آیت‌الله محمد عبادی‌زاده در گفتگوی تفصیلی با خبرنگار خبرگزاری شبستان در بندرعباس با محوریت جایگاه مسجد در جامعه اسلامی، ضمن تشریح ابعاد مسجد تراز انقلاب اسلامی، بر ضرورت بازتعریف نقش مساجد در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و تربیتی تأکید کرد.
وی با اشاره به ظرفیت کم‌نظیر مساجد استان هرمزگان در تقویت وحدت اسلامی، تربیت نسل جوان و رسیدگی به مسائل محلات، اظهار داشت: اگر بخواهیم مسجد به جایگاه حقیقی خود بازگردد، باید از نگاه محدود و صرفاً مناسکی به این نهاد مقدس عبور کنیم و آن را به محور تحولات اجتماعی و فرهنگی محلات تبدیل نماییم.
مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
شبستان: حضرت آیت‌الله عبادی‌زاده؛ در منظومه فکری امام شهید انقلاب اسلامی، مسجد صرفاً مکانی برای اقامه فرایض فردی نیست، بلکه کانون و هسته سخت نظام‌سازی اسلامی به شمار می‌رود. با توجه به گذار انقلاب اسلامی به مرحله جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی، از نگاه حضرت‌عالی «مسجد تراز اسلامی» چگونه می‌تواند ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و گره‌گشایی‌های محلی را در تراز یک جامعه اسلامی بازتعریف کند و از رویکرد صرفاً مناسکی فراتر رود؟
آیت الله عبادی زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم. ابتدا باید به این نکته اساسی توجه کنیم که مسجد در اندیشه اسلامی، یک نهاد صرفاً عبادی به معنای محدود آن نیست؛ بلکه مسجد در حقیقت، قلب تپنده جامعه اسلامی و یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تربیت انسان و شکل‌گیری مناسبات اجتماعی بر پایه ارزش‌های الهی است.
اگر به سیره رسول گرامی اسلام(ص) مراجعه کنیم، مشاهده خواهیم کرد که مسجدالنبی تنها محل اقامه نماز نبود؛ بلکه بسیاری از امور مهم جامعه اسلامی، از تعلیم و تربیت و مشورت گرفته تا رسیدگی به مشکلات مردم، سازماندهی ظرفیت‌های اجتماعی و تصمیم‌گیری درباره مسائل عمومی، با محوریت مسجد انجام می‌شد.
بنابراین، وقتی از مسجد تراز اسلامی سخن می‌گوییم، منظور ما بازگشت به همین هویت جامع و تمدنی مسجد است. البته این به معنای کم‌رنگ شدن مناسک عبادی نیست؛ اتفاقاً نماز جماعت، ذکر، دعا و ارتباط معنوی با پروردگار، روح حاکم بر تمام فعالیت‌های مسجد است. سخن این است که این معنویت باید در متن زندگی اجتماعی مردم امتداد پیدا کند.
مسجدی که در آن نماز اقامه می‌شود اما نسبت به فقر، آسیب‌های اجتماعی، اختلافات خانوادگی، مشکلات جوانان و نیازهای مردم محله بی‌تفاوت است، هنوز با مسجد تراز اسلامی فاصله دارد.
امروز یکی از ضرورت‌های جامعه‌پردازی اسلامی، تقویت نهادهای مردمی و بازگرداندن نقش‌آفرینی اجتماعی به متن جامعه است. مسجد می‌تواند یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های تحقق این هدف باشد؛ زیرا برخلاف بسیاری از ساختارهای اداری، با زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد و از سرمایه ارزشمند اعتماد اجتماعی برخوردار است.
ما معتقدیم هر مسجد باید نسبت به محیط پیرامونی خود احساس مسئولیت کند. امام جماعت باید مسائل محله را بشناسد، هیئت‌امنا باید نسبت به نیازهای مردم حساس باشند و ظرفیت جوانان، بانوان، خیران، نخبگان و فعالان اجتماعی در یک چارچوب منسجم به کار گرفته شود.
برای نمونه، اگر در محله‌ای مسئله بیکاری جوانان وجود دارد، مسجد می‌تواند زمینه ارتباط آنان با مجموعه‌های مهارت‌آموزی و اشتغال‌آفرینی را فراهم کند. اگر خانواده‌ای دچار آسیب اجتماعی شده، مسجد باید با حفظ کرامت افراد، زمینه مشاوره و حمایت از آنان را ایجاد نماید. اگر مسئله‌ای عمومی مانند کمبود امکانات آموزشی، بهداشتی یا خدمات شهری وجود دارد، مسجد می‌تواند محل طرح، پیگیری و مطالبه‌گری مسئولانه درباره آن باشد.
البته مسجد نباید جایگزین دستگاه‌های اجرایی شود، بلکه باید حلقه واسط مردم و ساختارهای خدمت‌رسان باشد و از ظرفیت اجتماعی خود برای تسهیل حل مسائل استفاده کند.
به اعتقاد بنده، یکی از شاخص‌های مهم مسجد تراز اسلامی این است که مردم محله، مسجد را فقط خانه عبادت ندانند، بلکه آن را خانه امید، همدلی، تربیت و گره‌گشایی از مشکلات خود بدانند.
اگر چنین الگویی در محلات ما شکل بگیرد، جامعه‌پردازی اسلامی از یک مفهوم نظری به یک واقعیت عینی تبدیل خواهد شد و زمینه‌های تحقق تمدن نوین اسلامی از درون همین اجتماعات کوچک اما اثرگذار فراهم می‌شود.
شبستان: امروز یکی از دغدغه‌های اصلی در حوزه تربیت دینی، برقراری پیوند وثیق میان نسل نوجوان و جوان با نهاد مسجد است. کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و پایگاه‌های بسیج چگونه می‌توانند در تلاقی زیست‌بوم مدرن و فضای مجازی، کارکرد انسان‌ساز و الگوبخش مسجد را بازآفرینی کنند تا مسجد به نقطه اتکای هویتی و فرهنگی جوان هرمزگانی تبدیل شود؟
آیت الله عبادی زاده: ببینید، یکی از مهم‌ترین مسائل ما در حوزه فرهنگی و تربیتی، شناخت صحیح نسل جدید و اقتضائات زمانه است. نسل نوجوان و جوان امروز، نسلی بااستعداد، پرسشگر، برخوردار از ظرفیت‌های فراوان و در عین حال مواجه با انبوهی از اطلاعات، روایت‌ها و الگوهای گوناگون در فضای حقیقی و مجازی است.
اگر بخواهیم مسجد همچنان نقش انسان‌ساز و تربیتی خود را حفظ کند، نمی‌توانیم بدون شناخت این تحولات و صرفاً با روش‌های گذشته با نسل جدید ارتباط برقرار کنیم.
البته اصول تربیتی اسلام تغییر نمی‌کند، اما شیوه‌های انتقال معارف دینی و برقراری ارتباط با مخاطب باید متناسب با شرایط زمان تحول پیدا کند.
نکته اساسی این است که جوان نباید صرفاً مخاطب برنامه‌های مسجد باشد؛ بلکه باید خود را صاحب مسجد، نقش‌آفرین در مسجد و مسئول بخشی از فعالیت‌های آن بداند.
گاهی تصور می‌کنیم برای جذب جوانان کافی است چند برنامه فرهنگی، ورزشی یا مناسبتی برگزار کنیم. این اقدامات ارزشمند است، اما به‌تنهایی کافی نیست. جوان امروز نیازمند هویت، اعتماد، مسئولیت و احساس اثرگذاری است.
باید به نوجوان و جوان میدان بدهیم، به او اعتماد کنیم و اجازه دهیم در تصمیم‌سازی و اجرای برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی مسجد نقش واقعی داشته باشد.
کانون‌های فرهنگی هنری مساجد و پایگاه‌های بسیج، دو ظرفیت بسیار ارزشمند در این زمینه هستند که اگر به‌جای فعالیت‌های جزیره‌ای، در قالب یک برنامه تربیتی مشترک و با محوریت امام جماعت فعالیت کنند، می‌توانند منشأ تحولات مهمی باشند.
برای مثال، مسجد باید بتواند در حوزه‌های هنر، رسانه، فناوری، ورزش، کتاب‌خوانی، مهارت‌آموزی و فعالیت‌های اجتماعی، متناسب با استعدادهای نوجوانان و جوانان برنامه‌ریزی کند.
در استان هرمزگان نیز ما با ظرفیت‌های فرهنگی و هویتی بسیار ارزشمندی مواجه هستیم. جوان هرمزگانی دارای پیشینه غنی دینی، فرهنگی و تاریخی است. فرهنگ دریایی، روحیه مقاومت، ایثارگری، همزیستی مذهبی و میراث فرهنگی بومی، همگی ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند در برنامه‌های تربیتی مساجد مورد توجه قرار گیرند.
از سوی دیگر، نباید فضای مجازی را صرفاً یک تهدید تلقی کنیم. فضای مجازی در کنار آسیب‌های خود، فرصت بزرگی برای انتقال معارف دینی، پاسخ‌گویی به شبهات و تولید محتوای فرهنگی متناسب با زبان نسل جدید فراهم کرده است.
مساجد ما باید در این عرصه صاحب ابتکار باشند. تشکیل گروه‌های رسانه‌ای نوجوانان، تولید محتوای کوتاه و اثرگذار، روایت فعالیت‌های مردمی مسجد و استفاده از ظرفیت جوانان خلاق و متخصص می‌تواند ارتباط مسجد را با زیست‌بوم جدید تقویت کند.
نکته مهم دیگر، نوع مواجهه ما با پرسش‌ها و دغدغه‌های نسل جوان است. مسجد باید محیط گفت‌وگو، شنیدن و پاسخ‌گویی باشد. جوان باید احساس کند می‌تواند بدون نگرانی، پرسش‌ها و حتی انتقادهای خود را با امام جماعت و مجموعه فرهنگی مسجد مطرح کند.
مسجد موفق، مسجدی نیست که صرفاً جوانان در مراسم آن حضور پیدا کنند؛ مسجد موفق آن است که بتواند جوان مؤمن، مسئولیت‌پذیر، امیدوار، صاحب فکر و اثرگذار در جامعه تربیت کند.
شبستان: یکی از موانع تحقق مسجد تراز، چندصدایی مدیریتی یا نبود مدیریت واحد و پیشرو در برخی مساجد است. با عنایت به محوریت امام جماعت به‌عنوان «امام محله» و مدیر طبیعی این پایگاه، سازوکار پیشنهادی حضرت‌عالی برای هم‌افزایی نهادهای مسئول، شامل اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامی، ستاد هماهنگی کانون‌های فرهنگی هنری مساجد، هیئت‌امنا و بسیج، به‌منظور رسیدن به یک مدل حکمرانی منسجم و کارآمد در سطح مساجد استان چیست؟
آیت الله عبادی زاده: یکی از آسیب‌هایی که در مدیریت فرهنگی کشور باید به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد، مسئله موازی‌کاری دستگاه‌ها و تعدد مراکز تصمیم‌گیری است.
گاهی مشاهده می‌کنیم که مجموعه‌های مختلف، با نیت خیر و با هدف خدمت به مسجد فعالیت می‌کنند، اما به دلیل نبود تقسیم کار مشخص و هماهنگی لازم، بخشی از ظرفیت‌ها صرف فعالیت‌های تکراری می‌شود و در نهایت نیز نتیجه مطلوب حاصل نمی‌گردد.
ما باید به این باور برسیم که مسجد متعلق به یک دستگاه، سازمان یا مجموعه خاص نیست؛ مسجد متعلق به مردم و کانون اجتماع مؤمنان است و همه نهادهای مسئول باید خود را در خدمت تقویت این جایگاه بدانند.
در این میان، امام جماعت باید محور راهبری فرهنگی، اجتماعی و تربیتی مسجد باشد؛ نه اینکه صرفاً مسئول اقامه نماز جماعت تلقی شود.
مفهوم «امام محله» دقیقاً ناظر بر همین نگاه است. امام جماعت باید نسبت به مسائل محله شناخت داشته باشد، با مردم ارتباط مستمر برقرار کند، از ظرفیت نخبگان و معتمدان بهره بگیرد و بتواند مجموعه فعالیت‌های مسجد را در مسیر اهداف مشخص هدایت کند.
البته محوریت امام جماعت به معنای مدیریت فردی، تمرکز تمام اختیارات یا نادیده گرفتن ظرفیت دیگران نیست. امام جماعت موفق کسی است که بتواند ظرفیت‌های مختلف را گرد هم آورد، میان مجموعه‌ها هم‌افزایی ایجاد کند و با مشارکت مردم، مسجد را اداره نماید.
به اعتقاد بنده، برای تحقق این هدف، باید به سمت شکل‌گیری یک الگوی مشخص از مدیریت هماهنگ مسجد حرکت کنیم.
در این الگو، امام جماعت نقش راهبری و هدایت را بر عهده دارد، هیئت‌امنا مسئولیت پشتیبانی و امور اجرایی را دنبال می‌کند، پایگاه بسیج ظرفیت سازماندهی نیروهای مردمی و فعالیت‌های جهادی را فراهم می‌سازد، کانون فرهنگی هنری بر برنامه‌های فرهنگی و تربیتی متمرکز می‌شود و سایر دستگاه‌ها نیز متناسب با وظایف قانونی خود، نقش حمایتی و تسهیلگری ایفا می‌کنند.
به‌عبارت دیگر، به‌جای آنکه هر مجموعه برنامه مستقلی برای مسجد تعریف کند، باید یک برنامه مشترک، تقسیم کار روشن و نظام ارزیابی مشخص برای فعالیت‌های مسجد وجود داشته باشد.
در استان هرمزگان نیز می‌توان با همکاری نهادهای مرتبط، تدوین یک الگوی استانی برای مدیریت مساجد را دنبال کرد؛ الگویی که البته باید متناسب با ویژگی‌های فرهنگی، جمعیتی و اجتماعی مناطق مختلف استان انعطاف‌پذیر باشد.
طبیعی است که شرایط یک مسجد در مرکز بندرعباس با مسجدی در روستاهای بشاگرد، مناطق ساحلی جاسک یا جزایر استان یکسان نیست و نمی‌توان برای همه آنها نسخه کاملاً مشابهی تجویز کرد.
نکته دیگر، ضرورت توانمندسازی ائمه جماعات است. ما از امام جماعت انتظار داریم که امام محله باشد؛ بنابراین باید زمینه ارتقای مهارت‌های ارتباطی، مدیریتی، تربیتی و اجتماعی او نیز فراهم شود.
اگر امام جماعت توانمند، هیئت‌امنای همراه، جوانان فعال و دستگاه‌های پشتیبان در کنار یکدیگر قرار گیرند، مسجد می‌تواند به یک الگوی موفق از مدیریت مردمی و حکمرانی محله‌محور تبدیل شود.
شبستان: استان هرمزگان از دیرباز پایتخت وحدت و برادری مذاهب اسلامی در جنوب کشور بوده است. مساجد اهل‌سنت و تشیع در این جغرافیای راهبردی، چه نقشی در تحکیم گفتمان امت واحده، سد راه جریان‌های تفرقه‌افکن و تحقق جامعه اخلاقی و هم‌گرا در تراز تعالیم اسلام ناب محمدی(ص) ایفا می‌کنند؟
آیت الله عبادی زاده: یکی از سرمایه‌های بزرگ و ارزشمند استان هرمزگان، فرهنگ ریشه‌دار وحدت، برادری و همزیستی مسالمت‌آمیز میان پیروان مذاهب اسلامی است.
این ویژگی را باید یکی از مؤلفه‌های اصلی هویت دینی و اجتماعی مردم هرمزگان بدانیم؛ استانی که در طول تاریخ، پیروان مذاهب مختلف اسلامی در کنار یکدیگر زندگی کرده‌اند و در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دارای پیوندهای عمیق و مشترک بوده‌اند.
از منظر قرآن کریم، وحدت امت اسلامی یک مسئله تشریفاتی یا صرفاً سیاسی نیست، بلکه ریشه در مبانی اعتقادی ما دارد. خداوند متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»؛ مؤمنان با یکدیگر برادرند.
بنابراین، وحدت اسلامی باید در رفتار اجتماعی، مناسبات فرهنگی و روابط روزمره مسلمانان جلوه پیدا کند.
مساجد شیعه و اهل‌سنت در هرمزگان می‌توانند از مهم‌ترین کانون‌های تقویت این برادری باشند. به‌ویژه ائمه جمعه و جماعات مذاهب اسلامی که از جایگاه اجتماعی و دینی ارزشمندی برخوردارند، می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در تعمیق اعتماد متقابل و پیشگیری از اختلافات ایفا کنند.
بنده معتقدم وحدت اسلامی زمانی به یک سرمایه پایدار تبدیل می‌شود که از سطح شعار و مناسبت فراتر برود و در عرصه خدمت مشترک به مردم و حل مسائل جامعه ظهور پیدا کند.
برای مثال، وقتی مردم یک منطقه با مسئله کمبود امکانات آموزشی، مشکلات معیشتی، آسیب‌های اجتماعی یا نیازهای زیرساختی مواجه هستند، این مسائل شیعه و سنی نمی‌شناسد. مساجد و علمای مذاهب اسلامی می‌توانند با همکاری یکدیگر، ظرفیت‌های اجتماعی و خیرخواهانه را برای کمک به حل این مشکلات بسیج کنند.
این همکاری عملی، یکی از بهترین شیوه‌های تحکیم وحدت است؛ زیرا مردم آثار برادری اسلامی را در زندگی خود مشاهده می‌کنند.
از سوی دیگر، باید نسبت به جریان‌هایی که تلاش می‌کنند از تفاوت‌های مذهبی برای ایجاد شکاف اجتماعی استفاده کنند، هوشیار باشیم.
یکی از وظایف مهم ائمه جماعات، تقویت عقلانیت دینی، ترویج اخلاق اسلامی، پرهیز از ادبیات تحریک‌آمیز و مقابله با روایت‌هایی است که به دنبال تخریب اعتماد و همبستگی اجتماعی هستند.
در این زمینه، ارتباط مستمر علمای شیعه و اهل‌سنت، گفت‌وگوهای علمی و فرهنگی، برنامه‌های مشترک اجتماعی و بهره‌گیری از ظرفیت جوانان می‌تواند بسیار اثرگذار باشد.
البته وحدت به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌های فقهی و اعتقادی نیست؛ بلکه به معنای حفظ احترام متقابل، تکیه بر مشترکات و جلوگیری از تبدیل اختلافات علمی به تعارضات اجتماعی است.
ما باید تلاش کنیم هرمزگان همچنان الگوی موفقی از برادری اسلامی باشد و نشان دهیم که پیروان مذاهب مختلف می‌توانند ضمن پایبندی به اعتقادات خود، در مسیر پیشرفت، امنیت، آبادانی و تعالی جامعه اسلامی همکاری کنند.
امروز وحدت شیعه و اهل‌سنت در هرمزگان، علاوه بر آنکه یک ارزش دینی است، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های اجتماعی و پشتوانه‌های اقتدار و امنیت پایدار استان محسوب می‌شود.
شبستان: در آموزه‌های صدر اسلام، مسجد مبدأ مواسات، گره‌گشایی از نیازمندان و رسیدگی به امور معیشتی مسلمین بوده است. با توجه به وجود مناطق کم‌برخوردار در مناطقی از استان مانند بشاگرد و حاشیه شهرها، چه تدابیری باید اندیشیده شود تا کارکرد اقتصادی و حمایتی مساجد، از طریق مراکز نیکوکاری و صندوق‌های قرض‌الحسنه محلی، به شکل نهادینه‌شده و پایدار در خدمت کاهش فقر و فاصله طبقاتی قرار گیرد؟
آیت الله عبادی زاده: یکی از جلوه‌های مهم ایمان دینی، احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت دیگران است. در فرهنگ اسلامی، عبادت و بندگی خداوند از خدمت به بندگان خدا جدا نیست و نمی‌توان نسبت به مشکلات معیشتی و رنج‌های مردم بی‌تفاوت بود.
مسجد از صدر اسلام، یکی از کانون‌های مهم مواسات، انفاق، تعاون و رسیدگی به نیازمندان بوده است و احیای این کارکرد، امروز نیز ضرورتی جدی به شمار می‌رود.
در استان هرمزگان، با وجود ظرفیت‌های بزرگ اقتصادی، صنعتی، دریایی و تجاری، متأسفانه در برخی مناطق همچنان با محرومیت‌ها و نابرابری‌هایی مواجه هستیم که زیبنده مردم این استان نیست.
در مناطقی مانند بشاگرد، برخی روستاهای دورافتاده و بخش‌هایی از حاشیه شهرها، مسائل معیشتی، اشتغال و دسترسی به برخی خدمات همچنان نیازمند توجه جدی است.
ما معتقدیم برای حل این مسائل، در کنار مسئولیت اساسی دولت و دستگاه‌های اجرایی، باید ظرفیت مشارکت مردمی و نهادهای اجتماعی نیز به میدان بیاید و مسجد یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های تحقق این مشارکت است.
البته باید میان کمک‌های مقطعی و توانمندسازی پایدار تفاوت قائل شویم. کمک معیشتی در شرایط اضطراری یک ضرورت است، اما اگر بخواهیم فقر را به‌صورت ریشه‌ای کاهش دهیم، باید به سمت ایجاد فرصت‌های شغلی، توانمندسازی خانواده‌ها و تقویت ظرفیت‌های اقتصادی محلات حرکت کنیم.
مسجد تراز اسلامی نباید تنها محل توزیع کمک‌های معیشتی باشد؛ بلکه باید بتواند با شناسایی ظرفیت‌ها و نیازهای محله، زمینه توانمندسازی اقتصادی خانواده‌ها را نیز فراهم کند.
در این زمینه، مراکز نیکوکاری، گروه‌های جهادی، خیران و صندوق‌های قرض‌الحسنه محلی می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند؛ مشروط بر آنکه فعالیت آنها منسجم، شفاف، قانونمند و مبتنی بر شناخت دقیق نیازهای مردم باشد.
برای نمونه، می‌توان با همکاری نهادهای مسئول و مجموعه‌های حمایتی، نسبت به شناسایی خانواده‌های نیازمند، معرفی افراد مستعد به دوره‌های مهارت‌آموزی، حمایت از مشاغل خرد و خانگی و تسهیل دسترسی به تسهیلات قرض‌الحسنه اقدام کرد.
در روستاهای ساحلی، ظرفیت‌هایی مانند مشاغل مرتبط با دریا، شیلات و صنایع‌دستی وجود دارد. در مناطق روستایی دیگر نیز می‌توان متناسب با شرایط بومی، از ظرفیت کشاورزی، دامداری و تولیدات محلی برای توانمندسازی خانواده‌ها بهره گرفت.
نکته مهم این است که اقدامات حمایتی نباید به‌صورت جزیره‌ای انجام شود. اگر مسجد، کمیته امداد، بهزیستی، گروه‌های جهادی، خیران و سایر مجموعه‌های مسئول بتوانند با حفظ حریم خصوصی و کرامت خانواده‌ها، فعالیت‌های خود را هماهنگ کنند، هم از موازی‌کاری جلوگیری می‌شود و هم اثربخشی حمایت‌ها افزایش می‌یابد.
در عین حال باید تأکید کنم که فعالیت خیرخواهانه مساجد به هیچ عنوان نباید موجب کم‌رنگ شدن مسئولیت دستگاه‌های اجرایی در محرومیت‌زدایی شود. مسجد باید علاوه بر مشارکت در خدمت‌رسانی، صدای مردم مناطق محروم نیز باشد و مطالبات آنان را از مسئولان پیگیری کند.
به اعتقاد بنده، یکی از معیارهای موفقیت مسجد تراز اسلامی آن است که حضور و فعالیت این نهاد مقدس، به بهبود محسوس کیفیت زندگی مردم محله، افزایش امید اجتماعی و کاهش آسیب‌های ناشی از فقر منجر شود.
این همان امتداد اجتماعی ایمان و معنویت است که در تعالیم اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.
شبستان: هرمزگان به‌دلیل موقعیت سوق‌الجیشی، مرزی و دروازه ارتباطی بودن، همواره در معرض تحولات و رویارویی‌های فرهنگی و جنگ شناختی قرار دارد. مسجد تراز انقلاب اسلامی در خطه ساحلی جنوب چگونه می‌تواند به قرارگاه جهاد تبیین و مرکز پدافند غیرعامل فرهنگی تبدیل شود تا از هویت دینی و بومی ساحل‌نشینان صیانت کند؟
آیت الله عبادی زاده: استان هرمزگان به دلیل موقعیت ممتاز جغرافیایی، قرار گرفتن در کنار آب‌های راهبردی خلیج فارس و دریای عمان، برخورداری از جزایر متعدد و ارتباطات گسترده اقتصادی و فرهنگی، از جایگاه ویژه‌ای در معادلات ملی و منطقه‌ای برخوردار است.
این موقعیت، از یک سو فرصت‌های کم‌نظیری برای توسعه اقتصادی و تعاملات فرهنگی ایجاد کرده و از سوی دیگر، ضرورت توجه جدی به مسائل فرهنگی، اجتماعی و هویتی را افزایش داده است.
امروز یکی از عرصه‌های مهم مواجهه فرهنگی، حوزه شناخت، باورها، نگرش‌ها و نظام ارزشی جامعه است. در جنگ شناختی، تلاش می‌شود از طریق تحریف واقعیت‌ها، ایجاد ناامیدی، تضعیف اعتماد اجتماعی و مخدوش کردن هویت دینی و ملی، بر ذهن و رفتار جامعه تأثیر گذاشته شود.
در چنین شرایطی، مسجد به‌عنوان یک نهاد اصیل دینی و مردمی می‌تواند نقش بسیار مهمی در تقویت آگاهی، بصیرت، امید و انسجام اجتماعی ایفا کند.
اما باید به این نکته توجه کنیم که جهاد تبیین صرفاً به معنای سخنرانی و بیان یک‌طرفه مطالب نیست؛ جهاد تبیین یعنی روشنگری مستدل، پاسخ‌گویی صادقانه به پرسش‌ها، شناخت شبهات و ایجاد قدرت تشخیص در مخاطب.
اگر جوان ما با پرسشی درباره مسائل دینی، اجتماعی یا سیاسی مواجه است، مسجد باید محیطی باشد که بتواند پاسخ خود را با استدلال، منطق و آرامش دریافت کند.
در این زمینه، ائمه جماعات باید ارتباط خود را با مسائل روز جامعه تقویت کنند و از ظرفیت استادان حوزه و دانشگاه، معلمان، فعالان فرهنگی و جوانان متخصص برای برگزاری نشست‌های معرفتی و گفت‌وگومحور بهره بگیرند.
از سوی دیگر، هویت فرهنگی مردم هرمزگان، هویتی غنی و ریشه‌دار است که از پیوند دین، تاریخ، فرهنگ بومی و روحیه مقاومت شکل گرفته است.
ما باید این سرمایه ارزشمند را به نسل جدید معرفی کنیم. آشنایی جوانان با تاریخ دینی و فرهنگی هرمزگان، نقش مردم استان در دفاع از کشور، مجاهدت‌های شهدا، میراث ارزشمند همزیستی مذهبی و ظرفیت‌های فرهنگی مناطق ساحلی و جزایر، می‌تواند در تقویت هویت و احساس تعلق آنان بسیار مؤثر باشد.
یکی دیگر از ابعاد مهم پدافند فرهنگی، تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی است. جامعه‌ای که در آن مردم با یکدیگر پیوندهای مستحکم دارند، جوانان احساس تعلق می‌کنند و مسائل اجتماعی از مسیر گفت‌وگو و مشارکت پیگیری می‌شود، در برابر عملیات روانی و جریان‌های تفرقه‌افکن از مقاومت بیشتری برخوردار خواهد بود.
بنابراین، مسجد علاوه بر فعالیت‌های معرفتی و فرهنگی، باید در حل مسائل واقعی مردم نیز نقش‌آفرین باشد.
نمی‌توان از جوان انتظار داشت نسبت به آینده جامعه امیدوار باشد، اما نسبت به دغدغه‌های اشتغال، ازدواج، مسکن و سایر مسائل زندگی او بی‌تفاوت بود.
تبیین واقعیت‌ها، تقویت امید و مطالبه‌گری برای رفع مشکلات مردم، باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. اعتماد اجتماعی نیز با صداقت، پاسخ‌گویی، عدالت و مشاهده نتایج عملی تقویت می‌شود.
در استان هرمزگان، لازم است مساجد متناسب با ویژگی‌های فرهنگی و جغرافیایی مناطق مختلف برنامه‌ریزی کنند. نیازهای فرهنگی نوجوانان در جزایر استان، روستاهای ساحلی یا محلات شهری ممکن است متفاوت باشد و این تفاوت‌ها باید در برنامه‌ریزی مورد توجه قرار گیرد.
همچنین باید از ظرفیت فضای مجازی و رسانه‌های نوین برای معرفی الگوهای موفق مساجد، روایت خدمات مردمی، پاسخ‌گویی به شبهات و تقویت ارتباط با نسل جوان استفاده کنیم.
مسجد زمانی می‌تواند به قرارگاه مؤثر جهاد تبیین تبدیل شود که هم مرجع آگاهی‌بخشی و روشنگری باشد، هم کانون امیدآفرینی و هم پایگاهی برای مشارکت اجتماعی و حل مسائل مردم.
اگر این سه کارکرد در کنار یکدیگر قرار گیرد، مسجد می‌تواند سهم مهمی در صیانت از هویت دینی و بومی مردم هرمزگان و تقویت انسجام اجتماعی استان ایفا کند.
سخن پایانی؛ احیای مسجد، نقطه آغاز تحول اجتماعی
در جمع‌بندی باید عرض کنم که احیای جایگاه مسجد، یکی از ضرورت‌های مهم حرکت جامعه اسلامی به سمت تحقق اهداف متعالی انقلاب اسلامی است.
ما اگر به دنبال جامعه‌ای برخوردار از معنویت، عدالت، اخلاق، امید و مشارکت اجتماعی هستیم، نمی‌توانیم از ظرفیت عظیم مسجد غفلت کنیم.
البته تحقق مسجد تراز اسلامی، نیازمند تحول در نگاه مدیریتی، تقویت نقش ائمه جماعات، اعتماد به جوانان، مشارکت مردم و هم‌افزایی دستگاه‌های مسئول است.
مسجد باید از یک مجموعه صرفاً برنامه‌محور، به نهادی انسان‌ساز، مسئله‌شناس و مسئله‌حل‌کن تبدیل شود؛ نهادی که در آن عبادت، تربیت، خدمت اجتماعی و مسئولیت‌پذیری در کنار یکدیگر قرار گیرند.
هر مسجد باید بتواند نسبت خود را با مردم محله تعریف کند و برای مسائل فرهنگی، اجتماعی و تربیتی پیرامون خود برنامه داشته باشد.
ما در استان هرمزگان از ظرفیت ارزشمند ائمه جمعه و جماعات، علمای شیعه و اهل‌سنت، جوانان مؤمن، گروه‌های جهادی، فعالان فرهنگی و خیران برخوردار هستیم و اگر این ظرفیت‌ها به‌صورت منسجم به کار گرفته شوند، می‌توان الگوهای موفقی از مسجد تراز اسلامی را در سطح استان شکل داد.
در نهایت باید توجه داشت که تمدن‌سازی اسلامی صرفاً با تدوین اسناد و بیان آرمان‌ها محقق نمی‌شود، بلکه نیازمند تربیت انسان‌هایی مؤمن، آگاه، مسئولیت‌پذیر و برخوردار از روحیه خدمت به جامعه است؛ و مسجد یکی از مهم‌ترین کانون‌های تربیت چنین انسان‌هایی خواهد بود.
نظر شما