مدرسه، دانشگاه و حوزه، سه کانون ساختن آینده / علم باید به خشیت، مسئولیت و تعالی اخلاقی بینجامد

حجت‌الاسلام محمد لاکانی، مدیرکل مرکز خدمات حوزه‌های علمیه استان گیلان و کارشناس مسائل فرهنگی و دینی در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری شبستان به مناسبت بازگشایی حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مدارس، با اشاره به اینکه بازگشایی مراکز علمی صرفاً آغاز یک سال تحصیلی تازه نیست، اظهار کرد: بازگشایی مراکز علمی، آغاز دوباره یک حرکت تمدن‌ساز است و هر کلاس درس می‌تواند نقطه آغاز یک تحول باشد و هر کتاب، پنجره‌ای به سوی حقیقت بگشاید و هر معلم، استاد و مربی، چراغی در مسیر زندگی یک انسان روشن کند.

وی با اشاره به نخستین پیام وحیانی به پیامبر اکرم(ص) که با فرمان «اقْرَأْ» آغاز شد، گفت: قرآن کریم می‌فرماید «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ»؛ بخوان به نام پروردگارت که آفرید. این آغاز، پیام بزرگی برای همه نسل‌ها دارد، جامعه‌ای که می‌خواهد به سوی کمال حرکت کند، باید از خواندن، آموختن و اندیشیدن آغاز کند.

لاکانی با تأکید بر اینکه اسلام، علم را زینت زندگی نمی‌داند، بلکه آن را یکی از ارکان تعالی انسان می‌شمارد، تصریح کرد: در منطق قرآن، علم هنگامی ارزشمندتر می‌شود که انسان را از سطح دانستن به مرحله فهمیدن، از فهمیدن به باور کردن و از باور کردن به عمل صالح برساند. از همین رو قرآن کریم می‌فرماید «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»؛ بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟ این پرسش قرآن، در حقیقت یک پاسخ روشن در خود دارد که دانایی و نادانی هم‌تراز نیستند.

علم؛ نردبان تعالی انسان

این کارشناس مسائل دینی با اشاره به اینکه در فرهنگ قرآن، علم حقیقی صرفاً انباشتن اطلاعات نیست، خاطرنشان کرد: دانشی که انسان را متکبر، بی‌اخلاق و بی‌مسئولیت کند، از حقیقت علم فاصله گرفته است. قرآن کریم در توصیف مقام عالمان می‌فرماید «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»؛ تنها بندگان دانای خدا هستند که از او خشیت دارند و این آیه حقیقتی بسیار عمیق را آشکار می‌کند: علم باید به خشیت، مسئولیت و تعالی اخلاقی بینجامد.

وی با بیان اینکه از این منظر، عالم حقیقی کسی نیست که فقط پاسخ پرسش‌ها را بداند؛ بلکه کسی است که دانستن، رفتار او را نیز اصلاح کرده باشد گفت: علم اگر با اخلاق همراه شود، چراغ است؛ اگر با تقوا همراه شود، هدایت است؛ و اگر در خدمت مردم قرار گیرد، به سرمایه‌ای برای سعادت جامعه تبدیل می‌شود.

حجت‌الاسلام لاکانی در ادامه با اشاره به رسالت حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مدارس، اظهار کرد: مدرسه، نقطه آغاز شکل‌گیری شخصیت علمی و اخلاقی نسل آینده است. دانشگاه، میدان تولید علم، پژوهش، تخصص و حل مسائل جامعه است و حوزه علمیه، سنگر معارف الهی، فقاهت، اخلاق، حکمت و هدایت دینی جامعه است. این سه نهاد، اگرچه مأموریت‌های متفاوتی دارند، اما در حقیقت ساختن انسان و آبادانی جامعه مشترکند.

وی تصریح کرد: جامعه‌ای که مدرسه را جدی بگیرد، آینده خود را ساخته است؛ جامعه‌ای که دانشگاه را به میدان پژوهش و حل مسئله تبدیل کند، مسیر پیشرفت خود را هموار کرده است؛ و جامعه‌ای که حوزه علمیه را پشتوانه معرفتی و اخلاقی خویش بداند، برای هدایت معنوی نسل‌ها سرمایه‌ای گران‌بها در اختیار خواهد داشت.

دانش برای دانستن نیست؛ برای ساختن است

این کارشناس مسائل دینی با اشاره به تحولات سریع جهان امروز، گفت: امروز جهان با سرعتی شگفت‌انگیز در حال تغییر است. فناوری، هوش مصنوعی، علوم پزشکی، اقتصاد دانش‌بنیان، ارتباطات و تحولات اجتماعی، هر روز افق‌های تازه‌ای پیش روی بشر می‌گشایند. در چنین جهانی، نمی‌توان با محفوظات گذشته، پاسخ پرسش‌های آینده را داد.

وی اذعان کرد: نسل جدید باید بیاموزد که چگونه بیندیشد، چگونه پرسش و تحقیق کند و چگونه از دانش برای حل مشکلات انسان‌ها استفاده نماید.

لاکانی با تأکید بر اینکه هیچ کلاس درسی را نباید کوچک شمرد، خاطرنشان کرد: دانش‌آموز امروز ممکن است پژوهشگر فردا باشد؛ دانشجوی امروز می‌تواند پزشک، مهندس، استاد، مدیر یا کارآفرین فردا باشد؛ و طلبه امروز ممکن است سال‌ها بعد، عالمی باشد که اندیشه و اخلاق او بر زندگی هزاران انسان اثر بگذارد.

وی ادامه داد: گاهی یک جمله از زبان یک معلم، یک استاد یا یک عالم می‌تواند مسیر تمام زندگی یک انسان را تغییر دهد.

در مکتب اهل‌بیت(ع)؛ علم، امانت الهی است

حجت‌الاسلام لاکانی در ادامه با اشاره به جایگاه علم در فرهنگ اهل‌بیت(ع)، گفت: از پیامبر اکرم(ص) در منابع حدیثی نقل شده «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَةٌ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ»؛ دانش‌آموزی بر هر مسلمانی واجب است. هرچند درباره سند این روایت میان محدثان بحث‌هایی وجود دارد؛ بنابراین مضمون آن را باید در کنار مجموعه فراوانی از آموزه‌های قرآن و روایات درباره فضیلت علم و دانش دید.

وی افزود: امیرالمؤمنین علی(ع) نیز در میراث گران‌سنگ نهج‌البلاغه و دیگر سخنان منسوب به آن حضرت، بارها بر ارزش دانش و برتری آن نسبت به ثروت و قدرت تأکید فرموده‌اند.

لاکانی اضافه کرد: در این نگاه، ثروت ممکن است روزی از انسان جدا شود، قدرت ممکن است از میان برود و موقعیت اجتماعی تغییر کند؛ اما دانشی که با ایمان و عمل همراه شده باشد، سرمایه‌ای است که در جان انسان می‌ماند.

بازگشایی؛ فرصتی برای بازگشت به هدف

این کارشناس مسائل دینی با اشاره به بازگشایی مراکز آموزشی، اظهار کرد: اکنون که درهای مراکز آموزشی به روی دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب گشوده می‌شود، شاید شایسته باشد هر یک از ما از خود بپرسیم: برای چه می‌آموزم؟ اگر پاسخ این پرسش فقط رسیدن به مدرک، شغل، درآمد یا موقعیت اجتماعی باشد، هنوز بخشی از حقیقت علم را ندیده‌ایم. دانش باید ما را توانمندتر، مسئول‌تر، اخلاقی‌تر و مفیدتر برای جامعه کند.

وی تصریح کرد: چه زیباست که دانش‌آموز، در کنار کتاب درسی، کتاب اخلاق را نیز بخواند؛ دانشجو، در کنار تخصص، مسئولیت اجتماعی را بیاموزد؛ و طلبه، در کنار تحصیل علوم حوزوی، با نیازهای واقعی جامعه و مسائل روز مردم نیز آشنا شود. زیرا رسالت آموزش، تنها تربیت انسان‌های باسواد نیست؛ تربیت انسان‌های فرهیخته، مسئول و اثرگذار است.

سخنی با دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب و اساتید

حجت‌الاسلام لاکانی خطاب به دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب، گفت: فرزندان عزیز ایران اسلامی! فصل تحصیل را جدی بگیرید. کتاب را دوست بدارید، پرسشگر باشید، از سختی راه خسته نشوید و بدانید که هیچ موفقیت بزرگی بدون سال‌ها تلاش و مجاهدت علمی به دست نمی‌آید. اگر امروز در یک کلاس کوچک نشسته‌اید، رؤیای بزرگی در سر داشته باشید. شاید قلمی که امروز در دست شماست، فردا سرنوشت یک جامعه را بنویسد. شاید کتابی که امروز می‌خوانید، فردا راهگشای حل مشکلی بزرگ باشد. و شاید معلمی که امروز سخنش را می‌شنوید، سال‌ها بعد در خاطرتان به عنوان کسی باقی بماند که جرقه یک تحول را در وجود شما روشن کرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود خطاب به معلمان، استادان و عالمان، اظهار کرد: در سوی دیگر این میدان، رسالتی عظیم بر دوش معلمان، استادان و عالمان قرار دارد. نسل جدید، بیش از آنکه به سخنرانی نیاز داشته باشد، به الگو نیاز دارد. دانش‌آموز و دانشجو باید در رفتار معلم و استاد خویش، صداقت، امید، نظم، عدالت، تواضع و عشق به حقیقت را ببیند. و طلبه باید در محضر استاد، علاوه بر علم، ادب، تقوا، حلم، آزاداندیشی و اخلاص را بیاموزد.

لاکانی خاطرنشان کرد: اگر کلاس درس بتواند هم‌زمان عقل و دل انسان را پرورش دهد، آن کلاس دیگر صرفاً یک کلاس نیست؛ کارگاه انسان‌سازی است.

وی با تأکید بر اینکه بازگشایی حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و مدارس را باید به فال نیک گرفت، گفت: بیایید سال تحصیلی جدید را با یک عهد آغاز کنیم: بخوانیم برای فهمیدن؛ بیاموزیم برای ساختن؛ بیندیشیم برای یافتن حقیقت؛ و دانسته‌هایمان را در خدمت انسان و جامعه قرار دهیم.

لاکانی اذعان کرد: جامعه‌ای که اهل علم باشد، آینده‌نگر است؛ جامعه‌ای که اهل تفکر باشد، اسیر جهل نمی‌شود؛ و جامعه‌ای که علم را با ایمان و اخلاق درآمیزد، می‌تواند تمدنی بسازد که در آن دانایی، کرامت انسان و معنویت در کنار یکدیگر شکوفا شوند.

وی با تبریک آغاز سال تحصیلی به همه دانش‌آموزان، دانشجویان، طلاب، معلمان، استادان و عالمان فرهیخته، خاطرنشان کرد: زنگ مدرسه‌ها به صدا درمی‌آید، کلاس‌های دانشگاه جان می‌گیرند و حوزه‌های علمیه بار دیگر پذیرای جویندگان معارف الهی می‌شوند. چه زیباست اگر در پس این صدا، ندای جاودانه قرآن را نیز بشنویم: «اقْرَأْ»؛ بخوان، که راه روشن آینده، از دانایی می‌گذرد؛ و دانایی، هنگامی به کمال می‌رسد که با ایمان، اخلاق و خدمت به انسان‌ها همراه شود.