به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان، اربعین حسینی تنها یک آیین مذهبی و مناسک زیارتی نیست؛ این حرکت عظیم، در جغرافیای جهان اسلام و حتی فراتر از آن، به بستری برای انتقال فرهنگ عاشورا، تربیت نسل‌های آینده، تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و ترویج گفتمان مقاومت تبدیل شده است. تجربه خانواده‌های شیعه در نیجریه، تلاش اندیشمندان و دانشگاهیان برای تبیین علمی این ظرفیت و برگزاری نشست‌های تخصصی در آستانه پنجمین همایش بین‌المللی معرفت و رسالت حسینی، ابعاد مختلف این حقیقت را آشکار می‌کند.
در این میان، خانواده به‌عنوان نخستین محیط تربیتی انسان، نقشی اساسی در انتقال فرهنگ عاشورا دارد؛ نقشی که در شرایط دشوار امنیتی و اجتماعی، جلوه‌ای عمیق‌تر پیدا می‌کند و گاه با ایثار، فداکاری و تحمل رنج‌هایی همراه می‌شود که از نگاه بسیاری از مردم جهان دور مانده است.
اربعین در نیجریه؛ مسیری که با احتمال شهادت همراه است
فاطمه صدیقه گلیما، فعال اربعین در نیجریه و دانشجوی پزشکی، در پیش‌نشست همایش بین‌المللی «معرفت و رسالت حسینی» با موضوع «اربعین، گفتمان مقاومت» که در تالار گفت‌وگوی دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، تصویری متفاوت از تجربه خانواده‌های شیعه این کشور در راهپیمایی اربعین ارائه کرد.
او با اشاره به برگزاری سالانه راهپیمایی اربعین از سوی جنبش اسلامی نیجریه به رهبری شیخ زکزاکی گفت: مردم از ایالت‌های مختلف این کشور در این مراسم شرکت می‌کنند و برخی از زائران برای رسیدن به محل اجتماع شیعیان، چندین روز زودتر حرکت خود را آغاز می‌کنند تا در روز اربعین در مراسم عزاداری و زیارت نمادین پرچم سیدالشهدا(ع) حضور داشته باشند.
گلیما با اشاره به محدودیت امکانات در مسیر راهپیمایی اربعین در نیجریه افزود: برخلاف آنچه زائران در عراق و در موکب‌های مسیر نجف تا کربلا تجربه می‌کنند، در این مسیر امکانات گسترده‌ای وجود ندارد و خانواده‌ها باید از قبل برای تأمین نیازهای خود برنامه‌ریزی کنند.
به گفته وی، خانواده‌ها چند روز پیش از آغاز حرکت، مواد غذایی و امکانات مورد نیاز را نه‌تنها برای خود، بلکه برای کمک به دیگر زائران آماده می‌کنند و با وجود دشواری‌های مسیر، حرکت خود را ادامه می‌دهند.
این فعال اربعین با یادآوری خاطرات دوران کودکی خود گفت که وقتی در مسیر راهپیمایی خسته می‌شد، برادرانش به نوبت او را بر دوش می‌گرفتند تا بتواند مسیر را ادامه دهد؛ تجربه‌ای ساده اما ماندگار که بخشی از خاطرات و تربیت اربعینی کودکان خانواده‌های نیجریه‌ای را شکل می‌دهد.
با این حال، دشواری مسیر تنها به کمبود امکانات محدود نمی‌شود. شرایط امنیتی حاکم بر راهپیمایی‌های شیعیان در نیجریه، تجربه اربعین را برای بسیاری از خانواده‌ها با نگرانی از بازگشت و احتمال آسیب‌دیدن همراه کرده است.
گلیما در این‌باره تأکید کرد که خانواده‌های شیعه نیجریه در حالی در این مسیر قدم می‌گذارند که هر زن، مرد و کودک ممکن است پیش از خروج از خانه از خود بپرسد آیا دوباره بازخواهد گشت یا با شهادت، اسارت و جراحت مواجه خواهد شد.
او با اشاره به آسیب‌های واردشده به خانواده خود در حوادث مربوط به شیعیان نیجریه گفت که چند تن از برادرانش به شهادت رسیده‌اند و مادرش نیز در جریان فاجعه زاریا جانباز شده است.
این روایت، تنها خاطره یک خانواده نیست؛ بلکه بازتاب تجربه خانواده‌هایی است که با وجود تحمل رنج‌ها و از دست دادن عزیزان خود، پیوندشان را با فرهنگ عاشورا و راه سیدالشهدا(ع) حفظ کرده‌اند.
خانواده؛ نخستین مدرسه مقاومت
گلیما که موضوع ارائه خود را «خانواده اربعینی» انتخاب کرده بود، معتقد است تأثیر اربعین بر کودکان و نوجوانان را نمی‌توان صرفاً در آموزش‌های مستقیم و سخنرانی‌ها خلاصه کرد؛ بخش مهمی از این تربیت در جریان تجربه زیسته و مشاهده رفتار اعضای خانواده شکل می‌گیرد.
او توضیح داد: کودکی که در پنج یا شش‌سالگی برای نخستین بار در مسیر اربعین قدم می‌گذارد، ممکن است هنوز شناخت کاملی از امام حسین(ع) و واقعه کربلا نداشته باشد؛ اما دست مادرش، همراهی پدر و محبت اعضای خانواده در طول مسیر، نخستین خاطرات او از این تجربه را می‌سازد.
به گفته این فعال اربعین، تکرار این تجربه در سال‌های بعد و مشاهده همدلی، فداکاری و ایستادگی اطرافیان، به‌تدریج بر ذهنیت و شخصیت کودک تأثیر می‌گذارد و می‌تواند نخستین زمینه‌های عملی شکل‌گیری روحیه مقاومت را در او ایجاد کند.
وی با اشاره به آثار تربیتی این تجربه افزود: مقاومت فقط به معنای پافشاری بر یک خواسته نیست، بلکه حفظ ایمان در شرایط دشوار، پذیرش مسئولیت و ایستادگی در برابر مشکلات را نیز در بر می‌گیرد.
از این منظر، اربعین برای خانواده‌های نیجریه‌ای تنها یک مراسم سالانه نیست، بلکه تجربه‌ای تربیتی است که می‌تواند در زندگی فردی، تحصیلی و آینده شغلی فرزندان نیز اثرگذار باشد.
گلیما تأکید کرد خانواده‌هایی که سال‌ها سختی مسیر اربعین را تجربه کرده‌اند، تلاش می‌کنند فرزندان خود را نیز همراه کنند تا آنان در کنار آشنایی با امام حسین(ع) و واقعه کربلا، مفاهیم همدلی، مسئولیت‌پذیری و مقاومت را در عمل بیاموزند.
خانه‌ها را به مدرسه عشق سیدالشهدا(ع) تبدیل کنیم
تأکید بر نقش خانواده در انتقال فرهنگ مقاومت، از محورهای اصلی سخنان فرزانه، دبیر پیش‌نشست «اربعین و گفتمان مقاومت» نیز بود.
وی در نشست علمی خواهران با حضور استادان، فرهیختگان و نخبگان، با اشاره به ظرفیت‌های ایجادشده از سوی کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین گفت: حضور استادان و پژوهشگران و فراهم شدن زمینه ارائه مقالات علمی، فرصت مناسبی برای بررسی ابعاد مختلف فرهنگ اربعین و گفتمان مقاومت ایجاد کرده است.
به گفته وی، در این پیش‌نشست پنج نفر از استادان به ارائه مقالات خود پرداختند و با توجه به استقبال خواهران از برنامه، برگزاری نشست دیگری برای بهره‌گیری از دیدگاه‌های سایر استادان و پژوهشگرانی که فرصت ارائه مطالب خود را پیدا نکردند، در دستور کار قرار گرفته است.
فرزانه با اشاره به ماهیت بین‌المللی این برنامه افزود: در این نشست، فاطمه صدیقه گلیما، فعال اربعین از نیجریه، مقاله‌ای با موضوع «خانواده مقاوم» ارائه کرد که با استقبال مخاطبان همراه شد. همچنین قرار بود مهمانانی از کشورهای عراق و ترکیه در این برنامه حضور داشته باشند که به دلیل برخی موانع، امکان حضور آنان فراهم نشد.
دبیر پیش‌نشست «اربعین و گفتمان مقاومت» با تأکید بر ضرورت تقویت فرهنگ عاشورا در جامعه اظهار کرد: باید گفتمان خانواده مقاوم و سبک زندگی مبتنی بر مقاومت و تاب‌آوری بیش از گذشته ترویج شود.
وی بر ضرورت تبدیل خانواده‌ها به سنگرهای مقاومت و خانه‌ها به مدرسه عشق سیدالشهدا(ع) تأکید کرد و گفت: انتقال فرهنگ عاشورا و تربیت نسل مقاوم، نیازمند آن است که مفاهیم ایثار، ایستادگی و مسئولیت‌پذیری در زندگی روزمره خانواده‌ها نمود عملی پیدا کند.
دانشگاه‌ها در خدمت تبیین علمی فرهنگ اربعین
در کنار خانواده، دانشگاه‌ها و مراکز علمی نیز می‌توانند در تبیین ابعاد فکری، فرهنگی و اجتماعی اربعین و تبدیل تجربه‌های این حرکت به دانش قابل استفاده برای جامعه نقش‌آفرینی کنند.
دکتر حسین نصیرزاده، فرمانده مرکز مقاومت بسیج کارکنان وزارت علوم، در پیش‌نشست همایش بین‌المللی «اربعین حسینی و رسالت نبوی» با موضوع «اربعین، گفتمان مقاومت» که در دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، بر آمادگی مجموعه دانشگاهی برای همکاری با ستاد اربعین تأکید کرد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های گسترده دانشگاه‌ها در حوزه‌های علمی، پژوهشی، فرهنگی و آموزشی گفت: مجموعه دانشگاهی آمادگی دارد از ظرفیت استادان، پژوهشگران، دانشجویان و مراکز علمی برای پشتیبانی علمی از برنامه‌های ستاد اربعین استفاده کند.
نصیرزاده با تأکید بر ضرورت پیوند میان ظرفیت‌های علمی و اجرایی افزود: دانشگاه‌ها می‌توانند در زمینه تولید دانش، انجام مطالعات تخصصی، مستندسازی تجربیات و ارائه راهکارهای علمی برای ارتقای برنامه‌های اربعین نقش مؤثری داشته باشند.
وی همچنین با اشاره به برگزاری «جشنواره علمی و پژوهشی کارمند تراز مکتب شهید سلیمانی» در وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی، پیشنهاد کرد از ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و تجربی ستاد اربعین در این جشنواره استفاده شود.
به گفته فرمانده مرکز مقاومت بسیج کارکنان وزارت علوم، بهره‌گیری از تجربیات ستاد اربعین در حوزه‌هایی مانند مدیریت جهادی، خدمت‌رسانی، کارآمدی و مردمی‌سازی می‌تواند به غنای علمی و محتوایی این جشنواره کمک کند.
در این نشست، توسعه همکاری‌های مشترک میان مجموعه‌های دانشگاهی و ستاد اربعین و استفاده هدفمند از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی برای تحقق اهداف مشترک مورد تأکید قرار گرفت.
از تجربه خانواده‌ها تا گفتمان جهانی مقاومت
تجربه خانواده‌های شیعه نیجریه، تأکید بر نقش تربیتی خانواده و اعلام آمادگی دانشگاه‌ها برای مشارکت در برنامه‌های اربعین، در کنار یکدیگر نشان می‌دهد که این حرکت ظرفیت‌هایی فراتر از مناسک مذهبی دارد.
اربعین از یک سو، بستری برای انتقال فرهنگ عاشورا از نسلی به نسل دیگر است و از سوی دیگر، زمینه‌ای برای گفت‌وگو میان ملت‌ها، تقویت همبستگی امت اسلامی و تبیین مفاهیمی همچون عدالت، مقاومت، ایثار و مسئولیت‌پذیری به شمار می‌رود.
همین ظرفیت‌ها، ضرورت برگزاری نشست‌های علمی و بین‌المللی درباره پیوند میان نهضت حسینی و رسالت نبوی را دوچندان کرده است؛ موضوعی که در پنجمین همایش بین‌المللی معرفت و رسالت حسینی در بغداد مورد توجه قرار می‌گیرد.
همایش بین‌المللی معرفت و رسالت حسینی؛ تلاشی برای تبیین رسالت جهانی عاشورا
حجت‌الاسلام حمید احمدی، رئیس کمیته فرهنگی و آموزشی ستاد مرکزی اربعین، با اشاره به برگزاری پنجمین همایش بین‌المللی «معرفت و رسالت حسینی» با عنوان «نهضت حسینی و رسالت نبوی» گفت: این همایش روز پنجشنبه ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ به میزبانی دانشگاه المستنصریه بغداد و با همت کمیته فرهنگی و آموزشی اربعین برگزار می‌شود.
وی افزود: این همایش علمی در پنج محور به بررسی پیوند میان اهداف نهضت عاشورا و رسالت پیامبر اسلام(ص) می‌پردازد. این محورها شامل «نهضت حسینی در پرتو رسالت نبوی»، «اربعین و ساخت هویت تمدنی امت اسلامی»، «اربعین و همبستگی امت اسلامی»، «اربعین؛ پیوند رسالت و امامت» و «اربعین، عدالت، مقاومت و جهانی‌شدن» است.
احمدی با تشریح گستره علمی و بین‌المللی این رویداد اظهار کرد: در مجموع، ۱۶۵ چکیده مقاله و ۱۴۵ مقاله به زبان‌های عربی، انگلیسی و فارسی از ۱۰ کشور ایران، عراق، پاکستان، افغانستان، سوریه، انگلیس، بورکینافاسو، لبنان، نیجریه و بحرین به دبیرخانه همایش رسیده است.
به گفته وی، پس از بررسی مقالات از سوی هیئت داوران ایران و عراق، ۸۸ درصد مقالات حدنصاب لازم را کسب کرده‌اند.
رئیس کمیته فرهنگی و آموزشی ستاد مرکزی اربعین ادامه داد: پیش از برگزاری این همایش، شش پیش‌نشست تخصصی در مراکز علمی و دانشگاهی مختلف از جمله دانشگاه علامه طباطبایی، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه قم، دانشگاه‌های شهید مدرس و شهید بهشتی و دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی برگزار شده است.
وی افزود: در همایش بغداد، ۳۰ مقاله برتر در قالب سه پنل ارائه خواهد شد و برنامه‌ها در دو نوبت صبح و عصر دنبال می‌شود.
احمدی با اشاره به سابقه برگزاری این رویداد گفت: همایش بین‌المللی معرفت و رسالت حسینی هر سال با همکاری دانشگاه‌های ایران و عراق برگزار می‌شود و میزبانی آن به‌صورت یک سال در ایران و سال بعد در عراق تغییر می‌کند.
این همایش قرار بود اردیبهشت‌ماه امسال در دانشگاه المستنصریه برگزار شود، اما به دلیل حملات آمریکا و اسرائیل به ایران به تعویق افتاد و اکنون در بغداد برگزار می‌شود.
اربعین؛ پیوندی میان تربیت، مقاومت و تمدن اسلامی
آنچه از روایت خانواده‌های نیجریه‌ای، دیدگاه استادان و پژوهشگران و برنامه‌های علمی اربعین به دست می‌آید، نشان‌دهنده ظرفیت چندوجهی این حرکت در جهان اسلام است؛ ظرفیتی که از تربیت کودک در آغوش خانواده آغاز می‌شود، در تجربه‌های اجتماعی و فرهنگی گسترش می‌یابد و در سطح دانشگاهی و بین‌المللی به موضوعی برای پژوهش، گفت‌وگو و تبیین تمدنی تبدیل می‌شود.
برای خانواده‌ای که فرزند خود را با نگرانی از بازگشت به راهپیمایی اربعین می‌فرستد، این مسیر جلوه‌ای از وفاداری به آرمان‌های عاشوراست؛ برای کودکی که دست مادرش را در مسیر می‌فشارد، نخستین تجربه همدلی و ایستادگی است؛ و برای دانشگاه و مراکز علمی، فرصتی برای شناخت و تبیین ابعاد انسانی، اجتماعی و تمدنی این حرکت به شمار می‌رود.
در نهایت، گفتمان اربعین زمانی می‌تواند به یک جریان ماندگار فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود که تجربه‌های زیسته خانواده‌ها، ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها و تلاش‌های فرهنگی و اجرایی در کنار یکدیگر قرار گیرند؛ مسیری که هدف آن، انتقال پیام عاشورا، تقویت همبستگی امت اسلامی و پرورش نسلی آگاه، مسئولیت‌پذیر و مقاوم است.
نظر شما