حفاظت از امر قدسی در هنر، نیازمند توافق آگاهانه است
دکتر ملیحه نوروزی، پژوهشگر هنر نظری در وین، در این نشست تاکید کرد: محافظت از امر قدسی در هنر مذهبی از طریق حذف تصاویر یا دوری گزیدن از رسانه‌ها به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند «توافقات مشترک افراد» درباره نحوه بازنمایی و نمایش آن است.
او با اشاره به نمونه‌های تاریخی مانند نگارگری‌های عثمانی نشان می‌دهد که این جوامع بودند که مرزهای نمایش یا پنهان کردنِ امر قدسی را تعیین می‌کردند.
وی هشدار داد که با گسترش جهانی‌شدن، این توافقات تضعیف شده و هنر مذهبی در معرض خطراتی چون کالایی‌شدن قرار می‌گیرد؛ در حالی که هنر به تنهایی قادر به بازسازی این توافقات از دست‌رفته نیست.
دکتر نوروزی با تأکید بر چندوجهی بودن هویت انسان، در نهایت خواستار «هنر آزاد» شد. هنری که در آن محدودیت‌ها و انتخابِ نمایش یا عدم نمایش، به جای تحمیل شدن، به صورت شفاف و آگاهانه برگزیده می‌شود تا افراد بتوانند بدون اجبار با سنت‌های مذهبی ارتباط برقرار کنند.
شناخت خداوند و خویشتن، بنیاد مشترک هویت دینی و جهانی انسان است
دکتر مهدی اصفهانی، استاد دانشگاه و عضو مرکز گفتگوی ادیان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سخنران دیگر کنفرانس تاکید نمود: هویت مذهبی و هویت جهانی در تقابل با یکدیگر نیستند، بلکه پیوندی درهم‌تنیده دارند.
وی استدلال کرد که در لایه‌های زیرینِ تمام هویت‌های خاص و اجتماعی، یک شالوده مشترک نهفته است و آن، شناخت بی‌واسطه انسان از خویشتن در پرتو شناخت خداوند است. این ریشه الهی که از هرگونه اثرپذیری پیرامونی و آموزشی مستقل است، پایه اصلی هویت مشترک انسان‌ها را شکل می‌دهد. از این رو، همبستگی جهانی صرفاً یک قرارداد بیرونی نیست، بلکه بازتاب یگانگی بنیادینی است که تمام انسان‌ها را ورای مرزهای فرهنگی و آیینی به یکدیگر پیوند می‌دهد.
گفت‌وگوی بین ادیان، ابزاری عملی برای برقراری صلح در جهان است
دکتر افسر راتور، از مدیران بین‌المللی ائتلاف سازمان‌های مبتنی بر ایمان و از کارکنان دفتر سازمان ملل متحد در وین، با تکیه بر ۲۷ سال تجربه فعالیت در مناطق بحران‌زده، گفت: هویت دینی و هویت جهانی نه در تقابل با یکدیگر، بلکه مکمل هم هستند.
او با اشاره به تجربه‌های خود در کشورهایی چون بوسنی، رواندا و سومالی، بر نقش ایمان و همکاری میان جوامع دینی در ترمیم زخم‌های جنگ و بازسازی اعتماد تأکید کرد.
راتور با اشاره به ابتکارهای سازمان ملل در زمینه گفت‌وگوی بین ادیان و نمونه‌هایی از همکاری مسلمانان و مسیحیان در مناطق درگیر، گفت رهبران دینی می‌توانند در ایجاد صلح و آشتی نقشی اساسی ایفا کنند.
به گفته او، صلح تنها به معنای پایان جنگ نیست، بلکه مستلزم احیای اعتماد، عدالت، کرامت انسانی و احترام متقابل است.
او در جمع‌بندی تأکید کرد که گفت‌وگوی بین ادیان به معنای کنارگذاشتن تفاوتها نیست، بلکه راهی برای ساختن هویتی جهانی است که بتواند تنوع دینی و فرهنگی را دربرگیرد.
هویت دینی جوانان در تعامل میان فضای مجازی و زندگی روزمره شکل می‌گیرد
پروفسور آسترید ماتس، استاد پژوهش‌های علوم اجتماعی درباره دین در دانشگاه وین، با ارائه یافته‌های پژوهشی درباره ۴۱ جوان دیندار در این شهر، به بررسی چگونگی شکل‌گیری هویت دینی در فضای مجازی و زندگی روزمره پرداخت. او گفت: این پژوهش نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی، ضمن گسترش ارتباط جوانان با جوامع دینی در سراسر جهان، گاه تفاوت‌های درون سنت‌های دینی را کم‌رنگ می‌کنند.
ماتس افزود: بسیاری از جوانان شرکت‌کننده، خود را در موقعیت اقلیت احساس می‌کردند و برای سازگاری با محیط اجتماعی، از پنهان نگه‌داشتن باورهای دینی تا معرفی و توضیح آنها به دیگران، راهبردهای متفاوتی در پیش می‌گرفتند.
وی در جمع‌بندی تأکید کرد که هویت دینی پدیده‌ای ثابت نیست، بلکه پیوسته در تعامل با محیط اجتماعی و ارتباطات دیجیتال بازتعریف می‌شود؛ در این میان، هویت جهانی برای بسیاری از جوانان نه مفهومی انتزاعی، بلکه بخشی از تجربه روزمره زندگی است.
جامعه پساعرفی بر پایه یادگیری متقابل و گفت‌وگو شکل می‌گیرد
پروفسور فرانتس گماینر-پرانتسل، رئیس دپارتمان الهیات نظام‌مند و معاون مرکز الهیات میان‌فرهنگی و مطالعات ادیان در دانشگاه زالتسبورگ اتریش، مفهوم «پسا-عرفی» را به عنوان راهکاری برای عبور ازتقابل‌های رایج درباره عرفی‌گرایی معرفی می‌کند. او با وام‌گیری از آرای یورگن هابرماس توضیح می‌دهد که در چنین جامعه‌ای، شهروندان مذهبی و عرفی (این‌جهانی) باید وارد فرآیند «یادگیری متقابل» شوند؛ به گونه‌ای که افراد عرفی‌گرا دین را به عنوان منبع اخلاق بپذیرند و مذهبی‌ها نیز با چالش‌های شناختی دنیای کنونی سازگار شوند.
وی در پایان تأکید کرد که با درس گیری از تاریخ، شایسته است برای امکان مواجهه با جهان کوچک‌تر شده جدید، ساحتِ باورمندی، اعم از دینی یا عرفی، از درهم‌تنیدگی بی‌واسطه با نهادهای قدرت و تقلیل یافتن به ابزارهای هژمونی سیاسی مصون بماند. در عوض، کنشگریِ هر دو گروه باید بر محور «قدرت استدلال برتر» استوار گردد و معیار اصلی آنها، پیشرفت در جهت دستیابی به انسانیت، عدالت، همبستگی و صلح باشد.
چه چیزی انسان را در عصر هوش مصنوعی از ماشین متمایز می‌کند؟
دکتر امیر حر، دانشمند و پژوهشگر هوش مصنوعی مقیم وین، در سخنرانی خود با عنوان «عصر هوش مصنوعی و جهان مجازی»، درباره تأثیر تحولات فناورانه بر هویت انسانی هشدار داد. او با اشاره به درهم‌تنیدگی جهان واقعی و مجازی، احتمال کاهش کنترل انسان بر تصمیم‌گیری‌ها و شکل‌گیری هویت‌های دوگانه، به‌ویژه در میان نوجوانان، را مطرح کرد.
حر تأکید کرد که توانایی هوش مصنوعی در پردازش داده‌ها با درک انسانی از مفاهیمی مانند ایمان، عشق، فداکاری و معنویت یکسان نیست. او تقویت آموزش خانوادگی و اجتماعی، حفظ تجربه‌های انسانی و نظارت انسان بر فناوری را ضروری دانست.
ادیان باید به‌جای سلاح نفرت، به کشتی مشترک صلح تبدیل شوند
پروفسور المر کوهن، رئیس بین‌المللی ائتلاف سازمان‌های مبتنی بر ایمان، در سخنرانی خود با عنوان «ادیان به‌مثابه یک کشتی» گفت: ادیان می‌توانند در جهانی آکنده از جنگ و ناامنی، سرچشمه امید و ثبات باشند؛ اما سوءاستفاده سیاسی از آنها ممکن است به نفرت و خشونت بینجامد.
او با استفاده از استعاره کشتی، تأکید کرد: هیچ فرد یا دینی به‌تنهایی بر تمام حقیقت احاطه ندارد و همزیستی به پذیرش تفاوتها و همکاری متقابل نیازمند است.
کوهن با اشاره به آموزه‌هایی از قرآن و انجیل، بر پرهیز از تحمیل ایمان و ضرورت گفت‌وگو میان ادیان و جوامع غیردینی تأکید کرد.
او آموزش و شناخت دقیق متون مقدس را از راه‌های مقابله با افراط‌گرایی دانست و خواستار همکاری پیروان ادیان برای هدایت بشریت به سوی صلح، آزادی و همزیستی شد.
هویت جهانی باید از مسیر گفت‌وگو و پذیرش تفاوتها ساخته شود
دکتر رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش، به عنوان آخرین سخنران، با اشاره به گسترش هوش مصنوعی و تحولات شتابان فناوری، گفت هویت جهانی دیگر صرفاً موضوعی نظری نیست، بلکه در بستر ارتباطات دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی در حال شکل‌گیری است؛ با این حال، جهانی‌شدن نباید به گسترش یک فرهنگ خاص و تبدیل آن به معیار جهانی بینجامد.
او با تکیه بر فلسفه بینافرهنگی که مهد آن اتریش است، بر ضرورت ساختن امر جهانی از طریق گفت‌وگوی متقابل فرهنگها و سنت‌های دینی تأکید کرد و دو خطر هم‌زمان را برشمرد: یکسان‌سازی فرهنگی و تبدیل هویت‌های دینی به حصارهایی بسته در برابر دیگری.
غلامی «تحول خلاق» را راهی برای تداوم سنت‌های دینی دانست؛ تحولی که ضمن حفظ تعهدات بنیادین هر سنت، امکان بازتفسیر و پاسخ‌گویی به مسائل جدید را فراهم کند.
او همچنین هشدار داد: هوش مصنوعی می‌تواند از طریق داده‌ها و الگوریتم‌های سوگیرانه، برداشت عمومی از ادیان را شکل دهد یا تحریف کند؛ ازاین‌رو، مشارکت نهادهای دینی در تدوین اخلاق هوش مصنوعی باید متکثر، مستقل، سنجش‌پذیر و پاسخ‌گو باشد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ارزش تنوع دینی و فرهنگی، یادآور شد که ارزش‌هایی مانند کرامت انسانی، صداقت، یاری به آسیب‌پذیران و مسئولیت‌پذیری می‌توانند مبنای همکاری میان سنت‌های مختلف باشند، بی‌آنکه جایگزین هویت‌های خاص آنها شوند. عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پایان، با اشاره به مفهوم بیدارسازی عقل در نهج‌البلاغه، نقش ادیان را فراتر از واکنش به تحولات فناوری دانست و بر ضرورت تقویت توانایی انسان برای داوری آگاهانه درباره فناوری، هویت و آینده خود تأکید کرد.
به گفته او، هویت جهانی واقعی نه با حذف تفاوتها، بلکه با توانایی زیستن در کنار تفاوتها و خلق معنای مشترک شکل می‌گیرد.
اهدای نخستین تندیس «نیلوفر گفت‌وگو»
یکی از بخش‌های اصلی کنفرانس، اهدای نخستین تندیس افتخار «لوتوس ( نیلوفر) گفت‌وگو» به پیتر هایدر بود. این نشان از سوی رایزنی فرهنگی ایران در اتریش (خانه حکمت ایرانیان در وین) با هدف تقدیر از افرادی پایه‌گذاری شده است که در گسترش گفت‌وگوی بین‌ادیانی و بین‌فرهنگی، تفاهم و همکاری میان جوامع نقش مؤثری داشته‌اند.
رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش، هنگام اهدای تندیس، به پیشینه تاریخی تعامل میان ادیان و فرهنگها در تمدن ایرانی اشاره کرد و از منشور کوروش در سده ششم پیش از میلاد تا گفت‌وگوهای امام صادق (ع) و امام رضا (ع) با پیروان ادیان و دیدگاه‌های گوناگون را نمونه‌هایی از این سنت دانست. او بر همین اساس، ایران را «سرزمین گفت‌وگو» توصیف کرد که از فرهنگ تاریخی ایرانی و شیعی گفتگو، متاثر می‌باشد.
غلامی همچنین از تلاشهای هایدر برای گسترش گفت‌وگو میان ادیان، به‌ویژه اسلام و مسیحیت، قدردانی کرد و تندیس لوتوس ( نیلوفر) را نمادی از تعهد به گفت‌وگوی بین‌ادیانی و بین‌فرهنگی دانست.
نظر شما