«احمد پژهان» در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان در یاسوج درباره ابعاد اجتماعی پویش جان‌فدا، اظهار کرد: برای تحلیل این پدیده باید از منظر جامعه‌شناسی جنگ، جامعه‌شناسی سیاسی و نظریه‌های مربوط به هویت اجتماعی به موضوع نگاه کرد؛ چراکه مشارکت گسترده مردم را نمی‌توان صرفاً با انگیزه‌های فردی توضیح داد و عواملی همچون ارزش‌های فرهنگی، هویت ملی، سرمایه اجتماعی و احساس تعلق به سرزمین نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند.
وی به استقبال گسترده مردم از پویش جان‌فدا اشاره کرد و گفت: آمادگی مردم برای دفاع از کشور و اعلام همراهی با این پویش، اتفاقی قابل توجه بوده و نشان می‌دهد بخش مهمی از جامعه، سرنوشت کشور را بخشی از هویت خود می‌داند و از این منظر، جان‌فدایی برای میهن را باید در چارچوب پیوندهای تاریخی، فرهنگی و عاطفی مردم با سرزمینشان بررسی کرد.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه تعلق ملی در ایران ریشه‌های تاریخی عمیقی دارد، بیان کرد: تاریخ ایران سرشار از نمونه‌های وفاداری مردم به سرزمین خود بوده و شاهنامه فردوسی، روایت‌های تاریخی و ادبیات فارسی در شکل‌گیری و تداوم حافظه تاریخی مشترک ایرانیان نقش داشته‌اند که برای بسیاری از مردم، ایران فقط محل تولد نیست، بلکه یادآور خانواده، زبان، خاطرات، فرهنگ و احساس تعلقی بوده که در طول نسل‌ها شکل گرفته است.
پژهان ادامه داد: همین پیوندهای عاطفی و فرهنگی باعث می‌شود مردم، حتی با وجود مشکلات و نارضایتی‌هایی که ممکن است در برخی حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی یا مدیریتی داشته باشند، همچنان نسبت به کشور خود احساس مسئولیت کنند، پس نباید وفاداری به ایران را با رضایت از همه سیاست‌ها و عملکردهای حکمرانی یکسان دانست؛ ممکن است فردی نسبت به برخی تصمیم‌های مسئولان انتقاد داشته باشد، اما همچنان دفاع از میهن را وظیفه خود بداند.
وی به تجربه جنگ ایران و عراق اشاره کرد و گفت: در دوران دفاع مقدس، ملت ایران با تقدیم بیش از ۲۳۰ هزار شهید، نمونه‌ای روشن از فداکاری برای کشور را به نمایش گذاشت و این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که وفاداری ملی در ایران صرفاً یک احساس ذهنی نیست، بلکه در بزنگاه‌های تاریخی به کنش و مشارکت واقعی تبدیل شده است.
استاد دانشگاه تهران ضمن تأکید بر اهمیت سرمایه اجتماعی در تحلیل پویش جان‌فدا، اظهار کرد: سرمایه اجتماعی از ظرفیت‌های مهم هر جامعه به شمار می‌رود و می‌تواند در شرایط حساس، زمینه همبستگی و مشارکت جمعی را فراهم کند، زیرا آنچه امروز اهمیت دارد، شناخت درست این ظرفیت و بررسی عواملی است که مردم را به حضور در چنین پویش‌هایی ترغیب می‌کند.
مردم جلوتر از برخی مسئولان حرکت می‌کنند
پژهان ضرورت بازنگری در برخی رویکردهای مدیریتی را یادآور شد و بیان کرد: آنچه در این مشارکت مردمی برای بنده قابل توجه بود، این احساس است که مردم ما در بسیاری از مواقع، از برخی مسئولان فهم اجتماعی عمیق‌تری از شرایط و مسائل کشور نشان می‌دهند و گاهی در تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای مدیریتی، به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی، کج اندیشی‌هایی وجود داشته و فاصله‌ای بین مطالبات مردم و عملکرد برخی مسئولان ایجاد شده؛ بااین‌حال، مردم در بزنگاه‌های مهم نشان داده‌اند که نسبت به سرنوشت کشور خود بی‌تفاوت نیستند.
وی ضمن اشاره به اینکه دولت و مجموعه حکمرانی باید این پیام را جدی بگیرند، افزود: مسئله فقط اعتمادسازی به معنای تکرار شعارها نیست؛ بلکه باید با اصلاح عملکردها، توجه به شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی و پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، زمینه تقویت امید و اعتماد مردم را فراهم کرد.
این جامعه‌شناس با اشاره به اینکه مسئولان باید خود را در کنار مردم و همکار آنان در اداره کشور و نه در جایگاهی بالاتر از جامعه ببینند، بیان کرد: توسعه پایدار، چه در ابعاد اقتصادی و چه در حوزه‌های اجتماعی و امنیتی، زمانی امکان‌پذیر است که مردم احساس کنند در مسیر اداره کشور نقش دارند و صدای آنان شنیده می‌شود.
پژهان ضمن تأکید بر ضرورت تداوم پویش جان‌فدا، خاطرنشان کرد: نباید با پایان یافتن شرایط بحرانی، این ظرفیت اجتماعی نیز کنار گذاشته شود، زیرا اگر امروز مردم با انگیزه و احساس مسئولیت وارد میدان شده‌اند، باید برای استمرار این مشارکت برنامه داشت؛ نمی‌توان در یک مقطع از مردم دعوت به حضور کرد و پس از آن، ارتباط با آنان و ظرفیت‌های شکل‌گرفته را نادیده گرفت.
وی با بیان اینکه اصل مشارکت مردم، حتی در صورت وجود پرسش‌هایی درباره آمار ثبت‌نام‌کنندگان، قابل بررسی و مطالعه است، گفت: درباره صحت و سقم آمارهای اعلام‌شده در پویش، ممکن است پرسش‌هایی مطرح شود؛ از جمله اینکه آیا هر فرد فقط یک‌بار ثبت‌نام کرده یا امکان ثبت‌نام با شماره‌های مختلف وجود داشته و این پرسش‌ها از منظر پژوهشی اهمیت دارند و نمی‌توان بدون بررسی کارشناسی درباره همه جزئیات اظهارنظر قطعی کرد.
این استاد دانشگاه افزود: با وجود این پرسش‌ها، می‌توان با نگاهی مثبت به ظرفیت ایجاد شده نگریست و برای شناخت دقیق‌تر آن تلاش کرد و اگر قرار است برنامه‌ریزی مؤثری انجام شود، لازم است اطلاعات جامع‌تری درباره شرکت‌کنندگان، ویژگی‌های جمعیت‌شناختی، گروه‌های سنی، وضعیت اشتغال و توانمندی‌های آنان در دسترس باشد.
پژهان تصریح کرد: برای مثال، باید مشخص شود چه تعداد از ثبت‌نام‌کنندگان در سن فعالیت اقتصادی قرار دارند؟، چه تعداد دانشجو یا شاغل بوده و هر گروه چه توانمندی‌هایی دارد؟ که انتشار اطلاعات دقیق و قابل ارزیابی می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا شناخت بهتری از این ظرفیت اجتماعی به دست آورند و برای مشارکت مؤثرتر مردم پیشنهادهای کارشناسی ارائه دهند.
پویش جان‌فدا نباید به حضور در شرایط جنگی محدود بماند
وی در ادامه به استمرار حضور مردم در اجتماعات مردمی اشاره و اظهار کرد: جدا از آمارهای ثبت‌نام، حضور مستمر مردم در میدان نیز بخشی از واقعیت اجتماعی است که باید مورد توجه قرار گیرد و هنگامی که مردم برای نشان دادن وحدت، همدلی و اراده جمعی در صحنه حضور پیدا می‌کنند، این مشارکت در فضای حقیقی و مجازی نمود پیدا می‌کند.
این جامعه‌شناس نتایج برخی نظرسنجی‌ها درباره هویت ملی ایرانیان را یادآور شد و گفت: در آمارهای مورد اشاره در این گفت‌وگو، ۹۲ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند که به ایرانی بودن خود افتخار می‌کنند و حدود ۷۱ تا ۷۲ درصد نیز از اینکه در ایران به دنیا آمده‌اند، احساس خرسندی داشته‌اند یا با شنیدن سرود ملی احساس غرور و افتخار کرده‌اند که برای تحلیل جامعه‌شناختی، بررسی این شاخص‌ها در کنار مشکلات و دغدغه‌های روزمره مردم اهمیت دارد.
پژهان ادامه داد: جامعه ایران با مسائل و مشکلات مختلفی روبه‌رو بوده، اما وجود این دغدغه‌ها لزوماً به معنای تضعیف تعلق ملی نیست، ممکن است افراد نسبت به شرایط اقتصادی، فرصت‌های شغلی یا برخی سیاست‌ها انتقاد داشته باشند، ولی همچنان به کشور خود علاقه‌مند باشند و برای حفظ آن احساس مسئولیت کنند.
وی به تجربه ژاپن و پدیده خلبانان کامیکازه در جنگ جهانی دوم اشاره کرد و افزود: در تحلیل نمونه‌های تاریخی فداکاری، باید شرایط اجتماعی، فرهنگی و فشارهای سیاسی و نظامی حاکم بر افراد را نیز در نظر گرفت، صرف مشاهده یک رفتار فداکارانه برای نتیجه‌گیری درباره انگیزه‌های افراد کافی نیست و پژوهشگر باید زمینه‌های شکل‌گیری آن رفتار را بررسی کند.
این استاد دانشگاه افزود: به اعتقاد بنده، تجربه ایران و مشارکت مردم در پویش جان‌فدا، ظرفیت مهمی برای مطالعه هویت ملی و وفاداری به سرزمین فراهم کرده و این ظرفیت می‌تواند در مطالعات دانشگاهی نیز مورد توجه قرار گیرد و به شناخت بهتر نسل جوان از تاریخ، فرهنگ و پیوندهای اجتماعی ایرانیان کمک کند.
بلوغ اجتماعی، زمینه‌ساز گفت‌وگو و پذیرش نقد
پژهان در بخش دیگری از این گفت‌وگو، در مقایسه رفتارهای اجتماعی و شیوه مواجهه با اعتراض‌ها در ایران و فرانسه، ضمن تأکید بر ضرورت احتیاط در داوری‌های تطبیقی، گفت: برای مقایسه علمی جوامع باید داده‌های معتبر و کافی در اختیار داشت و نمی‌توان بدون بررسی دقیق شرایط، درباره تفاوت عملکرد پلیس یا شیوه حکمرانی در دو کشور نتیجه‌گیری قطعی کرد.
وی افزود: با این‌حال، در جامعه ایران نشانه‌هایی از گسترش ظرفیت گفت‌وگو و پذیرش نقد دیده می‌شود، جامعه مدنی و بخش‌های مختلف جامعه، به‌تدریج امکان بیشتری برای شنیدن دیدگاه‌های متفاوت و مواجهه با تضادهای اجتماعی پیدا کرده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند در مقایسه با برخی تجربه‌های گذشته، نشانه‌ای از تغییر در شیوه تعامل اجتماعی باشد.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه اختلاف‌نظر و تضاد اجتماعی در هر جامعه‌ای وجود دارد، اظهار کرد: مهم آن است که جامعه بتواند این اختلاف‌ها را بشنود، درباره آنها گفت‌وگو کند و از دل این گفت‌وگوها به راه‌حل‌های تازه برسد که اگر تفاوت دیدگاه‌ها به رسمیت شناخته شود و زمینه بیان نقد فراهم باشد، امکان شکل‌گیری گفتمان مشترک و حرکت به سوی توسعه اجتماعی بیشتر خواهد شد.
پژهان به برخی تغییر رویکردها در سیاست‌گذاری‌های اجتماعی کشور اشاره کرد و گفت: در بعضی حوزه‌ها، از جمله موضوع حجاب و مسائل اجتماعی دیگر، انعطاف‌هایی در رویکردهای مدیریتی مشاهده شده است.
این استاد دانشگاه بیان کرد: این تجربه‌ها نشان می‌دهد که گفت‌وگو و توجه به واقعیت‌های اجتماعی می‌تواند زمینه نزدیک‌تر شدن دیدگاه‌ها و یافتن مسیرهای تازه برای اداره جامعه را فراهم کند.
وی خاطرنشان کرد: پویش جان‌فدا را باید فرصتی برای شناخت ظرفیت‌های انسانی و اجتماعی کشور دانست که اگر این مشارکت با برنامه‌ریزی، شناخت دقیق توانمندی‌های مردم، پاسخ‌گویی مسئولان و ایجاد زمینه مشارکت مستمر همراه شود، می‌تواند فراتر از شرایط بحرانی، در مسیر توسعه اجتماعی و اقتصادی کشور نیز اثرگذار باشد.
پژهان گفت: حفظ این سرمایه به آن بستگی دارد که مردم احساس کنند وفاداری و همراهی آنان دیده می‌شود و حکمرانی نیز در عمل به مسئولیت خود در برابر جامعه پایبند است.
نظر شما