به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از آناتولی، در مرکز تاریخی پلوودیو در بلغارستان، گنبدها و مناره مسجد «جامع جمعه» در کنار بقایای ورزشگاه رومی و کوچه‌های تاریخی شهر، تصویری از هم‌نشینی تمدن‌هایی را به نمایش می‌گذارد که طی قرن‌ها یکی پس از دیگری در این منطقه حضور داشته‌اند.
مسجدی با ریشه‌های پیش از فتح قسطنطنیه
داستان موجودیت این مسجد در این نقطه به ورود عثمانی‌ها به پلوودیو در سال‌های ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ و دوران سلطان مراد اول بازمی‌گردد؛ یعنی نزدیک به ۹ دهه پیش از فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم، معروف به فاتح، در سال ۱۴۵۳.
میان تاریخ شکل‌گیری مسجد در این محل و بنای کنونی باید تفاوت قائل شد. بر اساس منابع گردشگری بلغارستان، مسجد نخست در دوران سلطان مراد دوم، بین سال‌های ۱۴۲۱ تا ۱۴۵۱، تخریب شد و بنای کنونی جای آن را گرفت؛ مسجدی که با نام «اولوجامع جمعه» یا «جامع جمعه بزرگ» و همچنین «ژومایا» یا «مرادیه» شناخته می‌شود.
اکرم خوجیف، مفتی منطقه پلوودیو، در گفت‌وگو با خبرگزاری آناتولی، قدمت مسجد در این محل را به سال ۱۳۶۳ نسبت داده و آن را یکی از نمونه‌های مهم معماری عثمانی نخستین در بلغارستان دانسته است.
برهمین اساس، مسجد امروز یادگار دو مرحله از تاریخ نخستین حضور عثمانی در بالکان است: آغاز شکل‌گیری این مکان در دوران مراد اول و ساخت بنایی که تا امروز باقی مانده، در دوران مراد دوم.
معماری متفاوت یک مسجد عثمانی
مسجد جامع جمعه از نظر معماری نیز نمونه‌ای قابل توجه از دوره نخست تحول معماری مساجد عثمانی است. برخلاف بسیاری از مساجد دوره‌های بعد که بر یک گنبد مرکزی استوارند، این مسجد در گروه مساجد چندگنبدی قرار می‌گیرد و سقف شبستان آن با ۹ گنبد پوشیده شده است.
ترکیب سنگ و آجر در دیوارهای بنا، از تأثیر برخی شیوه‌های معماری بیزانسی و بلغاری بر ساخت آن حکایت دارد. در فضای داخلی نیز نقوش گیاهی شامل شاخه‌ها، گل‌ها و حلقه‌های تزئینی در کنار کتیبه‌های قرآنی دیده می‌شود.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی مفتی منطقه، مسجد حدود ۳۰ متر طول و ۴۰ متر عرض دارد و ظرفیت آن به حدود هزار و ۵۰۰ نمازگزار می‌رسد.
خوجیف می‌گوید که در سمت چپ محراب نیز «مقصوره سلطانی» قرار دارد؛ عنصری معماری که از ویژگی‌های کم‌نظیر در میان مساجد عثمانی به شمار می‌رود.
مسجدی در دل یک شهر عثمانی
اهمیت مسجد جامع جمعه تنها به ساختمان آن محدود نمی‌شود. این مسجد بخشی از داستان بزرگ‌تر تحول پلوودیو در دوران عثمانی است؛ دوره‌ای که شهر با مجموعه‌ای از بناهای مذهبی، تجاری و خدماتی توسعه یافت.
در دوران سلطان مراد دوم، بخش‌هایی از ساختار شهری پلوودیو شکل گرفت؛ از جمله مسجد «جامع امارت»، پلی بر روی رودخانه مریتسا و خیابان تجاری «اوزون بازار». در ادامه نیز کاروانسراها، بازار سرپوشیده و حمام‌ها در اطراف این محدوده شکل گرفتند.
امروز نیز بخشی از این میراث در بافت تاریخی شهر باقی مانده است؛ از مسجد جامع جمعه و مسجد جامع امارت گرفته تا حمام «چیفتی» و برج ساعت. به همین دلیل، مسجد را نمی‌توان بنایی جدا از تاریخ شهری پلوودیو دانست؛ بلکه یکی از نشانه‌های دوره‌ای است که عبادت، تجارت، معماری و زندگی اجتماعی در کنار یکدیگر توسعه یافتند.
میراثی فراتر از یک مسجد
مسجد جامع جمعه همچنین بخشی از میراث گسترده اسلامی و عثمانی بلغارستان است؛ میراثی که مسجد، مدرسه، حمام، پل، بازار و دیگر بناهای تاریخی را در شهرهای مختلف این کشور دربرمی‌گیرد.
حفظ این بناها تنها به معنای نگهداری از ساختمان‌های قدیمی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ مسلمانان بلغارستان و تنوع معماری و فرهنگی این کشور را برای نسل‌های آینده حفظ می‌کند.
مسجد جامع جمعه نیز در طول تاریخ بارها مورد مرمت قرار گرفته است. منابع گردشگری از عملیات بازسازی در سال‌های ۱۷۸۵ و ۱۸۱۸ خبر می‌دهند.
اما مهم‌ترین مرمت معاصر مسجد بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸ انجام شد. این عملیات با حمایت شهرداری استانبول انجام گرفت و شامل استحکام‌بخشی دیوارها و ستون‌ها، بازسازی پوشش سقف و گنبدها و مرمت بخش بالایی مناره بود؛ بخشی که در زلزله سال ۱۹۲۸ آسیب دیده بود. تزئینات داخلی مسجد نیز در جریان این عملیات مرمت شد.
روم باستان و مسجد عثمانی؛ چند قرن تاریخ در یک قاب
یکی از ویژگی‌های منحصربه فرد مسجد جامع جمعه، موقعیت آن در قلب منطقه پیاده راه پلوودیو و در مجاورت مستقیم ورزشگاه باستانی روم است.
گردشگر در فاصله‌ای کوتاه می‌تواند از کنار بنایی متعلق به دوران روم عبور کند و به مسجدی برسد که داستان حضورش در این نقطه به قرن چهاردهم میلادی بازمی‌گردد و سپس راه خود را به سمت بافت قدیمی شهر و دیگر بناهای تاریخی ادامه دهد.
در اینجا تاریخ در موزه‌ها محصور نیست؛ در خیابان‌های شهر دیده می‌شود. آثار دوره‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و میراث اسلامی عثمانی نیز یکی از لایه‌های همین تاریخ چندلایه است.
مسجدی که هنوز زنده است
اما شاید مهم‌ترین ویژگی جامع جمعه این باشد که برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی که تنها به موزه تبدیل شده‌اند، همچنان یک مسجد فعال است.
این مسجد در طول هفته و مناسبت‌های مذهبی پذیرای نمازگزاران است و به گفته مفتی منطقه، هر هفته حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر برای نماز جمعه در آن حضور می‌یابند. در نمازهای عید نیز شمار نمازگزاران افزایش می‌یابد و همزمان صدها گردشگر از این بنای تاریخی بازدید می‌کنند.
پلوودیو سه مسجد فعال دارد؛ مسجد جامع جمعه، مسجد جامع امارت و مسجد جامع طاش‌کوپری یا «مسجد پل سنگی». اما مسجد جامع جمعه به دلیل قدمت، موقعیت تاریخی و ویژگی‌های معماری، جایگاه ویژه‌ای در میان آنها دارد.
رابطه مسجد با زندگی مردم نیز تنها به نماز محدود نمی‌شود. در تابستان دوره‌های آموزش قرآن برای کودکان برگزار می‌شود و در زمستان نیز برنامه‌های وعظ و آموزش دینی در مسجد ادامه دارد. خانواده‌ها نیز در آموزش فرزندان خود مشارکت می‌کنند و به این ترتیب، پیوند نسل‌های جدید با این مکان تاریخی حفظ می‌شود.
حتی نام مسجد در زبان روزمره مردم نیز حضور دارد. به گفته مفتی منطقه، ساکنان پلوودیو برای اشاره به مرکز شهر از اصطلاحی به معنای «نزدیک جامع جمعه» استفاده می‌کنند؛ نشانه‌ای از اینکه مسجد در طول زمان نه‌تنها یک بنای مذهبی، بلکه به یک نشانه مکانی و بخشی از حافظه شهری تبدیل شده است.
جامع جمعه؛ میراثی که همچنان زندگی می‌کند
بیش از شش قرن پس از آغاز داستان این مسجد در قلب پلوودیو، جامع جمعه همچنان میان گذشته و حال ایستاده است؛ بنایی که ریشه‌های آن به نخستین دهه‌های حضور عثمانی در بالکان بازمی‌گردد، ساختمان کنونی آن در دوران مراد دوم شکل گرفته، گنبدها و مناره‌اش در جریان مرمت‌های مختلف حفظ شده و در عین حال، نماز و آموزش قرآن همچنان در فضای آن جریان دارد.
در کنار آن نیز گردشگران از نقاط مختلف جهان وارد می‌شوند تا یکی از لایه‌های تاریخ پلوودیو و میراث اسلامی بالکان را از نزدیک ببینند.
شاید اهمیت اصلی مرمت چنین بناهایی نیز همین باشد؛ حفظ میراث تنها به معنای نگهداری از سنگ و آجر و گنبد نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان تداوم زندگی در بنا و انتقال داستان آن به نسل‌های بعد است.
مسجد جامع جمعه پلوودیو بیش از یک اثر تاریخی است؛ مسجدی زنده که در کنار بقایای روم باستان و دیگر آثار تاریخی شهر، روایتگر قرن‌هایی از تاریخ بلغارستان و بالکان است.
نظر شما