خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: زنان جوان فلسطینی در حال نجات هزاران کتاب تاریخی از میان ویرانههای غزه هستند و بدینوسیله میراثی فرهنگی را که با خطر نابودی همیشگی روبروست، حفظ میکنند.
به گفته اعضای این طرح حفاظتی، گروهی از متخصصان مرمت و داوطلبان فلسطینی موفق شدهاند حدود سههزار جلد کتاب را از کتابخانه ویرانشده «مسجد جامع عمری» در شهر غزه بازیابی کنند.
این کتابها از زیر آوار بتن، سنگ و بقایای این کتابخانه تاریخی بیرون کشیده شدند؛ مکانی که در جریان جنگ نسلکشی رژیم صهیونیستی علیه غزه، بارها هدف حمله قرار گرفت و تقریبا بهطور کامل تخریب شد.
این کتابخانه که در داخل مسجد جامع عمری در بخش قدیمی شهر غزه واقع شده بود، پیش از تخریب حدود ۲۰ هزار اثر را در خود جای داده بود.
مجموعه آن شامل کتابها، نسخههای خطی کمیاب، نشریات، قراردادهای تاریخی، مجلات و اسناد دیگری بود که قرنها حیات مذهبی، ادبی و فکری غزه را ثبت و ضبط کرده بودند.
عملیات نجات اضطراری
این طرح ابتکاری توسط «حنین الامصی»، معمار ۳۳ ساله و متخصص مرمت آثار هنری، مجسمهها و نقاشیهای دیواری، هدایت میشود.
الامصی، مدیر اجرایی بنیاد «چشمها بر میراث» است؛ یک نهاد فرهنگی مستقل فلسطینی که در سال ۲۰۰۹ توسط مورخ، دکتر «عبداللطیف ابوهاشم»، در غزه تأسیس شد.
الامصی با همکاری حدود دوازده زن جوان فلسطینی، یک عملیات واکنش اضطراری را برای حفاظت از کتابهایی که از تخریب کتابخانه جان سالم به در برده بودند، سازماندهی کرد.
وی در این باره میگوید: این ابتکار عمل از دل فضای بهشدت تیره و تارِ حاکم بر غزه متولد شد.
مرحله کنونی این عملیات در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۵ آغاز شد. پیش از آنکه داوطلبان کارِ بیرون آوردن کتابها را آغاز کنند، الامصی به آنها در زمینههای مستندسازی، کاوش، اصول ایمنی و نحوه کار با مواد و اشیای شکننده آموزش داد.
این زنان آموختند که چگونه کتابهایی را که امکان جابهجایی ایمن آنها وجود دارد شناسایی کنند و چگونه مجلدهایی را که با خاکستر پوشیده شده، دچار کپکزدگی شده یا بر اثر رطوبت به هم چسبیدهاند، جدا و تفکیک نمایند.
آنها در داخل ساختمانی بهشدت آسیبدیده کار میکردند که در محاصره آوار قرار داشت و در معرض گرد و غبار، رطوبت، حشرات، جوندگان و سایر خطرات زیستمحیطی بود.
موقعیت مکانی کتابخانه در نزدیکی منطقهای موسوم به «خط زرد»، خطر امنیتی مضاعفی را برای داوطلبان ایجاد کرده بود.
با وجود این خطرات، زنان وارد ساختمان شدند، آوار را از روی کتابها کنار زدند و مجلدهای قابلبازیابی را از روی زمین به قفسههایی که سالم مانده بودند، منتقل کردند.
سوخته، کپکزده و مدفون
کتابهای بازیابیشده دچار سطوح متفاوتی از آسیب شده بودند.برخی از آنها تا حد زیادی سالم مانده و تنها نیازمند پاکسازی دقیق بودند. برخی دیگر آسیبهای محدودی دیده بودند که احتمالا با استفاده از ابزارهای موجود در غزه قابل ترمیم هستند.
دسته سوم شامل کتابهایی هستند که چنان دچار سوختگی، پوسیدگی یا آسیبهای شدید شدهاند که دیگر امکان مرمت آنها وجود ندارد.
نماینده این طرح به شبکه «المیادین» گفت: اگر این کتابها از دست بروند، برای همیشه از دست رفتهاند. ما تاریخ، تمدن و میراث تاریخی خود را از دست میدهیم.
برخی از کتابهای باقیمانده، نسخههایی کمیاب بودند که تنها یکبار به چاپ رسیده بودند. همچنین گزارش شده است که برخی دیگر حاوی یادداشتها یا دستنوشتههایی به خط نویسندگان اصلیشان بودهاند.
یکی از آثار بازیابیشده از میان ویرانهها، «دیوان ابنزقاعه الغزی» بود؛ نسخهای خطی و کمیاب که قدمت آن به دوران مملوکی (حدود ۷۰۰ سال پیش) بازمیگردد.
اگرچه این نسخه از زیر آوار بیرون کشیده شد، اما گفته میشود که آسیب وارده به آن چنان شدید بوده که امکان مرمت آن وجود نداشته است.
از دست رفتن چنین نسخهای جبرانناپذیر است، زیرا ممکن است هیچ نسخه شناختهشده دیگری از آن وجود نداشته باشد.
مجموعه باقیمانده شامل آثاری در زمینههای فقه اسلامی، شعر، ادبیات و تاریخ، و همچنین اسنادی مربوط به تحولات اجتماعی و فکری غزه است.
«کمکهای اولیه» برای کتابخانه
اعضای این گروه، اقدام خود را نه به عنوان مرمت کامل، بلکه به مثابه «کمکهای اولیه» برای کتابها توصیف میکنند.
فعالیت فوری آنها شامل بازیابی، تفکیک، پاکسازی، مستندسازی و شمارش جلدهای باقیمانده است. مرمت کامل نیازمند مواد شیمیایی تخصصی، تجهیزات، آزمایشگاهها و امکانات نگهداری ایمن است که در غزه در دسترس نیستند.
داوطلبان عمدتا به ابزارهای سادهای همچون برس، دستکش، تکههای پارچه، اسفنج و لوازم نظافت خانگی متکی بودهاند. برخی از آنها حوله، دستمال کاغذی و جارو را از خانههای خود آوردهاند.
گروه «چشمها بر میراث» و داوطلبان آن، هزینه بسیاری از این اقلام را شخصا تأمین کردهاند.
یکی از مواد مورد نیاز برای رسیدگی به نسخههای خطیِ بههمچسبیده و آسیبدیده از کپک، الکل با غلظت ۷۰ درصد است. با این حال، فروپاشی بخش بهداشت و درمان غزه و محاصره مداوم توسط رژیم صهیونیستی، دسترسی به این ماده را بسیار دشوار کرده است.
«الامصی» پیشتر گفته بود که پس از ماهها انتظار، تنها ۴۰ میلیلیتر از این ماده را به دست آورده است؛ مقداری که تنها برای رسیدگی به سه مجموعه از اقلام آسیبدیده کفایت میکرد، در حالی که بیش از ۳۰ مجموعه دیگر همچنان نیازمند مداخله بودند.
او برآورد کرده است که مرمت مجموعه باقیمانده ممکن است تا ۲۰ سال به طول انجامد.
ساختمان کتابخانه نیز نیازمند تعمیرات اساسی سازهای است. دیوارها و بخشهای سنگیِ آسیبدیده باید مرمت شوند و اتاقهای باقیمانده نیز به تهویه، استریلسازی و محافظت در برابر تخریب بیشتر ناشی از عوامل محیطی نیاز دارند.
اقلام بازیابیشده از کتابخانه بهطور موقت به محل نگهداری دیگری منتقل شدند. آن مکان متعاقبا بمباران شد و مجموعه نجاتیافته را بار دیگر در معرض خطر قرار داد.
حفاظت از تاریخ غزه
کتابخانه مسجد بزرگ عمری تنها نهاد فرهنگی فلسطینی نبود که در جریان نسلکشی ویران شد.
حملات رژیم صهیونیستی به دانشگاهها، آرشیوها، کتابخانهها، موزهها، انتشاراتیها، مراکز فرهنگی، محوطههای باستانی و بناهای تاریخی غزه آسیب رسانده یا آنها را نابود کرده است.
یونسکو آسیب دیدن بیش از ۱۶۰ مکان فرهنگی در غزه را تایید کرده و گزارشها حاکی از آن است که دستکم ۱۳ کتابخانه بزرگ نیز ویران شدهاند.
بنیاد «چشمها بر میراث» نیز متحمل خسارات مکرری شده است. دفتر مرکزی این بنیاد به همراه صدها سند، نسخه خطی و سوابق آرشیوی، در حمله رژیم صهیونیستی در سپتامبر ۲۰۲۵ نابود شد. دفاتر این بنیاد پیشتر نیز در جریان جنگ سال ۲۰۱۴ رژیم صهیونیستی علیه غزه تخریب شده بودند.
پیش از آغاز جنگ اخیر، این سازمان مجموعهای از نسخههای خطی عربی را عکاسی و دیجیتالسازی کرده بود.
از آن زمان، فهرستنویسی ۳۶ نسخه خطی که توسط این بنیاد حفظ شده بودند، انجام و دسترسی به آنها از طریق «موزه و کتابخانه نسخههای خطی هیل» فراهم شده است.
این پروژه نشاندهنده نقش محوری پژوهشگران جوان، آرشیوداران و متخصصان مرمت در غزه در حفاظت از تاریخ فلسطین است.
زنانی که در کتابخانه عمری فعالیت میکنند، وظایفی را بر عهده دارند که معمولا توسط تیمهای آموزشدیده و با بهرهگیری از تجهیزات حفاظتی، آزمایشگاههای مرمت و بودجههای سازمانی انجام میشود.
با این حال، آنها تلاش میکنند تا این مجموعه را در شرایطی حفظ کنند که حملات، آوارگی و کمبود شدید غذا، دارو، برق و آب سالم همچنان ادامه دارد.
احیای یک کانون فرهنگی و علمی
مسجد بزرگ عمری یکی از مهمترین بناهای تاریخی و مذهبی غزه به شمار میرود.
قرار گرفتن این مسجد در بافت قدیمی شهر، کتابخانه آن را به کانونی برای حیات فکری و علمی غزه بدل کرده بود؛ مکانی که نسلهای متعددی از دانشآموزان، دانشجویان، پژوهشگران و اهالی شهر به آن سر میزدند و به مطالعهی کتابها و نسخههای خطی موجود در آن میپرداختند.
از این رو، بازسازی این کتابخانه تنها به معنای حفظ کتابهای باقیمانده نخواهد بود؛ بلکه میتواند پس از ویرانی دانشگاهها و دیگر مراکز آموزشی غزه، مرکزی حیاتی برای پژوهش و یادگیری در اختیار این منطقه قرار دهد.
«الامصی» امیدوار است که در آینده تحصیلات خود را در مقطع دکتری ادامه دهد، اما در حال حاضر، رسیدگی به نسخههای خطی و کتابهای آسیبدیده را در کانون فعالیتهای خود قرار داده است.
او میگوید: تا زمانی که آنها نجات پیدا نکنند، نمیتوانم اینجا را ترک کنم.
نظر شما