامه‌ها و توصیه‌های سازمانی شکل بگیرد، باید در خانواده‌ها نهادینه شود.
وقتی پدر خانواده با شلنگ آب حیاط یا خودرو را می‌شوید، فرزندان نیز همان رفتار را یاد می‌گیرند. وقتی مادر خانواده در مصرف آب دقت می‌کند، این رفتار به بخشی از تربیت روزمره کودکان تبدیل می‌شود.
از همین رو، حسنی بر نقش بانوان، رسانه‌ها، کودکان، آموزش‌وپرورش و روحانیت در مساجد تأکید کرد و گفت: نسل جدید نباید با این تصور بزرگ شود که آب همیشه و به هر میزان در دسترس است.
او حتی از یک تجربه ساده اما کاربردی برای مدیریت مصرف در خانه‌ها سخن گفت: کوتاه کردن زمان استحمام. به گفته وی، هر دقیقه استفاده از دوش حمام، بسته به نوع شیر و میزان جریان آب، حدود ۱۲ تا ۲۰ لیتر مصرف دارد؛ بنابراین کاهش چند دقیقه از زمان استحمام می‌تواند در مقیاس یک خانواده و سپس جامعه، صرفه‌جویی قابل توجهی ایجاد کند.
استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف نیز از دیگر راهکارهایی بود که معاون شرکت آب و فاضلاب استان به آن اشاره کرد. به گفته او، نصب سرشیرهای کاهنده یا پرلاتور با هزینه‌ای حدود ۵۰۰ هزار تومان می‌تواند تا ۳۰ درصد از مصرف آب بکاهد و در عین حال احساس مناسبی از فشار آب برای مصرف‌کننده ایجاد کند.
وقتی یک قطره آب، از طلا ارزشمندتر است
حسنی با مقایسه بهای آب شرب شبکه با آب بسته‌بندی‌شده، بر ضرورت اصلاح نگاه اقتصادی و فرهنگی جامعه به این مایه حیات تأکید کرد.
او معتقد است قیمت‌گذاری آب به‌تنهایی نمی‌تواند معیار ارزش واقعی آن باشد؛ چراکه آنچه در شبکه توزیع به دست مشترکان می‌رسد، حاصل مجموعه‌ای از سرمایه‌گذاری‌ها، عملیات انتقال، پمپاژ، تصفیه، نگهداری و تلاش مستمر نیروهای انسانی است.
به تعبیر او، آب در برابر طلا نیز ارزشمندتر است؛ چراکه طلا را می‌توان جایگزین کرد، اما زندگی بدون آب امکان‌پذیر نیست.
حسنی برای نزدیک کردن این مفهوم به ذهن مخاطبان، از مردم خواست در گفت‌وگوهای روزمره خانوادگی، در کنار موضوعاتی مانند اقتصاد، قیمت‌ها و تحولات اجتماعی، درباره آب و ارزش آن نیز صحبت کنند.
آب، برق و گاز؛ زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته
مدیریت مصرف آب در نگاه معاون شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی، موضوعی جدا از سایر بخش‌های خدمات عمومی نیست. او با اشاره به ارتباط مستقیم تأمین انرژی و پایداری شبکه آبرسانی، توضیح داد که گاز در نیروگاه‌ها به برق تبدیل می‌شود و برق نیز برای فعالیت تأسیسات و ایستگاه‌های پمپاژ آب ضروری است.
بنابراین، کاهش مصرف برق و گاز نیز به‌صورت غیرمستقیم به پایداری خدمات آبرسانی کمک می‌کند.
او با تأکید بر ضرورت هم‌افزایی دستگاه‌های خدمات‌رسان، خواستار همراهی رسانه‌ها برای تبدیل مدیریت مصرف به یک فرهنگ عمومی شد.
در سرزمین کم‌آب، چمن هم باید حساب‌شده سبز شود
یکی از بخش‌های قابل تأمل سخنان حسنی، انتقاد از برخی الگوهای نادرست فضای سبز در مناطق خشک بود.
وی با اشاره به میانگین بارندگی حدود ۱۰۰ میلی‌متر در خراسان جنوبی در مقایسه با میانگین حدود ۲۴۰ میلی‌متری کشور، تأکید کرد که مدیریت فضای سبز شهری باید متناسب با اقلیم استان باشد.
به گفته وی، کاشت چمن‌های پرمصرف در مناطق خشک و آبیاری آن‌ها در ساعات گرم روز، با واقعیت اقلیمی استان سازگار نیست.
حسنی خواستار تغییر نگاه مدیریت شهری به فضای سبز و استفاده از گونه‌های گیاهی کم‌آب‌بر شد و گفت: علاوه بر انتخاب پوشش گیاهی مناسب، زمان آبیاری نیز باید اصلاح شود و آبیاری فضای سبز در ساعات شب انجام گیرد.
او همچنین از ارزیابی دوره‌ای مصرف آب دستگاه‌های اجرایی خبر داد و افزود: مصرف آب دستگاه‌ها هر دو ماه یک‌بار بررسی و نتایج به مدیران مربوط اعلام می‌شود. خوشبختانه این اقدام موجب شده برخی دستگاه‌ها در کاهش سطح فضای سبز پرمصرف و اصلاح الگوی آبیاری اقدام کنند.
صرفه‌جویی فقط در شیر آب نیست؛ مراقب لوله‌های پنهان باشیم
در کنار اصلاح رفتارهای مصرفی، بخش دیگری از سخنان معاون شرکت آب و فاضلاب استان به هدررفت‌های پنهان آب در ساختمان‌ها اختصاص داشت؛ هدررفت‌هایی که گاهی بدون آنکه اثری در فضای خانه داشته باشند، ماه‌ها ادامه پیدا می‌کنند.
وی با اشاره به احتمال نشتی در لوله‌کشی داخلی ساختمان‌ها، فلاش‌تانک‌ها و سرویس‌های بهداشتی، توصیه کرد خانوارها به‌صورت هفتگی وضعیت کنتور آب خود را بررسی کنند.
به گفته حسنی، ثبت عدد کنتور پیش از خواب و مقایسه آن با عدد ثبت‌شده در ساعات اولیه صبح، در صورت نبود مصرف آب در این فاصله، می‌تواند نشانه‌ای برای شناسایی نشتی‌های احتمالی باشد.
وی همچنین نصب تجهیزات کاهنده مصرف روی شیرهای قدیمی را راهکاری ساده برای کاهش مصرف معرفی کرد و از خانواده‌ها خواست شست‌وشوی حیاط، خودرو و فرش با آب شرب را به حداقل برسانند.
پایداری شبکه، بدون همراهی مشترکان ممکن نیست
معاون شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی در ادامه به ضرورت تأمین منابع مالی برای نگهداری و اصلاح شبکه اشاره کرد و گفت: شرکت‌های آب و فاضلاب برای انجام عملیات تعمیر، تعویض تجهیزات و رسیدگی به اتفاقات شبکه، به منابع مالی و امکانات نیاز دارند.
او با بیان اینکه تأخیر در پرداخت قبوض آب می‌تواند تأمین هزینه‌های نگهداری و پایداری خدمات را با مشکل مواجه کند، از مشترکان خواست در پرداخت به‌موقع قبوض همکاری کنند.
حسنی متوسط قبض دوماهه مشترکان خانگی را تا سقف الگوی مصرف، حدود ۲۸۰ هزار تومان در بیرجند و ۲۰۰ هزار تومان در سایر شهرهای استان اعلام کرد و تأکید داشت که پرداخت این مبالغ، سهمی در تأمین هزینه‌های نگهداری و استمرار خدمات آبرسانی دارد.
او در عین حال با اشاره به شرایط اقتصادی خانوارها، خواستار همراهی مردم، کشاورزان و دستگاه‌های اجرایی برای عبور از شرایط کم‌آبی شد.
هدف؛ کاهش مصرف بدون کاهش رفاه مردم
حسنی در پایان، کاهش سرانه مصرف آب از حدود ۱۵۰ تا ۱۷۰ لیتر به ۱۳۰ لیتر در شبانه‌روز را یکی از اهداف مدیریت مصرف عنوان کرد و گفت: این کاهش قرار نیست رفاه مردم را تحت تأثیر قرار دهد، بلکه با اصلاح رفتارهای روزمره، کوتاه کردن زمان استحمام، استفاده از تجهیزات کاهنده، جلوگیری از نشتی‌ها و پرهیز از شست‌وشوهای غیرضروری امکان‌پذیر است.
او همچنین از همکاری آموزش‌وپرورش، دانشگاه‌ها، روحانیت و رسانه‌ها در برنامه‌های فرهنگ‌سازی سخن گفت و بر استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه بیرجند و حضور استادان دانشگاه در کمیته‌های مرتبط با سازگاری با کم‌آبی و فعالیت‌های پژوهشی تأکید کرد.
از نگاه او، توسعه سازه‌های فیزیکی شامل خطوط انتقال، شبکه‌ها، مخازن و تأسیسات، تنها یک سوی مدیریت آب است؛ سوی دیگر، ساختن سازه‌ای در ذهن و فرهنگ جامعه است؛ سازه‌ای که اگر شکل نگیرد، حتی گسترده‌ترین شبکه‌های آبرسانی نیز نمی‌توانند پایداری منابع را تضمین کنند.
آب در خراسان جنوبی پیش از آنکه از لوله‌ها عبور کند، از دل تاریخ و زمین گذشته است؛ از سفره‌هایی که هزاران سال برای شکل‌گیری‌شان زمان صرف شده و امروز زیر فشار برداشت‌های بی‌وقفه قرار دارند.
شاید وقت آن رسیده باشد که پیش از باز کردن شیر آب، لحظه‌ای به مسیری فکر کنیم که این قطره طی کرده است؛ به روستاهای دوردست، به هزاران کیلومتر خط انتقال، به سفره‌های زیرزمینی و به نسل‌هایی که پس از ما خواهند آمد.
آب فقط چیزی نیست که مصرف می‌کنیم؛ سهمی از زندگی است که باید به آیندگان نیز برسانیم.
نظر شما