به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از شورای عالی انقلاب فرهنگی، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین استاد خسروپناه، در نشست تخصصی «معماری اعتماد عمومی در حکمرانی اسلامی؛ از عملکرد سازمانی تا ایمان به مردم» در ابتدای سخنان خود، با گرامیداشت یاد شهدای انقلاب اسلامی، شهدای مردم ایران، شهدای تهران و امام راحل و امام شهید، ابراز امیدواری کرد که گفتار، نوشتار و اقدامات مسئولان مورد رضایت خداوند متعال قرار گیرد.
استاد خسروپناه با اشاره به عملکرد شهرداری تهران در دوره جنگ، از خدمات کارکنان و مدیران این مجموعه قدردانی کرد و گفت: باید از خدمات و زحمات مردم‌مدارانه شهرداری تهران، به‌ویژه از آغاز جنگ ۱۲روزه تاکنون، تشکر کرد.
وی با بیان اینکه گاهی در روایت تحولات، به‌گونه‌ای سخن گفته می‌شود که گویی میان جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه، اتفاقی رخ نداده است، اظهار کرد: در واقع، ما همچنان در وضعیت جنگی قرار داریم و در چنین شرایطی، شهرداری تهران با اخلاص و تلاش، بار سنگینی از خدمات‌رسانی به مردم را بر عهده گرفته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر این بار سنگین خدمت به مردم در دوران جنگ از سوی شهرداری تهران برداشته نمی‌شد، قطعاً با مشکلات جدی مواجه می‌شدیم. عملکرد این مجموعه نشان داد که شهرداری تهران یار و یاور دولت، همراه دولت و به‌ویژه همراه مردم بوده و خدمات گسترده‌ای ارائه کرده است.
وی با تأکید بر ضرورت قدردانی از تلاش کارکنان شهرداری، به ورود این مجموعه به حوزه مسائل معیشتی مردم نیز اشاره کرد و گفت: این اقدامات نشان می‌دهد که مجموعه مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، پشتوانه فکری و اندیشه‌ورزی بخش‌های مختلف شهرداری است.
اعتماد عمومی؛ موضوعی فراتر از عملکرد سازمانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح موضوع نشست، با اشاره به عنوان «معماری اعتماد عمومی در حکمرانی اسلامی» گفت: عنوان دقیق‌تر بحث می‌توانست از عملکرد سازمانی به‌سوی مردم باشد، اما موضوع اصلی سخنان من، تبیین بنیان‌ها و اصول حکمرانی اعتماد عمومی است.
وی تصریح کرد: در این فرصت کوتاه قصد ندارم یک الگوی کامل برای معماری یا حکمرانی اعتماد عمومی ارائه کنم؛ زیرا تدوین چنین الگویی به مطالعات عمیق نیاز دارد. آنچه در این نشست مطرح می‌کنم، بنیان‌ها و اصول کلیدی برگرفته از حکمرانی اسلامی است که می‌توان از آنها برای طراحی الگوی حکمرانی اعتماد عمومی استفاده کرد.
استاد خسروپناه افزود: پس از تبیین این مبانی و اصول، لازم است پژوهشگران حوزه حکمرانی اسلامی بر اساس آنها به تدوین الگوی حکمرانی اعتماد عمومی بپردازند و اصول کلی را بر مسائل و مصادیق عینی حکمرانی تطبیق دهند.
وی در ادامه، چارچوب بحث خود را شامل تبیین ضرورت موضوع، تشریح دو مبنای اصلی حکمرانی اعتماد عمومی، بیان اصول کلیدی و در نهایت ارائه منشوری ده‌گانه برای معماری اعتماد عمومی عنوان کرد.
استاد خسروپناه در تبیین ضرورت پرداختن به اعتماد عمومی، با اشاره به شرایط جنگ شناختی گفت: امروز درگیر نبرد شناختی هستیم و به نظر من، به یک دکترین برای بازسازی ساختار فرهنگی کشور نیاز داریم.
وی افزود: هنگامی که استکبار جهانی در جنگ سخت با شکست مواجه می‌شود، بلافاصله یا هم‌زمان با آن از جنگ‌های نوین نرم، از جمله جنگ شناختی و جنگ رسانه‌ای، استفاده می‌کند. در این شیوه، حتی بدون حضور مستقیم و اشغال فیزیکی، تلاش می‌شود محاسبات جامعه به‌صورت نرم‌افزاری دستکاری شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: این مداخلات می‌تواند دانش، بینش، نگرش و منش افراد را تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت به تغییر کنش‌ها و رفتارهای اجتماعی منجر شود.
وی با اشاره به تأکید امام شهید بر ضرورت بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور اظهار کرد: یکی از دلایل اهمیت این موضوع آن است که دشمن، به‌ویژه با استفاده از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های فضای مجازی، در پی ایجاد خشم هدفمند در میان مردم، تقویت احساس بی‌هویتی و القای بن‌بست در تصمیم‌گیری‌های حاکمیت است.
استاد خسروپناه تأکید کرد: در چنین شرایطی، جامعه به معماری اعتماد عمومی نیاز دارد؛ به‌گونه‌ای که مردم بتوانند به رسانه‌های ملی، مسئولان و دستگاه‌های اجرایی کشور اعتماد کنند. اگر اعتمادسازی به‌درستی شکل بگیرد، دشمن در جنگ نرم با شکست مواجه خواهد شد.
نقد برندسازی کاذب و سلبریتی‌زدگی
وی یکی دیگر از دلایل ضرورت بازسازی اعتماد عمومی را رواج برندسازی کاذب دانست و گفت: دشمن تلاش می‌کند با استفاده از ترفندهای بازاریابی، سلبریتی‌زدگی، تصاویر تبلیغاتی و پنهان‌کردن برخی واقعیت‌ها در پوشش‌های رسانه‌ای، اعتماد نسل‌های جدید را به سمت چهره‌هایی سوق دهد که لزوماً شایستگی و صلاحیت لازم را ندارند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتقاد از جایگزین‌شدن چهره‌سازی تبلیغاتی به‌جای اعتماد به افراد خدوم، بر ضرورت توجه به معیارهای واقعی اعتماد تأکید کرد.
از نگاه وی، معماری اعتماد عمومی باید به‌گونه‌ای باشد که جامعه بتواند میان عملکرد واقعی افراد و سازمان‌ها از یک‌سو و تصویرسازی‌های تبلیغاتی و برندسازی‌های کاذب از سوی دیگر تمایز قائل شود.
شهر تهران؛ گسترده‌ترین عرصه ارتباط مستقیم با مردم
استاد خسروپناه در ادامه، کالبد شهر تهران و گستردگی ارتباط شهروندان با شهرداری را از دیگر دلایل اهمیت این موضوع برشمرد و گفت: بخش‌های مختلف شهرداری تهران در نقاط گوناگون شهر، از بوستان‌ها و واگن‌های مترو تا پایانه‌های مسافربری، میادین میوه و تره‌بار، فرهنگسراها و دوایر مناطق و نواحی، محل تماس مستقیم مردم با مدیریت شهری هستند.
وی افزود: از مادری که کالسکه کودک خود را حمل می‌کند تا سایر شهروندان، به شکل‌های مختلف با خدمات و بخش‌های گوناگون شهرداری ارتباط دارند. همین گستردگی ارتباط، ضرورت توجه به اعتماد عمومی در مدیریت شهری را دوچندان می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، دو مبنای اصلی حکمرانی اعتماد عمومی را «عقلانیت حکمی» و «سنت‌های الهی» معرفی کرد و گفت: این دو مبنا از یکدیگر جدا نیستند، بلکه در کنار یکدیگر منظومه‌ای منسجم را تشکیل می‌دهند.
وی تأکید کرد که این مبانی می‌توانند چارچوب نظری لازم را برای استخراج اصول حکمرانی اعتماد عمومی فراهم کنند.
عقلانیت حکمی در برابر عقلانیت سکولار
استاد خسروپناه در تشریح نخستین مبنا، با اشاره به تحولات فلسفه جدید غرب گفت: برای فهم عقلانیت حکمی باید به تفاوت آن با عقلانیت سکولار توجه کرد.
وی با اشاره به مفهوم سوبژکتیویته در فلسفه مدرن، توضیح داد که معنای عقلانیت در اندیشه‌های مختلف فلسفی یکسان نبوده است؛ برای مثال، عقلانیت در اندیشه دکارت، کانت و هابرماس صورت‌های متفاوتی پیدا می‌کند و از عقل استدلالی تا عقل عملی و عقلانیت ارتباطی گسترش می‌یابد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: با وجود تفاوت‌های موجود میان این رویکردها، از نظر وی، دو مؤلفه انسان‌گرایی و سکولاریسم در این جریان‌های فکری نقش مهمی دارند.
وی در مقابل این رویکرد، از عقلانیت حکمی سخن گفت و اظهار کرد: عقلانیت حکمی تنها به عقل نظری و عقل عملی محدود نمی‌شود، بلکه عقل معاش و عقل معاد را نیز در بر می‌گیرد.
به گفته استاد خسروپناه، عقل نظری به شناخت هست‌ها و نیست‌ها می‌پردازد، عقل عملی ناظر به بایدها و نبایدهاست، عقل معاش با تدبیر، برنامه‌ریزی و اداره امور ارتباط دارد و عقل معاد، عقل غایت‌اندیش و آخرت‌اندیش است.
وی تأکید کرد: در عقلانیت حکمی، تدبیر و برنامه‌ریزی از غایت و مقصد خود جدا نیست؛ ازاین‌رو، عقل معاش باید در پیوند با عقل معاد مورد توجه قرار گیرد.
حکمت؛ پیوند عقلانیت، فضیلت و خدمت
استاد خسروپناه با اشاره به آیه ۲۶۹ سوره بقره و تعبیر « یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ» گفت: حکمت در این چارچوب، حاصل جمع ابعاد مختلف عقلانیت است. وی با اشاره به تعبیر «اولوالالباب» توضیح داد: خرد ناب هنگامی شکل می‌گیرد که عقل نظری، عقل عملی، عقل معاش و عقل معاد در کنار یکدیگر قرار گیرند. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: بر اساس برداشت وی از نصوص دینی، حکمت را می‌توان با سه مؤلفه عقلانیت، فضیلت و خدمت توضیح داد.
وی تصریح کرد: هنگامی که عقلانیت با فضیلت همراه شود و در مسیر درست قرار گیرد، نتیجه آن باید در خدمت به مردم آشکار شود. بنابراین، حکمت صرفاً یک مفهوم ذهنی یا نظری نیست، بلکه باید در عملکرد و رفتار حکمرانان و سازمان‌ها نمود پیدا کند.
توحیدگرایی و مردم‌محوری؛ دو رکن عقلانیت حکمی
استاد خسروپناه در ادامه، توحیدگرایی و مردم‌محوری را دو رکن عقلانیت حکمی دانست و گفت: هنگامی که از عقلانیت حکمی سخن می‌گوییم، باید هم توحیدگرایی و هم مردم‌محوری را در نظر بگیریم.
وی با تأکید بر تفاوت میان «توحیدگرایی» و «توحیدمحوری» در صورت‌بندی مورد نظر خود اظهار کرد: در این چارچوب، گرایش به توحید با محوریت مردم همراه است؛ به این معنا که توحیدگرایی و مردم‌محوری باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: اگر عقلانیت به فضیلت و فضیلت به خدمت منتهی شود، خدمت به مردم یکی از نتایج اساسی عقلانیت حکمی خواهد بود. ازاین‌رو، مردم باید در کانون توجه سازمان‌ها و نهادهای حکمرانی قرار گیرند.
ولایت؛ پیوند ناگسستنی حاکمیت و مردم
استاد خسروپناه در تبیین نتیجه جمع‌شدن توحیدگرایی و مردم‌محوری، به مفهوم ولایت اشاره کرد و گفت: در متون دینی برای ولایت معانی مختلفی از جمله محبت، نصرت و سلطنت ذکر شده است، اما در تعبیری که امام شهید بیان کرده‌اند، ولایت به معنای پیوند ناگسستنی است.
وی برای توضیح این مفهوم، به طناب‌های ضخیمی اشاره کرد که از درهم‌تنیده‌شدن رشته‌ها به وجود می‌آیند و استحکام آنها مانع از گسیختگی می‌شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر توحیدگرایی و مردم‌محوری در کنار یکدیگر قرار گیرند، لازمه آن شکل‌گیری پیوندی ناگسستنی میان ولی و مردم و همچنین میان خود مردم است. بنابراین، ولایت را نباید صرفاً رابطه‌ای یک‌طرفه در نظر گرفت. وی با اشاره به مباحث شهید مطهری در کتاب «ولایت‌ها» و آیات قرآن کریم، میان ولایت ایجابی و ولایت سلبی تمایز قائل شد.
استاد خسروپناه با اشاره به آیه ۵۵ سوره مائده، و نیز آیه ۵۱ همین سوره درباره نهی از ولایت‌پذیری از یهود و نصارا، توضیح داد که در این چارچوب، ولایت ایجابی و سلبی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
وی اظهار کرد: نمی‌توان از پذیرش ولایت در یک حوزه سخن گفت، اما نسبت به ولایت سلبی و مرزبندی با جریان‌هایی که در پی سلطه بر هویت، ارزش‌ها و منابع جامعه هستند، بی‌توجه بود.
اعتماد به مردم؛ لازمه ایمان و رحمت در حکمرانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، به آیه ۶۱ سوره توبه اشاره کرد و گفت: در این آیه، منافقان پیامبر اکرم(ص) را به زودباوری متهم می‌کردند و می‌گفتند ایشان به سخنان دیگران گوش می‌دهد و آنها را می‌پذیرد؛ اما خداوند در پاسخ می‌فرماید: «قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ».
وی با اشاره به ادامه آیه و تعبیر «یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ»، بر ارتباط میان ایمان به خدا و اعتماد به مؤمنان تأکید کرد.
استاد خسروپناه گفت: گوش‌دادن پیامبر اکرم(ص) به سخنان مردم و توجه به آنان، صرفاً یک ویژگی اخلاقی نیست، بلکه می‌توان از آن یک نکته حکمرانی نیز استخراج کرد؛ زیرا این شیوه، مردم را مورد توجه قرار می‌دهد و با رحمت نسبت به آنان همراه است.
وی افزود: در این نگاه، اعتماد به مردم و شنیدن سخنان آنان، موضوعی فراتر از یک توصیه اخلاقی فردی است و می‌تواند در الگوی حکمرانی نیز جایگاه داشته باشد.
تبیین دیدگاه درباره ولایت حاکم و ولایت حاکمیت
استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به بحث ولایت فقیه و نسبت آن با دیدگاه امام شهید، تأکید کرد که در انتساب دیدگاه‌های تفصیلی به ایشان باید احتیاط علمی داشت.
وی گفت: امام شهید بحث ولایت فقیه را به‌صورت تفصیلی باز نکرده‌اند و نمی‌توان بدون بررسی دقیق، دیدگاهی را به‌طور قطعی به ایشان نسبت داد و گفت نظر ایشان منحصراً همان است.
وی با تفکیک میان «ولایت حاکم» و «ولایت حاکمیت»، توضیح داد: آنچه در بخش مهمی از مباحث فقهی به آن پرداخته شده، ولایت حاکم، از جمله ولایت فقیه است. در این دیدگاه، ولایت از احکام وضعی به شمار می‌رود و جعل حکم در نهایت به خداوند متعال بازمی‌گردد.
استاد خسروپناه افزود: بر اساس دیدگاه غالب فقیهان، ولایت پیامبر، ائمه، فقیه و برخی دیگر از صاحبان ولایت، به نصب الهی بازمی‌گردد. در عین حال، تحقق اجتماعی حکومت به پذیرش و مقبولیت مردم نیز نیاز دارد.
وی با تأکید بر اینکه صورت‌بندی او درباره دیدگاه امام شهید، استنباط شخصی اوست و نباید به‌عنوان نظر قطعی و تصریح‌شده ایشان تلقی شود، گفت: می‌توان درباره ولایت حاکمیت به‌عنوان پیوندی ناگسستنی میان ولی و مردم بحث کرد.
به گفته وی، در این برداشت، ولایت حاکمیت صرفاً رابطه‌ای یک‌سویه نیست، بلکه حاکم و مردم در آن دارای جایگاه هستند و این پیوند در چارچوب حاکمیت الهی و احکام الهی معنا پیدا می‌کند.
استاد خسروپناه تصریح کرد: این بحث از آن جهت برای حکمرانی اعتماد عمومی اهمیت دارد که مسئولیت حکمران را از یک رابطه صرفاً سلسله‌مراتبی فراتر می‌برد و به ضرورت توجه به مردم در ساختار حکمرانی منتهی می‌شود.
حکمرانی باید شبکه‌ای باشد، نه صرفاً سلسله‌مراتبی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، با تکیه بر مبانی پیش‌گفته، به تبیین ماهیت حکمرانی پرداخت و گفت: اگر عقلانیت حکمی، توحیدگرایی، مردم‌محوری و مفهوم ولایت در حکمرانی پذیرفته شود، نمی‌توان حکمرانی را صرفاً یک ساختار سلسله‌مراتبی از بالا به پایین دانست.
وی با اشاره به برداشت‌های مختلف از حکمرانی، از جمله حکمرانی سلسله‌مراتبی، بازارمحور و جامعه‌محور، اظهار کرد: حکمرانی در این چارچوب، شبکه‌ای است؛ به این معنا که اضلاع مختلف در آن حضور دارند، اما این شبکه دارای محور است.
استاد خسروپناه با اشاره به تعابیر امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، حکمران عادل و عالم را محور این شبکه دانست و تأکید کرد: حکمرانی شبکه‌ای به معنای حذف جایگاه حاکم نیست، بلکه به معنای درنظرگرفتن مجموعه اضلاع و روابطی است که در اداره جامعه نقش دارند.
وی افزود: در چنین الگویی، مردم، نهادهای اجرایی و سایر بخش‌های مؤثر در حکمرانی باید در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند و مسئولیت حکمران نیز در چارچوب همین شبکه تعریف شود.
سنت‌های الهی؛ دومین مبنای حکمرانی اعتماد عمومی
استاد خسروپناه دومین مبنای حکمرانی اعتماد عمومی را سنت‌های الهی معرفی کرد و گفت: سنت‌های الهی، قواعد و الگوهایی هستند که خداوند در عالم قرار داده است و شناخت آنها در فهم تحولات اجتماعی و سیاسی اهمیت دارد.
وی با اشاره به آثار علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، شهید مطهری در مباحث قرآنی، علامه مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم، بر اهمیت مطالعه سنت‌های الهی تأکید کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی توضیح داد: برخی سنت‌های الهی قطعی و برخی مشروط هستند. برای نمونه، نصرت الهی و افزایش نعمت در پی شکرگزاری، در آیات قرآن مورد توجه قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به آیه «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ» و آیه «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»، این مفاهیم را نمونه‌هایی از سنت‌های الهی دانست و به سنت استدراج و زوال باطل نیز اشاره کرد.
تحلیل تحولات جنگ در چارچوب سنت‌های الهی
استاد خسروپناه در ادامه، با اشاره به تحولات جنگ و محاسبات قدرت‌های خارجی، اظهار کرد: اگر اطلاعات مربوط به شرایط پیش از جنگ 40 روزه، تصمیم‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی برای حمله به ایران و روند مذاکرات پیش از آن به‌صورت کامل در اختیار قرار گیرد، می‌توان برخی تحولات را از منظر محاسبات عقلانی و سیاسی بررسی کرد.
وی با طرح این ارزیابی که بر اساس محاسبات مادی و قدرت نظامی، انتظار شکست جمهوری اسلامی وجود داشت، گفت: از نظر وی، بررسی مجموعه این تحولات در کنار سنت‌های الهی، به درک متفاوتی از آنچه رخ داده است، منتهی می‌شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، تحلیل خود را از اهداف راهبردی آمریکا در منطقه تشریح کرد و مدعی شد که تسلط بر منابع انرژی منطقه، به‌ویژه در ارتباط با رقابت‌های آینده با قدرت‌هایی مانند چین و هند، از اهداف مهم آمریکا است.
وی همچنین درباره اهداف رژیم صهیونیستی، دیدگاه خود را درباره تلاش برای تجزیه کشورهای اسلامی، از جمله ایران، عربستان و ترکیه، مطرح کرد و گفت: در این سناریو، تجزیه لزوماً به معنای تشکیل چند کشور مستقل نیست، بلکه ممکن است به معنای جداکردن بخش‌هایی از سرزمین یک کشور و پیوندزدن آنها با کشورهای همسایه باشد.
استاد خسروپناه با اشاره به تحولات منطقه، این ارزیابی را مطرح کرد که میان برخی اهداف آمریکا و رژیم صهیونیستی درباره چگونگی اداره منطقه تفاوت‌هایی وجود دارد، اما در نهایت، اهداف توسعه‌طلبانه و تجزیه‌طلبانه را باید جدی گرفت.
وی در عین حال ابراز امیدواری کرد که این اهداف محقق نشوند و افزود: با توجه به حضور مردم، شکل‌گیری انسجام ملی و تقویت وحدت، می‌توان به آینده امیدوار بود.
ضرورت عبور از اختلافات و تقویت انسجام ملی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود، بر ضرورت پرهیز از اختلافات داخلی تأکید کرد و گفت: برخی اختلافات کم‌عمق و کم‌ارزش، گاهی حتی در میان نیروهای ارزشی نیز به خودزنی و تخریب چهره‌های یکدیگر منجر می‌شود.
وی افزود: اگر این وضعیت به بلوغ سیاسی و فرهنگی تبدیل شود و افراد و جریان‌های فعال در عرصه‌های سیاسی و فرهنگی از این نوع اختلافات فاصله بگیرند، زمینه برای تقویت انسجام ملی فراهم خواهد شد.
استاد خسروپناه با ابراز امیدواری نسبت به موفقیت ایران در جنگ، اظهار کرد: اگر در این جنگ به توفیق الهی به موفقیت برسیم، ایران از اقتدار بیشتری در منطقه برخوردار خواهد شد و آمریکا نیز به‌تدریج افول قدرت خود را مشاهده خواهد کرد.
وی این تحلیل را در چارچوب اعتقاد خود به سنت‌های الهی مطرح کرد و گفت: هنگامی که مبانی و مقدمات تحولات در کنار یکدیگر قرار گیرند، می‌توان از منظر سنت‌های الهی نیز به آنها نگریست.
اصول حکمرانی اعتماد عمومی در حکمرانی اسلامی
استاد خسروپناه پس از تبیین دو مبنای عقلانیت حکمی و سنت‌های الهی، به تشریح اصولی پرداخت که از نظر وی، باید در معماری اعتماد عمومی مورد توجه قرار گیرند. وی نخستین اصل را رحمت، محبت و اخوت دانست و با استناد به نامه ۵۳ نهج‌البلاغه، خطاب امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر را یادآور شد: «وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ.» استاد خسروپناه با اشاره به مضمون این عبارت، بر ضرورت آمیختن رفتار حکمران با رحمت و محبت نسبت به مردم تأکید کرد.
وی همچنین به روایتی در اصول کافی، جلد دوم، صفحه ۱۰۵، اشاره کرد و افزود: رحمت و محبت در حکمرانی نباید صرفاً در حد یک توصیه اخلاقی باقی بماند، بلکه باید در نحوه مواجهه مسئولان با مردم و در عملکرد سازمان‌ها نیز نمود پیدا کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، امانت‌داری و شایستگی را دومین اصل حکمرانی اعتماد عمومی برشمرد و به آیه ۵۸ سوره نساء اشاره کرد: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ.»
وی با تأکید بر اهمیت امانت‌داری، اظهار کرد: مسئولیت‌های عمومی باید به‌عنوان امانت تلقی شوند و سپردن این مسئولیت‌ها به افراد واجد صلاحیت، از الزامات اعتمادسازی در نظام حکمرانی است.
استاد خسروپناه سومین اصل را خیرخواهی و خدمت‌رسانی بدون منت معرفی کرد و با اشاره به روایت «سَیِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ فِی السَّفَرِ» بر جایگاه خدمت در مسئولیت اجتماعی تأکید کرد. وی همچنین به روایت «خَیْرُ النَّاسِ مَنْ نَفَعَ النَّاسَ» و روایات مربوط به برآوردن نیازهای مؤمنان اشاره کرد و گفت: خدمت به مردم باید یکی از معیارهای اصلی ارزیابی مسئولان و نهادهای عمومی باشد.
وی صداقت و درستکاری را از مهم‌ترین اصول حکمرانی اعتماد عمومی دانست و با اشاره به آیه ۲۳ سوره احزاب، درباره کسانی که بر عهد خود با خداوند صادقانه ایستادند، اظهار کرد: صداقت یکی از ویژگی‌های برجسته انسان‌های مؤمن است. استاد خسروپناه با تأکید بر اهمیت این اصل گفت: اگر بخواهیم از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاقی در حکمرانی سخن بگوییم، عدالت و صداقت در جایگاه برجسته‌ای قرار می‌گیرند.
وی همچنین به آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ» اشاره کرد و افزود: صداقت تنها به بیان حقیقت محدود نمی‌شود، بلکه وفای به عهد و پایبندی به تعهدات را نیز در بر می‌گیرد. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مضمون آیه «وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا»، بر ضرورت پایبندی مسئولان به وعده‌ها و تعهدات خود تأکید کرد.
استاد خسروپناه عدالت‌ورزی را یکی دیگر از اصول بنیادین اعتماد عمومی دانست و با اشاره به مضمون روایات مربوط به عدالت و نقش آن در استواری جهان، بر اهمیت این اصل در اداره جامعه تأکید کرد.
وی همچنین به آیه ۲۵ سوره حدید، درباره هدف از فرستادن پیامبران و برپایی قسط به دست مردم، اشاره کرد و اظهار داشت: در منطق قرآن، مردم نیز در تحقق و اقامه عدالت نقش دارند. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، شفافیت را از اصول مهم در معماری اعتماد عمومی معرفی کرد و با اشاره به نامه ۵۰ نهج‌البلاغه، به توصیه امیرالمؤمنین(ع) درباره پرهیز از پنهان‌کردن امور از مردم پرداخت.
وی با اشاره به مضمون این نامه گفت: در حکمرانی باید میان اطلاعاتی که به دلایل مشخص، از جمله ملاحظات جنگی، محرمانه باقی می‌مانند و سایر امور عمومی تفاوت قائل شد. وی همچنین با طرح این دیدگاه که بسیاری از جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی و ستادهای مختلف لزوماً نباید محرمانه تلقی شوند، بر ضرورت انتشار اطلاعات و تبیین فرایندهای تصمیم‌گیری تأکید کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: وقتی مردم از فرایندهای تصمیم‌گیری و نحوه اداره امور اطلاع داشته باشند، زمینه بروز بسیاری از مفاسد کاهش پیدا می‌کند. وی با اشاره به سازوکارهای حسابرسی و نظارت در دستگاه‌ها، این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان با افزایش شفافیت و دسترسی به اطلاعات، بخشی از مشکلات و ناکارآمدی‌های موجود را کاهش داد؟
استاد خسروپناه در ادامه، هوشمندسازی را یکی از مهم‌ترین الزامات تحقق اعتماد عمومی دانست و تأکید کرد: اگر فرایند حکمرانی، از سیاست‌گذاری تا نظارت، در یک سامانه هوشمند و به‌هم‌پیوسته قرار گیرد، امکان نظارت دقیق‌تر و کاهش فساد فراهم می‌شود.
وی با بیان اینکه وجود سامانه‌های جداگانه در دستگاه‌های مختلف به‌تنهایی کافی نیست، گفت: مسئله اصلی، اتصال سامانه‌ها به یکدیگر و ایجاد امکان رصد فرایندها از ابتدا تا انتهاست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر فرایندها از مرحله تولید تا مصرف در یک سامانه هوشمند قرار گیرند، امکان بررسی دقیق‌تر جریان کالاها، شناسایی نقاط اتلاف منابع و کاهش تخلفات فراهم خواهد شد.
وی در توضیح این موضوع، به مصرف گندم در کشور اشاره کرد و گفت: مصرف گندم کشور حدود ۱۲ میلیون تن است و به اعتقاد من، اگر فرایندهای مربوط به آن به‌صورت هوشمند و شفاف مدیریت شوند، امکان صرفه‌جویی حدود دو میلیون تن وجود دارد.
استاد خسروپناه همچنین به سامانه‌های گمرکی و اقتصادی اشاره کرد و گفت: اگرچه دستگاه‌های مختلف سامانه‌هایی برای ثبت و کنترل اطلاعات دارند، اما این سامانه‌ها به‌طور کامل به یکدیگر متصل نشده‌اند.
وی افزود: اتصال سامانه‌ها می‌تواند امکان رصد جریان واردات، تولید، توزیع و مصرف کالاها را فراهم کند و در نتیجه، زمینه برخی تخلفات و اتلاف منابع را از میان ببرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به بازار دارو و عرضه برخی داروها خارج از شبکه رسمی، اظهار کرد: اگر فرایند تأمین و توزیع دارو از مرحله واردات و تولید تا مصرف در یک سامانه هوشمند و متصل به یکدیگر قرار گیرد، امکان کنترل دقیق‌تر توزیع دارو و جلوگیری از عرضه غیرقانونی آن فراهم می‌شود.
وی با طرح این ارزیابی که چنین سازوکاری می‌تواند از خروج غیرضروری ارز جلوگیری کند، گفت: هوشمندسازی و اتصال سامانه‌ها باید در اولویت معماری اعتماد عمومی قرار گیرد.
استاد خسروپناه تأکید کرد: هوشمندسازی صرفاً یک ابزار فنی نیست، بلکه پیامدهای اخلاقی و مدیریتی نیز دارد؛ زیرا با افزایش دقت نظارت، کاهش هزینه‌ها و محدودکردن امکان تخلف، می‌تواند اعتماد مردم به عملکرد دستگاه‌ها را تقویت کند.
وی افزود: در چنین الگویی، فرایندهای اداری باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که درخواست‌های مردم با سرعت بیشتری بررسی و پاسخ داده شوند و امکان سوءاستفاده از منابع عمومی کاهش یابد.
استاد خسروپناه رعایت حقوق مردم را از دیگر اصول اساسی حکمرانی اعتماد عمومی برشمرد و به خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه اشاره کرد. وی با تأکید بر جایگاه این خطبه در تبیین حقوق متقابل حاکم و مردم، آن را از نمونه‌های برجسته تبیین رابطه حقوقی و اعتماد میان حاکمیت و جامعه دانست.
ارائه منشور ده‌گانه معماری اعتماد عمومی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در جمع‌بندی سخنان خود، مجموعه‌ای از اقدامات را در قالب منشور ده‌گانه معماری اعتماد عمومی مطرح کرد و گفت: این اصول باید در کنار یکدیگر قرار گیرند و در ساختاری منسجم و هوشمند به اجرا درآیند. استاد خسروپناه نخستین محور این منشور را پایش مستمر و علمی اعتماد عمومی دانست.
بر اساس این محور، شناخت وضعیت اعتماد عمومی باید مبتنی بر بررسی مستمر و روش‌های علمی باشد تا امکان ارزیابی وضعیت موجود و شناسایی تغییرات فراهم شود. وی دومین محور را ضرورت پیش‌بینی پیوست اقناع و تبیین برای تصمیمات عنوان کرد.
به گفته استاد خسروپناه، تصمیمات باید به‌گونه‌ای برای مردم توضیح داده شوند که منطق و دلایل اتخاذ آنها قابل فهم باشد و زمینه لازم برای آگاهی عمومی فراهم شود. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سرعت در ارائه روایت اولیه و توجه به ساعت طلایی اطلاع‌رسانی را سومین محور منشور دانست.
وی با تأکید بر اهمیت زمان در فضای رسانه‌ای، بر ضرورت حضور به‌موقع و ارائه روایت اولیه درباره موضوعات و تصمیمات تأکید کرد. استاد خسروپناه چهارمین محور را شایسته‌سالاری حقوقی و فقهی عنوان کرد. وی پنجمین محور را اخلاقی‌شدن رفتار نخبگان و توقف اصطکاک‌های رسانه‌ای دانست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، شفافیت کامل قراردادها و حمایت از حقوق زنان را در شمار محورهای منشور ده‌گانه مطرح کرد. شفافیت قراردادها در امتداد تأکید وی بر دسترسی به اطلاعات، نظارت مؤثر و کاهش زمینه‌های فساد قرار می‌گیرد. حمایت از حقوق زنان نیز در فهرست محورهایی قرار داشت که وی در جمع‌بندی سخنان خود بیان کرد.
استاد خسروپناه هفتمین محور را تضمین عدالت رویه‌ای در مواجهه با مردم دانست. وی هشتمین محور را بازآفرینی لبه‌های تماس حقیقی با شهروندان معرفی کرد. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، نهمین محور را برقراری توازن کاربردی و تخصیص ویژه اعتبارات به مناطق کم‌برخوردار عنوان کرد. استاد خسروپناه دهمین محور منشور را استقرار سلوک ساده‌زیستی و مواسات عملی با جامعه دانست.
وی با اشاره به توصیه‌هایی که درباره استفاده از خودروهای ایرانی مطرح می‌شود، از تفاوت میان برخی توصیه‌های عمومی و سبک زندگی بعضی مسئولان انتقاد کرد. وی اظهار کرد: نمی‌توان از مردم انتظار داشت که الگوی مشخصی از مصرف را رعایت کنند، اما برخی مسئولان در سطوح میانی و عالی از خودروهای گران‌قیمت استفاده کنند. در شرایط دشوار اقتصادی، سلوک مسئولان باید با وضعیت عمومی جامعه تناسب داشته باشد.
استاد خسروپناه در پایان، با تأکید بر اینکه اصول ده‌گانه مطرح‌شده باید در یک ساختار منسجم اجرایی قرار گیرند، گفت: به اعتقاد من، این ده رکن باید در کالبدی به نام هوشمندسازی جای بگیرند؛ در غیر این صورت، مشخص نیست مجموعه این توصیه‌ها تا چه اندازه می‌توانند به نتیجه عملی منتهی شوند.
استاد خسروپناه با اشاره به عملکرد شهرداری تهران در دوره جنگ، از خدمات کارکنان و مدیران این مجموعه قدردانی کرد و گفت: باید از خدمات و زحمات مردم‌مدارانه شهرداری تهران، به‌ویژه از آغاز جنگ ۱۲روزه تاکنون، تشکر کرد.
وی با بیان اینکه گاهی در روایت تحولات، به‌گونه‌ای سخن گفته می‌شود که گویی میان جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه، اتفاقی رخ نداده است، اظهار کرد: در واقع، ما همچنان در وضعیت جنگی قرار داریم و در چنین شرایطی، شهرداری تهران با اخلاص و تلاش، بار سنگینی از خدمات‌رسانی به مردم را بر عهده گرفته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر این بار سنگین خدمت به مردم در دوران جنگ از سوی شهرداری تهران برداشته نمی‌شد، قطعاً با مشکلات جدی مواجه می‌شدیم. عملکرد این مجموعه نشان داد که شهرداری تهران یار و یاور دولت، همراه دولت و به‌ویژه همراه مردم بوده و خدمات گسترده‌ای ارائه کرده است.
وی با تأکید بر ضرورت قدردانی از تلاش کارکنان شهرداری، به ورود این مجموعه به حوزه مسائل معیشتی مردم نیز اشاره کرد و گفت: این اقدامات نشان می‌دهد که مجموعه مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، پشتوانه فکری و اندیشه‌ورزی بخش‌های مختلف شهرداری است.
اعتماد عمومی؛ موضوعی فراتر از عملکرد سازمانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تشریح موضوع نشست، با اشاره به عنوان «معماری اعتماد عمومی در حکمرانی اسلامی» گفت: عنوان دقیق‌تر بحث می‌توانست از عملکرد سازمانی به‌سوی مردم باشد، اما موضوع اصلی سخنان من، تبیین بنیان‌ها و اصول حکمرانی اعتماد عمومی است.
وی تصریح کرد: در این فرصت کوتاه قصد ندارم یک الگوی کامل برای معماری یا حکمرانی اعتماد عمومی ارائه کنم؛ زیرا تدوین چنین الگویی به مطالعات عمیق نیاز دارد. آنچه در این نشست مطرح می‌کنم، بنیان‌ها و اصول کلیدی برگرفته از حکمرانی اسلامی است که می‌توان از آنها برای طراحی الگوی حکمرانی اعتماد عمومی استفاده کرد.
استاد خسروپناه افزود: پس از تبیین این مبانی و اصول، لازم است پژوهشگران حوزه حکمرانی اسلامی بر اساس آنها به تدوین الگوی حکمرانی اعتماد عمومی بپردازند و اصول کلی را بر مسائل و مصادیق عینی حکمرانی تطبیق دهند.
وی در ادامه، چارچوب بحث خود را شامل تبیین ضرورت موضوع، تشریح دو مبنای اصلی حکمرانی اعتماد عمومی، بیان اصول کلیدی و در نهایت ارائه منشوری ده‌گانه برای معماری اعتماد عمومی عنوان کرد.
استاد خسروپناه در تبیین ضرورت پرداختن به اعتماد عمومی، با اشاره به شرایط جنگ شناختی گفت: امروز درگیر نبرد شناختی هستیم و به نظر من، به یک دکترین برای بازسازی ساختار فرهنگی کشور نیاز داریم.
وی افزود: هنگامی که استکبار جهانی در جنگ سخت با شکست مواجه می‌شود، بلافاصله یا هم‌زمان با آن از جنگ‌های نوین نرم، از جمله جنگ شناختی و جنگ رسانه‌ای، استفاده می‌کند. در این شیوه، حتی بدون حضور مستقیم و اشغال فیزیکی، تلاش می‌شود محاسبات جامعه به‌صورت نرم‌افزاری دستکاری شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: این مداخلات می‌تواند دانش، بینش، نگرش و منش افراد را تحت تأثیر قرار دهد و در نهایت به تغییر کنش‌ها و رفتارهای اجتماعی منجر شود.
وی با اشاره به تأکید امام شهید بر ضرورت بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور اظهار کرد: یکی از دلایل اهمیت این موضوع آن است که دشمن، به‌ویژه با استفاده از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های فضای مجازی، در پی ایجاد خشم هدفمند در میان مردم، تقویت احساس بی‌هویتی و القای بن‌بست در تصمیم‌گیری‌های حاکمیت است.
استاد خسروپناه تأکید کرد: در چنین شرایطی، جامعه به معماری اعتماد عمومی نیاز دارد؛ به‌گونه‌ای که مردم بتوانند به رسانه‌های ملی، مسئولان و دستگاه‌های اجرایی کشور اعتماد کنند. اگر اعتمادسازی به‌درستی شکل بگیرد، دشمن در جنگ نرم با شکست مواجه خواهد شد.
نقد برندسازی کاذب و سلبریتی‌زدگی
وی یکی دیگر از دلایل ضرورت بازسازی اعتماد عمومی را رواج برندسازی کاذب دانست و گفت: دشمن تلاش می‌کند با استفاده از ترفندهای بازاریابی، سلبریتی‌زدگی، تصاویر تبلیغاتی و پنهان‌کردن برخی واقعیت‌ها در پوشش‌های رسانه‌ای، اعتماد نسل‌های جدید را به سمت چهره‌هایی سوق دهد که لزوماً شایستگی و صلاحیت لازم را ندارند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتقاد از جایگزین‌شدن چهره‌سازی تبلیغاتی به‌جای اعتماد به افراد خدوم، بر ضرورت توجه به معیارهای واقعی اعتماد تأکید کرد.
از نگاه وی، معماری اعتماد عمومی باید به‌گونه‌ای باشد که جامعه بتواند میان عملکرد واقعی افراد و سازمان‌ها از یک‌سو و تصویرسازی‌های تبلیغاتی و برندسازی‌های کاذب از سوی دیگر تمایز قائل شود.
شهر تهران؛ گسترده‌ترین عرصه ارتباط مستقیم با مردم
استاد خسروپناه در ادامه، کالبد شهر تهران و گستردگی ارتباط شهروندان با شهرداری را از دیگر دلایل اهمیت این موضوع برشمرد و گفت: بخش‌های مختلف شهرداری تهران در نقاط گوناگون شهر، از بوستان‌ها و واگن‌های مترو تا پایانه‌های مسافربری، میادین میوه و تره‌بار، فرهنگسراها و دوایر مناطق و نواحی، محل تماس مستقیم مردم با مدیریت شهری هستند.
وی افزود: از مادری که کالسکه کودک خود را حمل می‌کند تا سایر شهروندان، به شکل‌های مختلف با خدمات و بخش‌های گوناگون شهرداری ارتباط دارند. همین گستردگی ارتباط، ضرورت توجه به اعتماد عمومی در مدیریت شهری را دوچندان می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، دو مبنای اصلی حکمرانی اعتماد عمومی را «عقلانیت حکمی» و «سنت‌های الهی» معرفی کرد و گفت: این دو مبنا از یکدیگر جدا نیستند، بلکه در کنار یکدیگر منظومه‌ای منسجم را تشکیل می‌دهند.
وی تأکید کرد که این مبانی می‌توانند چارچوب نظری لازم را برای استخراج اصول حکمرانی اعتماد عمومی فراهم کنند.
عقلانیت حکمی در برابر عقلانیت سکولار
استاد خسروپناه در تشریح نخستین مبنا، با اشاره به تحولات فلسفه جدید غرب گفت: برای فهم عقلانیت حکمی باید به تفاوت آن با عقلانیت سکولار توجه کرد.
وی با اشاره به مفهوم سوبژکتیویته در فلسفه مدرن، توضیح داد که معنای عقلانیت در اندیشه‌های مختلف فلسفی یکسان نبوده است؛ برای مثال، عقلانیت در اندیشه دکارت، کانت و هابرماس صورت‌های متفاوتی پیدا می‌کند و از عقل استدلالی تا عقل عملی و عقلانیت ارتباطی گسترش می‌یابد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: با وجود تفاوت‌های موجود میان این رویکردها، از نظر وی، دو مؤلفه انسان‌گرایی و سکولاریسم در این جریان‌های فکری نقش مهمی دارند.
وی در مقابل این رویکرد، از عقلانیت حکمی سخن گفت و اظهار کرد: عقلانیت حکمی تنها به عقل نظری و عقل عملی محدود نمی‌شود، بلکه عقل معاش و عقل معاد را نیز در بر می‌گیرد.
به گفته استاد خسروپناه، عقل نظری به شناخت هست‌ها و نیست‌ها می‌پردازد، عقل عملی ناظر به بایدها و نبایدهاست، عقل معاش با تدبیر، برنامه‌ریزی و اداره امور ارتباط دارد و عقل معاد، عقل غایت‌اندیش و آخرت‌اندیش است.
وی تأکید کرد: در عقلانیت حکمی، تدبیر و برنامه‌ریزی از غایت و مقصد خود جدا نیست؛ ازاین‌رو، عقل معاش باید در پیوند با عقل معاد مورد توجه قرار گیرد.
حکمت؛ پیوند عقلانیت، فضیلت و خدمت
استاد خسروپناه با اشاره به آیه ۲۶۹ سوره بقره و تعبیر « یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ» گفت: حکمت در این چارچوب، حاصل جمع ابعاد مختلف عقلانیت است. وی با اشاره به تعبیر «اولوالالباب» توضیح داد: خرد ناب هنگامی شکل می‌گیرد که عقل نظری، عقل عملی، عقل معاش و عقل معاد در کنار یکدیگر قرار گیرند. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: بر اساس برداشت وی از نصوص دینی، حکمت را می‌توان با سه مؤلفه عقلانیت، فضیلت و خدمت توضیح داد.
وی تصریح کرد: هنگامی که عقلانیت با فضیلت همراه شود و در مسیر درست قرار گیرد، نتیجه آن باید در خدمت به مردم آشکار شود. بنابراین، حکمت صرفاً یک مفهوم ذهنی یا نظری نیست، بلکه باید در عملکرد و رفتار حکمرانان و سازمان‌ها نمود پیدا کند.
توحیدگرایی و مردم‌محوری؛ دو رکن عقلانیت حکمی
استاد خسروپناه در ادامه، توحیدگرایی و مردم‌محوری را دو رکن عقلانیت حکمی دانست و گفت: هنگامی که از عقلانیت حکمی سخن می‌گوییم، باید هم توحیدگرایی و هم مردم‌محوری را در نظر بگیریم.
وی با تأکید بر تفاوت میان «توحیدگرایی» و «توحیدمحوری» در صورت‌بندی مورد نظر خود اظهار کرد: در این چارچوب، گرایش به توحید با محوریت مردم همراه است؛ به این معنا که توحیدگرایی و مردم‌محوری باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: اگر عقلانیت به فضیلت و فضیلت به خدمت منتهی شود، خدمت به مردم یکی از نتایج اساسی عقلانیت حکمی خواهد بود. ازاین‌رو، مردم باید در کانون توجه سازمان‌ها و نهادهای حکمرانی قرار گیرند.
ولایت؛ پیوند ناگسستنی حاکمیت و مردم
استاد خسروپناه در تبیین نتیجه جمع‌شدن توحیدگرایی و مردم‌محوری، به مفهوم ولایت اشاره کرد و گفت: در متون دینی برای ولایت معانی مختلفی از جمله محبت، نصرت و سلطنت ذکر شده است، اما در تعبیری که امام شهید بیان کرده‌اند، ولایت به معنای پیوند ناگسستنی است.
وی برای توضیح این مفهوم، به طناب‌های ضخیمی اشاره کرد که از درهم‌تنیده‌شدن رشته‌ها به وجود می‌آیند و استحکام آنها مانع از گسیختگی می‌شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر توحیدگرایی و مردم‌محوری در کنار یکدیگر قرار گیرند، لازمه آن شکل‌گیری پیوندی ناگسستنی میان ولی و مردم و همچنین میان خود مردم است. بنابراین، ولایت را نباید صرفاً رابطه‌ای یک‌طرفه در نظر گرفت. وی با اشاره به مباحث شهید مطهری در کتاب «ولایت‌ها» و آیات قرآن کریم، میان ولایت ایجابی و ولایت سلبی تمایز قائل شد.
استاد خسروپناه با اشاره به آیه ۵۵ سوره مائده، و نیز آیه ۵۱ همین سوره درباره نهی از ولایت‌پذیری از یهود و نصارا، توضیح داد که در این چارچوب، ولایت ایجابی و سلبی در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
وی اظهار کرد: نمی‌توان از پذیرش ولایت در یک حوزه سخن گفت، اما نسبت به ولایت سلبی و مرزبندی با جریان‌هایی که در پی سلطه بر هویت، ارزش‌ها و منابع جامعه هستند، بی‌توجه بود.
اعتماد به مردم؛ لازمه ایمان و رحمت در حکمرانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، به آیه ۶۱ سوره توبه اشاره کرد و گفت: در این آیه، منافقان پیامبر اکرم(ص) را به زودباوری متهم می‌کردند و می‌گفتند ایشان به سخنان دیگران گوش می‌دهد و آنها را می‌پذیرد؛ اما خداوند در پاسخ می‌فرماید: «قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ».
وی با اشاره به ادامه آیه و تعبیر «یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ»، بر ارتباط میان ایمان به خدا و اعتماد به مؤمنان تأکید کرد.
استاد خسروپناه گفت: گوش‌دادن پیامبر اکرم(ص) به سخنان مردم و توجه به آنان، صرفاً یک ویژگی اخلاقی نیست، بلکه می‌توان از آن یک نکته حکمرانی نیز استخراج کرد؛ زیرا این شیوه، مردم را مورد توجه قرار می‌دهد و با رحمت نسبت به آنان همراه است.
وی افزود: در این نگاه، اعتماد به مردم و شنیدن سخنان آنان، موضوعی فراتر از یک توصیه اخلاقی فردی است و می‌تواند در الگوی حکمرانی نیز جایگاه داشته باشد.
تبیین دیدگاه درباره ولایت حاکم و ولایت حاکمیت
استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به بحث ولایت فقیه و نسبت آن با دیدگاه امام شهید، تأکید کرد که در انتساب دیدگاه‌های تفصیلی به ایشان باید احتیاط علمی داشت.
وی گفت: امام شهید بحث ولایت فقیه را به‌صورت تفصیلی باز نکرده‌اند و نمی‌توان بدون بررسی دقیق، دیدگاهی را به‌طور قطعی به ایشان نسبت داد و گفت نظر ایشان منحصراً همان است.
وی با تفکیک میان «ولایت حاکم» و «ولایت حاکمیت»، توضیح داد: آنچه در بخش مهمی از مباحث فقهی به آن پرداخته شده، ولایت حاکم، از جمله ولایت فقیه است. در این دیدگاه، ولایت از احکام وضعی به شمار می‌رود و جعل حکم در نهایت به خداوند متعال بازمی‌گردد.
استاد خسروپناه افزود: بر اساس دیدگاه غالب فقیهان، ولایت پیامبر، ائمه، فقیه و برخی دیگر از صاحبان ولایت، به نصب الهی بازمی‌گردد. در عین حال، تحقق اجتماعی حکومت به پذیرش و مقبولیت مردم نیز نیاز دارد.
وی با تأکید بر اینکه صورت‌بندی او درباره دیدگاه امام شهید، استنباط شخصی اوست و نباید به‌عنوان نظر قطعی و تصریح‌شده ایشان تلقی شود، گفت: می‌توان درباره ولایت حاکمیت به‌عنوان پیوندی ناگسستنی میان ولی و مردم بحث کرد.
به گفته وی، در این برداشت، ولایت حاکمیت صرفاً رابطه‌ای یک‌سویه نیست، بلکه حاکم و مردم در آن دارای جایگاه هستند و این پیوند در چارچوب حاکمیت الهی و احکام الهی معنا پیدا می‌کند.
استاد خسروپناه تصریح کرد: این بحث از آن جهت برای حکمرانی اعتماد عمومی اهمیت دارد که مسئولیت حکمران را از یک رابطه صرفاً سلسله‌مراتبی فراتر می‌برد و به ضرورت توجه به مردم در ساختار حکمرانی منتهی می‌شود.
حکمرانی باید شبکه‌ای باشد، نه صرفاً سلسله‌مراتبی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، با تکیه بر مبانی پیش‌گفته، به تبیین ماهیت حکمرانی پرداخت و گفت: اگر عقلانیت حکمی، توحیدگرایی، مردم‌محوری و مفهوم ولایت در حکمرانی پذیرفته شود، نمی‌توان حکمرانی را صرفاً یک ساختار سلسله‌مراتبی از بالا به پایین دانست.
وی با اشاره به برداشت‌های مختلف از حکمرانی، از جمله حکمرانی سلسله‌مراتبی، بازارمحور و جامعه‌محور، اظهار کرد: حکمرانی در این چارچوب، شبکه‌ای است؛ به این معنا که اضلاع مختلف در آن حضور دارند، اما این شبکه دارای محور است.
استاد خسروپناه با اشاره به تعابیر امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه، حکمران عادل و عالم را محور این شبکه دانست و تأکید کرد: حکمرانی شبکه‌ای به معنای حذف جایگاه حاکم نیست، بلکه به معنای درنظرگرفتن مجموعه اضلاع و روابطی است که در اداره جامعه نقش دارند.
وی افزود: در چنین الگویی، مردم، نهادهای اجرایی و سایر بخش‌های مؤثر در حکمرانی باید در ارتباط با یکدیگر قرار گیرند و مسئولیت حکمران نیز در چارچوب همین شبکه تعریف شود.
سنت‌های الهی؛ دومین مبنای حکمرانی اعتماد عمومی
استاد خسروپناه دومین مبنای حکمرانی اعتماد عمومی را سنت‌های الهی معرفی کرد و گفت: سنت‌های الهی، قواعد و الگوهایی هستند که خداوند در عالم قرار داده است و شناخت آنها در فهم تحولات اجتماعی و سیاسی اهمیت دارد.
وی با اشاره به آثار علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، شهید مطهری در مباحث قرآنی، علامه مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم، بر اهمیت مطالعه سنت‌های الهی تأکید کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی توضیح داد: برخی سنت‌های الهی قطعی و برخی مشروط هستند. برای نمونه، نصرت الهی و افزایش نعمت در پی شکرگزاری، در آیات قرآن مورد توجه قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به آیه «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ» و آیه «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ»، این مفاهیم را نمونه‌هایی از سنت‌های الهی دانست و به سنت استدراج و زوال باطل نیز اشاره کرد.
تحلیل تحولات جنگ در چارچوب سنت‌های الهی
استاد خسروپناه در ادامه، با اشاره به تحولات جنگ و محاسبات قدرت‌های خارجی، اظهار کرد: اگر اطلاعات مربوط به شرایط پیش از جنگ 40 روزه، تصمیم‌های آمریکا و رژیم صهیونیستی برای حمله به ایران و روند مذاکرات پیش از آن به‌صورت کامل در اختیار قرار گیرد، می‌توان برخی تحولات را از منظر محاسبات عقلانی و سیاسی بررسی کرد.
وی با طرح این ارزیابی که بر اساس محاسبات مادی و قدرت نظامی، انتظار شکست جمهوری اسلامی وجود داشت، گفت: از نظر وی، بررسی مجموعه این تحولات در کنار سنت‌های الهی، به درک متفاوتی از آنچه رخ داده است، منتهی می‌شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، تحلیل خود را از اهداف راهبردی آمریکا در منطقه تشریح کرد و مدعی شد که تسلط بر منابع انرژی منطقه، به‌ویژه در ارتباط با رقابت‌های آینده با قدرت‌هایی مانند چین و هند، از اهداف مهم آمریکا است.
وی همچنین درباره اهداف رژیم صهیونیستی، دیدگاه خود را درباره تلاش برای تجزیه کشورهای اسلامی، از جمله ایران، عربستان و ترکیه، مطرح کرد و گفت: در این سناریو، تجزیه لزوماً به معنای تشکیل چند کشور مستقل نیست، بلکه ممکن است به معنای جداکردن بخش‌هایی از سرزمین یک کشور و پیوندزدن آنها با کشورهای همسایه باشد.
استاد خسروپناه با اشاره به تحولات منطقه، این ارزیابی را مطرح کرد که میان برخی اهداف آمریکا و رژیم صهیونیستی درباره چگونگی اداره منطقه تفاوت‌هایی وجود دارد، اما در نهایت، اهداف توسعه‌طلبانه و تجزیه‌طلبانه را باید جدی گرفت.
وی در عین حال ابراز امیدواری کرد که این اهداف محقق نشوند و افزود: با توجه به حضور مردم، شکل‌گیری انسجام ملی و تقویت وحدت، می‌توان به آینده امیدوار بود.
ضرورت عبور از اختلافات و تقویت انسجام ملی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود، بر ضرورت پرهیز از اختلافات داخلی تأکید کرد و گفت: برخی اختلافات کم‌عمق و کم‌ارزش، گاهی حتی در میان نیروهای ارزشی نیز به خودزنی و تخریب چهره‌های یکدیگر منجر می‌شود.
وی افزود: اگر این وضعیت به بلوغ سیاسی و فرهنگی تبدیل شود و افراد و جریان‌های فعال در عرصه‌های سیاسی و فرهنگی از این نوع اختلافات فاصله بگیرند، زمینه برای تقویت انسجام ملی فراهم خواهد شد.
استاد خسروپناه با ابراز امیدواری نسبت به موفقیت ایران در جنگ، اظهار کرد: اگر در این جنگ به توفیق الهی به موفقیت برسیم، ایران از اقتدار بیشتری در منطقه برخوردار خواهد شد و آمریکا نیز به‌تدریج افول قدرت خود را مشاهده خواهد کرد.
وی این تحلیل را در چارچوب اعتقاد خود به سنت‌های الهی مطرح کرد و گفت: هنگامی که مبانی و مقدمات تحولات در کنار یکدیگر قرار گیرند، می‌توان از منظر سنت‌های الهی نیز به آنها نگریست.
اصول حکمرانی اعتماد عمومی در حکمرانی اسلامی
استاد خسروپناه پس از تبیین دو مبنای عقلانیت حکمی و سنت‌های الهی، به تشریح اصولی پرداخت که از نظر وی، باید در معماری اعتماد عمومی مورد توجه قرار گیرند. وی نخستین اصل را رحمت، محبت و اخوت دانست و با استناد به نامه ۵۳ نهج‌البلاغه، خطاب امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر را یادآور شد: «وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ.» استاد خسروپناه با اشاره به مضمون این عبارت، بر ضرورت آمیختن رفتار حکمران با رحمت و محبت نسبت به مردم تأکید کرد.
وی همچنین به روایتی در اصول کافی، جلد دوم، صفحه ۱۰۵، اشاره کرد و افزود: رحمت و محبت در حکمرانی نباید صرفاً در حد یک توصیه اخلاقی باقی بماند، بلکه باید در نحوه مواجهه مسئولان با مردم و در عملکرد سازمان‌ها نیز نمود پیدا کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، امانت‌داری و شایستگی را دومین اصل حکمرانی اعتماد عمومی برشمرد و به آیه ۵۸ سوره نساء اشاره کرد: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا وَإِذَا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ.»
وی با تأکید بر اهمیت امانت‌داری، اظهار کرد: مسئولیت‌های عمومی باید به‌عنوان امانت تلقی شوند و سپردن این مسئولیت‌ها به افراد واجد صلاحیت، از الزامات اعتمادسازی در نظام حکمرانی است.
استاد خسروپناه سومین اصل را خیرخواهی و خدمت‌رسانی بدون منت معرفی کرد و با اشاره به روایت «سَیِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ فِی السَّفَرِ» بر جایگاه خدمت در مسئولیت اجتماعی تأکید کرد. وی همچنین به روایت «خَیْرُ النَّاسِ مَنْ نَفَعَ النَّاسَ» و روایات مربوط به برآوردن نیازهای مؤمنان اشاره کرد و گفت: خدمت به مردم باید یکی از معیارهای اصلی ارزیابی مسئولان و نهادهای عمومی باشد.
وی صداقت و درستکاری را از مهم‌ترین اصول حکمرانی اعتماد عمومی دانست و با اشاره به آیه ۲۳ سوره احزاب، درباره کسانی که بر عهد خود با خداوند صادقانه ایستادند، اظهار کرد: صداقت یکی از ویژگی‌های برجسته انسان‌های مؤمن است. استاد خسروپناه با تأکید بر اهمیت این اصل گفت: اگر بخواهیم از مهم‌ترین ارزش‌های اخلاقی در حکمرانی سخن بگوییم، عدالت و صداقت در جایگاه برجسته‌ای قرار می‌گیرند.
وی همچنین به آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَکُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ» اشاره کرد و افزود: صداقت تنها به بیان حقیقت محدود نمی‌شود، بلکه وفای به عهد و پایبندی به تعهدات را نیز در بر می‌گیرد. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مضمون آیه «وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا»، بر ضرورت پایبندی مسئولان به وعده‌ها و تعهدات خود تأکید کرد.
استاد خسروپناه عدالت‌ورزی را یکی دیگر از اصول بنیادین اعتماد عمومی دانست و با اشاره به مضمون روایات مربوط به عدالت و نقش آن در استواری جهان، بر اهمیت این اصل در اداره جامعه تأکید کرد.
وی همچنین به آیه ۲۵ سوره حدید، درباره هدف از فرستادن پیامبران و برپایی قسط به دست مردم، اشاره کرد و اظهار داشت: در منطق قرآن، مردم نیز در تحقق و اقامه عدالت نقش دارند. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، شفافیت را از اصول مهم در معماری اعتماد عمومی معرفی کرد و با اشاره به نامه ۵۰ نهج‌البلاغه، به توصیه امیرالمؤمنین(ع) درباره پرهیز از پنهان‌کردن امور از مردم پرداخت.
وی با اشاره به مضمون این نامه گفت: در حکمرانی باید میان اطلاعاتی که به دلایل مشخص، از جمله ملاحظات جنگی، محرمانه باقی می‌مانند و سایر امور عمومی تفاوت قائل شد. وی همچنین با طرح این دیدگاه که بسیاری از جلسات شورای عالی انقلاب فرهنگی و ستادهای مختلف لزوماً نباید محرمانه تلقی شوند، بر ضرورت انتشار اطلاعات و تبیین فرایندهای تصمیم‌گیری تأکید کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: وقتی مردم از فرایندهای تصمیم‌گیری و نحوه اداره امور اطلاع داشته باشند، زمینه بروز بسیاری از مفاسد کاهش پیدا می‌کند. وی با اشاره به سازوکارهای حسابرسی و نظارت در دستگاه‌ها، این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان با افزایش شفافیت و دسترسی به اطلاعات، بخشی از مشکلات و ناکارآمدی‌های موجود را کاهش داد؟
استاد خسروپناه در ادامه، هوشمندسازی را یکی از مهم‌ترین الزامات تحقق اعتماد عمومی دانست و تأکید کرد: اگر فرایند حکمرانی، از سیاست‌گذاری تا نظارت، در یک سامانه هوشمند و به‌هم‌پیوسته قرار گیرد، امکان نظارت دقیق‌تر و کاهش فساد فراهم می‌شود.
وی با بیان اینکه وجود سامانه‌های جداگانه در دستگاه‌های مختلف به‌تنهایی کافی نیست، گفت: مسئله اصلی، اتصال سامانه‌ها به یکدیگر و ایجاد امکان رصد فرایندها از ابتدا تا انتهاست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: اگر فرایندها از مرحله تولید تا مصرف در یک سامانه هوشمند قرار گیرند، امکان بررسی دقیق‌تر جریان کالاها، شناسایی نقاط اتلاف منابع و کاهش تخلفات فراهم خواهد شد.
وی در توضیح این موضوع، به مصرف گندم در کشور اشاره کرد و گفت: مصرف گندم کشور حدود ۱۲ میلیون تن است و به اعتقاد من، اگر فرایندهای مربوط به آن به‌صورت هوشمند و شفاف مدیریت شوند، امکان صرفه‌جویی حدود دو میلیون تن وجود دارد.
استاد خسروپناه همچنین به سامانه‌های گمرکی و اقتصادی اشاره کرد و گفت: اگرچه دستگاه‌های مختلف سامانه‌هایی برای ثبت و کنترل اطلاعات دارند، اما این سامانه‌ها به‌طور کامل به یکدیگر متصل نشده‌اند.
وی افزود: اتصال سامانه‌ها می‌تواند امکان رصد جریان واردات، تولید، توزیع و مصرف کالاها را فراهم کند و در نتیجه، زمینه برخی تخلفات و اتلاف منابع را از میان ببرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به بازار دارو و عرضه برخی داروها خارج از شبکه رسمی، اظهار کرد: اگر فرایند تأمین و توزیع دارو از مرحله واردات و تولید تا مصرف در یک سامانه هوشمند و متصل به یکدیگر قرار گیرد، امکان کنترل دقیق‌تر توزیع دارو و جلوگیری از عرضه غیرقانونی آن فراهم می‌شود.
وی با طرح این ارزیابی که چنین سازوکاری می‌تواند از خروج غیرضروری ارز جلوگیری کند، گفت: هوشمندسازی و اتصال سامانه‌ها باید در اولویت معماری اعتماد عمومی قرار گیرد.
استاد خسروپناه تأکید کرد: هوشمندسازی صرفاً یک ابزار فنی نیست، بلکه پیامدهای اخلاقی و مدیریتی نیز دارد؛ زیرا با افزایش دقت نظارت، کاهش هزینه‌ها و محدودکردن امکان تخلف، می‌تواند اعتماد مردم به عملکرد دستگاه‌ها را تقویت کند.
وی افزود: در چنین الگویی، فرایندهای اداری باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که درخواست‌های مردم با سرعت بیشتری بررسی و پاسخ داده شوند و امکان سوءاستفاده از منابع عمومی کاهش یابد.
استاد خسروپناه رعایت حقوق مردم را از دیگر اصول اساسی حکمرانی اعتماد عمومی برشمرد و به خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه اشاره کرد. وی با تأکید بر جایگاه این خطبه در تبیین حقوق متقابل حاکم و مردم، آن را از نمونه‌های برجسته تبیین رابطه حقوقی و اعتماد میان حاکمیت و جامعه دانست.
ارائه منشور ده‌گانه معماری اعتماد عمومی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در جمع‌بندی سخنان خود، مجموعه‌ای از اقدامات را در قالب منشور ده‌گانه معماری اعتماد عمومی مطرح کرد و گفت: این اصول باید در کنار یکدیگر قرار گیرند و در ساختاری منسجم و هوشمند به اجرا درآیند. استاد خسروپناه نخستین محور این منشور را پایش مستمر و علمی اعتماد عمومی دانست.
بر اساس این محور، شناخت وضعیت اعتماد عمومی باید مبتنی بر بررسی مستمر و روش‌های علمی باشد تا امکان ارزیابی وضعیت موجود و شناسایی تغییرات فراهم شود. وی دومین محور را ضرورت پیش‌بینی پیوست اقناع و تبیین برای تصمیمات عنوان کرد.
به گفته استاد خسروپناه، تصمیمات باید به‌گونه‌ای برای مردم توضیح داده شوند که منطق و دلایل اتخاذ آنها قابل فهم باشد و زمینه لازم برای آگاهی عمومی فراهم شود. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سرعت در ارائه روایت اولیه و توجه به ساعت طلایی اطلاع‌رسانی را سومین محور منشور دانست.
وی با تأکید بر اهمیت زمان در فضای رسانه‌ای، بر ضرورت حضور به‌موقع و ارائه روایت اولیه درباره موضوعات و تصمیمات تأکید کرد. استاد خسروپناه چهارمین محور را شایسته‌سالاری حقوقی و فقهی عنوان کرد. وی پنجمین محور را اخلاقی‌شدن رفتار نخبگان و توقف اصطکاک‌های رسانه‌ای دانست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه، شفافیت کامل قراردادها و حمایت از حقوق زنان را در شمار محورهای منشور ده‌گانه مطرح کرد. شفافیت قراردادها در امتداد تأکید وی بر دسترسی به اطلاعات، نظارت مؤثر و کاهش زمینه‌های فساد قرار می‌گیرد. حمایت از حقوق زنان نیز در فهرست محورهایی قرار داشت که وی در جمع‌بندی سخنان خود بیان کرد.
استاد خسروپناه هفتمین محور را تضمین عدالت رویه‌ای در مواجهه با مردم دانست. وی هشتمین محور را بازآفرینی لبه‌های تماس حقیقی با شهروندان معرفی کرد. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، نهمین محور را برقراری توازن کاربردی و تخصیص ویژه اعتبارات به مناطق کم‌برخوردار عنوان کرد. استاد خسروپناه دهمین محور منشور را استقرار سلوک ساده‌زیستی و مواسات عملی با جامعه دانست.
وی با اشاره به توصیه‌هایی که درباره استفاده از خودروهای ایرانی مطرح می‌شود، از تفاوت میان برخی توصیه‌های عمومی و سبک زندگی بعضی مسئولان انتقاد کرد. وی اظهار کرد: نمی‌توان از مردم انتظار داشت که الگوی مشخصی از مصرف را رعایت کنند، اما برخی مسئولان در سطوح میانی و عالی از خودروهای گران‌قیمت استفاده کنند. در شرایط دشوار اقتصادی، سلوک مسئولان باید با وضعیت عمومی جامعه تناسب داشته باشد.
استاد خسروپناه در پایان، با تأکید بر اینکه اصول ده‌گانه مطرح‌شده باید در یک ساختار منسجم اجرایی قرار گیرند، گفت: به اعتقاد من، این ده رکن باید در کالبدی به نام هوشمندسازی جای بگیرند؛ در غیر این صورت، مشخص نیست مجموعه این توصیه‌ها تا چه اندازه می‌توانند به نتیجه عملی منتهی شوند.
نظر شما