به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از العربی الجدید، عکاسی می‌تواند نگاه مخاطب به بنایی را تغییر دهد که شاید بارها از بیرون دیده یا بی‌آنکه به جزئیاتش توجه کند، از کنار آن عبور کرده باشد. نمایشگاه «جامع طولون» اثر ایمن خوری، هنرمند و فیلم‌ساز مصری‌فرانسوی، با تکیه بر همین ظرفیت، رابطه میان مکان و تصویر را بررسی می‌کند و جزئیاتی را به نمایش می‌گذارد که ممکن است در مشاهده مستقیم از چشم پنهان بمانند.
این نمایشگاه در چارچوب دوره جاری جشنواره هنرهای معاصر مرکز شهر قاهره، موسوم به «دی‌کاف»، برگزار شده است. این جشنواره از ۱۱ اکتبر تا دوم نوامبر ادامه دارد.
خوری در گفت‌وگو با روزنامه العربی الجدید، درباره ویژگی‌های محل برگزاری نمایشگاه می‌گوید: موقعیت بیت طولون، که نمایشگاه در آن برگزار می‌شود و درست مشرف به مسجد است، چالش خاصی پیش روی من قرار داد. بازدیدکنندگان از بالکن‌های این بنای تاریخی می‌توانند مسجد را از بیرون ببینند و تصویر آن را به طور مستفیم با بنای اصلی مقایسه کنند؛ زیرا هر دو پیش روی آنها قرار دارند. به همین دلیل زاویه عکاسی و انتخاب جزئیات به ابزاری برای ارائه نگاهی متفاوت به مکان تبدیل شد.
یکی از ویژگی‌های عکس‌های خوری، استفاده از نور طبیعی برای شکل دادن به تصویر و ترکیب‌بندی صحنه است. سایه ستون‌ها و انعکاس آنها بر دیوارها، لایه دیگری از مشاهده را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد؛ لایه‌ای که با گذشت زمان تغییر می‌کند و ثبت آن به چشمی دقیق و ناظری نیاز دارد که بتواند لحظه مناسب را تشخیص دهد.
از فاصله میان بنا و تصویر آن می‌توان به خود مسجد، نقشه معماری، مصالح به‌کاررفته در ساخت آن و پیوندهایش با معماری عباسی عراق رسید. مسجد ابن‌طولون که امروز بخشی از بافت تاریخی قاهره به شمار می‌رود، گذشته‌ای پیچیده‌تر از تصویری دارد که با مناره مارپیچی و صحن وسیع آن در ذهن مخاطبان شکل می‌گیرد.
این مسجد یکی از آثار برجای‌مانده از دوره‌های نخستین تاریخ اسلامی قاهره است و پس از ورود اسلام به مصر، سومین مسجد جامع ساخته‌شده در این سرزمین به شمار می‌رود. احمد بن‌طولون در سال ۸۷۶ میلادی ساخت آن را در شهر قطائع آغاز کرد؛ شهری که خود برای استقرار حکومت و اقامتش بنا کرده بود.
مسجد بخشی از طرحی عمرانی گسترده‌تر بود که ابن‌طولون با هدف تثبیت قدرت خود در مصر و در شرایط استقلال نسبی از خلافت عباسی دنبال می‌کرد. با این حال، نقشه معماری، تزئینات و برخی عناصر شاخص بنا از تداوم پیوندهای هنری و فرهنگی مصر و عراق حکایت دارند.
در آن دوره، مراکز مختلف جهان اسلام از طریق جابه‌جایی معماران و صنعتگران و تبادل الگوهای ساختمانی، تجربه‌ها و شیوه‌های معماری را به یکدیگر منتقل می‌کردند.
مسجد ابن‌طولون صحن روبازی دارد که چهار رواق آن را احاطه کرده‌اند. یکی از ویژگی‌های معماری بنا، استفاده از پایه‌ها و جرزهای آجری به‌جای ردیف ستون‌های مرمری است که در شماری از مساجد نخستین اسلامی دیده می‌شود. این شیوه امکان ایجاد قوس‌های پی‌درپی و نگهداری سقف‌ها را بدون نیاز به شمار زیادی ستون فراهم می‌کرد.
بخش اصلی بنا با آجر پخته قرمز ساخته شده و گچ‌بری‌های آن، نقوش گیاهی و هندسی پیرامون قوس‌ها و پنجره‌ها را در بر می‌گیرد.
همچنین، نواری چوبی در زیر سقف امتداد یافته که آیاتی از قرآن به خط کوفی بر آن نوشته شده است؛ عنصری که کارکرد سازه‌ای و تزئینات نوشتاری را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
دوریس بهرنس‌آبوسَیف، پژوهشگر تاریخ معماری اسلامی، در کتاب «معماری اسلامی در قاهره: مقدمه» که در سال ۱۹۸۹ منتشر شد، شماری از عناصر معماری و تزئینی این مسجد را با سنت‌های معماری عباسی در سامرا و مسجد جامع آن، مشهور به مسجد ملویه، مرتبط می‌داند.
این شباهت‌ها تنها به مناره مارپیچی با پلکان بیرونی محدود نمی‌شوند، بلکه شیوه‌های گچ‌بری و استفاده از نقوش گیاهی و هندسی را نیز در بر می‌گیرند. این مقایسه به درک بهتر جایگاه مسجد ابن‌طولون در بستر گسترده‌تر معماری اسلامی نخستین کمک می‌کند.
درباره چگونگی طراحی مناره مسجد نیز روایت‌هایی وجود دارد. در یکی از مشهورترین آنها گفته می‌شود ابن‌طولون کاغذی را دور انگشت خود پیچید و هنگامی که حاضران از او پرسیدند چه می‌کند، پاسخ داد که در حال طراحی مناره است. این حکایت سند قطعی ندارد، اما نمونه‌ای از چگونگی پیوند خوردن بناهای شاخص با شخصیت حاکمان در حافظه عامه است؛ فرایندی که جزئیات ساخت یک اثر را به داستان‌هایی ساده و ماندگار تبدیل می‌کند.
روایت دیگری طراحی مناره را به مهندسی مسیحی نسبت می‌دهد که در زندان احمد بن‌طولون به سر می‌برد. بر اساس این روایت، او پیشنهاد ساخت مسجدی بدون ستون، به‌جز دو ستون محراب، را مطرح کرد؛ زیرا تأمین شمار مورد نیاز ستون‌ها بدون آسیب رساندن به کلیساها امکان‌پذیر نبود.
مقریزی، مورخ مصری، این داستان را در کتاب «المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار» نقل کرده، اما نامی از مهندس نبرده است. در برخی منابع متأخر، این شخصیت با نام سعید بن کاتب فرغانی شناخته می‌شود.
مسجد ابن‌طولون در دوره فاطمی نیز شاهد تعمیراتی بود که از جمله آنها می‌توان به مرمت مرتبط با خلافت المستنصر بالله در قرن یازدهم میلادی اشاره کرد. در دوره مملوکی نیز عملیات مرمت و الحاق بخش‌هایی به بنا انجام شد؛ از جمله ساخت یا تکمیل عناصری همچون گنبد بالای صحن و منبر، در کنار تعمیرات مناره و محراب.
در چنین بستری، نمایشگاه خوری فرصتی فراهم می‌کند تا مسجد ابن‌طولون نه فقط به‌عنوان بنایی تاریخی، بلکه به‌مثابه اثری چندلایه دیده شود؛ بنایی که معماری آن از پیوندهای فرهنگی جهان اسلام، تحولات تاریخی و روایت‌هایی حکایت دارد که در گذر زمان پیرامون آن شکل گرفته‌اند.
نظر شما