به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان، ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران و از رخدادهای تعیینکننده در روند شکلگیری انقلاب اسلامی است؛ روزی که تجمع و اعتراض مردم تهران در میدان ژاله ــ که بعدها «میدان شهدا» نام گرفت ــ با برخورد خونین نیروهای حکومت پهلوی مواجه شد و شمار زیادی از مردم جان خود را از دست دادند. اما برای فهم اینکه چگونه تهران در فاصله کوتاهی به چنین صحنهای رسید، نمیتوان تنها به صبح ۱۷ شهریور نگاه کرد؛ چراکه بخش مهمی از زمینه اجتماعی این حادثه در هفتهها و روزهای پیش از آن، در مساجد، مجالس مذهبی و اجتماعات دینی شکل گرفته بود.
مسجد در آن دوره برای بخش مهمی از جامعه فقط محل برگزاری نماز نبود. در شرایطی که بسیاری از مجاری ارتباطی و سیاسی تحت کنترل حکومت قرار داشت، مسجد امکان گردهمایی مردم، سخنرانی روحانیون، انتقال اخبار و اطلاعیهها و شکلگیری ارتباط میان گروههای مختلف جامعه را فراهم میکرد. پژوهشهای تاریخی درباره نقش مساجد در انقلاب نیز نشان میدهد که شماری از مساجد تهران در سالهای پایانی حکومت پهلوی به پایگاه فعالیتهای مذهبی و اجتماعی و در مواردی سیاسی مخالفان حکومت تبدیل شده بودند.
در میان مساجد تهران، مسجد قبا در خیابان شریعتی و با امامت شهید آیتالله محمد مفتح، در ماه رمضان سال ۱۳۵۷ جایگاه ویژهای پیدا کرد. گزارشها و خاطرات منتشرشده درباره آن دوره از برگزاری مجالس سخنرانی و حضور گسترده مردم در مسجد قبا حکایت دارد. فعالیت این مسجد بهگونهای بود که جمعیت تنها در شبستان مسجد حضور نداشتند و خیابانها و کوچههای اطراف نیز در جریان برنامههای مسجد قرار میگرفتند. سخنرانیهای مذهبی در آن مقطع، در کنار مباحث دینی، به مسائل اجتماعی و سیاسی روز و تحولات نهضت مردم نیز میپرداخت.
اهمیت مسجد قبا را باید در همین پیوند میان عبادت، آگاهی اجتماعی و ارتباط مردم جستوجو کرد. در ماه رمضان ۱۳۵۷، این مسجد محل حضور چهرههایی از جریان روحانیت و نیروهای مذهبی مبارز بود و اخبار و دیدگاههای مرتبط با نهضت نیز در میان مردم بازتاب پیدا میکرد. در منابع مربوط به فعالیتهای شهید مفتح آمده است که وی در همین مسجد درباره موضوعاتی مانند حکومت اسلامی سخنرانی میکرد و جمعیت قابل توجهی برای شنیدن این سخنرانیها گرد هم میآمدند.
این اجتماعات مذهبی بهتدریج از محدوده دیوارهای مسجد فراتر رفت. یکی از مهمترین نمونهها، نماز عید فطر ۱۳ شهریور ۱۳۵۷ بود که به امامت شهید مفتح در زمینهای قیطریه برگزار شد. بر اساس منابع تاریخی، مردم ابتدا در مسجد قبا گرد هم آمدند و سپس به سمت محل برگزاری نماز حرکت کردند. نماز عید فطر در آن سال به یکی از بزرگترین اجتماعات اعتراضی پیش از انقلاب تبدیل شد و راهپیمایی پس از آن، تهران را وارد مرحله تازهای از اعتراضات عمومی کرد.
اهمیت این رویداد فقط در شمار شرکتکنندگان نبود؛ بلکه در ماهیت متفاوت حرکت مردم بود. یک مراسم مذهبی، یعنی نماز عید فطر، به بستری برای حضور گسترده مردم در فضای عمومی تبدیل شد. همین تجربه نشان داد که شبکههای اجتماعی شکلگرفته در مساجد و مجالس مذهبی میتوانند در مدت کوتاهی جمعیت بزرگی را گرد هم آورند. در واقع، مسجد در این مقطع نقشی فراتر از محل عبادت پیدا کرده بود و به یکی از کانونهای ارتباطی جامعه معترض تبدیل شده بود.
پس از راهپیمایی ۱۳ شهریور، موج اعتراضات ادامه یافت. ۱۶ شهریور ۱۳۵۷ نیز راهپیمایی گستردهای در تهران برگزار شد که از جمله راهپیماییهای مهم پیش از حادثه ۱۷ شهریور بود. در روایتهای مربوط به آن روز، از نقش چهرههای مذهبی و شبکه مساجد در فراخوانی و شکلگیری اجتماعات سخن گفته شده است. منابع مربوط به مسجد قبا نیز نشان میدهند که پس از نماز عید فطر، موضوع تعطیلی و حضور مردم در مراسم ۱۶ شهریور در فضای این مسجد مطرح شده بود.
با این حال، باید میان نقش مسجد در شکلگیری فضای اعتراضی و خود حادثه ۱۷ شهریور تفاوت قائل شد. مسجد قبا یا دیگر مساجد را نمیتوان بهعنوان محل وقوع قیام ۱۷ شهریور معرفی کرد؛ محل اصلی تجمع روز ۱۷ شهریور در تهران، میدان ژاله بود. نقش مساجد بیشتر در ایجاد شبکه ارتباطی، تقویت اجتماعات مردمی، انتشار پیامها و شکلگیری فضای اجتماعی و مذهبیای بود که در روزهای منتهی به ۱۷ شهریور به اعتراضات گسترده انجامید.
صبح جمعه ۱۷ شهریور، تهران در شرایطی متفاوت از روزهای قبل قرار داشت. حکومت نظامی اعلام شده بود، اما بخشهایی از مردم از این تصمیم اطلاع کافی نداشتند یا همچنان در نقاط مختلف شهر گرد هم آمدند. یکی از مهمترین کانونهای تجمع، میدان ژاله بود. تجمع مردم در این میدان با حضور نیروهای نظامی و برخورد شدید حکومت مواجه شد و این روز به یکی از خونینترین حوادث دوران انقلاب تبدیل شد.
حادثه میدان ژاله تنها یک برخورد خیابانی نبود؛ بلکه تأثیر آن بر روند تحولات سیاسی کشور بسیار گسترده بود. پس از این واقعه، شکاف میان حکومت پهلوی و بخشهای وسیعی از جامعه عمیقتر شد و اعتراضات در ماههای بعد ادامه پیدا کرد. از همین رو، ۱۷ شهریور در حافظه تاریخی انقلاب اسلامی با عنوان «جمعه سیاه» یا «جمعه خونین» ثبت شد.
در این میان، مسجد بهعنوان یکی از نهادهای ریشهدار جامعه ایرانی، همچنان نقش ارتباطی خود را حفظ کرد. مسجد نه فقط محل اقامه نماز و برگزاری مراسم مذهبی، بلکه فضایی برای دیدار مردم، انتقال اخبار، گفتوگو درباره مسائل روز و ارتباط میان روحانیون و جامعه بود. تجربه مسجد قبا در رمضان ۱۳۵۷ نمونه روشنی از این کارکرد است؛ جایی که برنامههای مذهبی به اجتماعات گسترده اجتماعی پیوند خورد و از دل همین ارتباط، بخشی از راهپیماییهای بزرگ شهری شکل گرفت.
در ماههای منتهی به انقلاب، مساجد مختلف در شهرهای گوناگون ایران در برگزاری مجالس مذهبی، سخنرانیها، بزرگداشت کشتهشدگان حوادث اعتراضی و ارتباط میان مردم و روحانیون فعال بودندالبته نقش مساجد در تحولات سال ۱۳۵۷ را نباید به یک مسجد یا یک شهر محدود کرد. در ماههای منتهی به انقلاب، مساجد مختلف در شهرهای گوناگون ایران در برگزاری مجالس مذهبی، سخنرانیها، بزرگداشت کشتهشدگان حوادث اعتراضی و ارتباط میان مردم و روحانیون فعال بودند. پژوهشهای تاریخی درباره مساجد دوران انقلاب نیز بر همین نقش چندوجهی تأکید دارند.
از این منظر، ۱۷ شهریور را باید بخشی از یک زنجیره تاریخی دانست، نه حادثهای جدا از وقایع پیش از خود؛ زنجیرهای که در آن اجتماعات مذهبی، راهپیماییهای عید فطر، راهپیمایی ۱۶ شهریور و سپس حادثه میدان ژاله به یکدیگر پیوند خوردند. مسجد در این میان، یکی از مهمترین بسترهای اجتماعی این تحولات بود.
اگرچه میدان ژاله صحنه اصلی واقعه ۱۷ شهریور بود، اما بخشی از مسیر رسیدن جامعه به آن روز را میتوان در مساجد و اجتماعات مذهبی ماههای پیش از آن دنبال کرد. مسجد قبا و فعالیتهای شهید مفتح نمونهای مستند از این روند است؛ نمونهای که نشان میدهد چگونه یک فضای مذهبی میتوانست به محل گردهمایی، آگاهیبخشی و ارتباط اجتماعی تبدیل شود.
مسجد، در آن مقطع تاریخی، یکی از حلقههای ارتباطی جامعه بود و اجتماعات مذهبی درون آن، در مواردی به حضور گسترده مردم در فضای عمومی و شکلگیری راهپیماییهای بزرگ منجر شد.
۱۷ شهریور در نهایت به نقطهای رسید که خون مردم در میدان ژاله ریخته شد، اما زمینههای اجتماعی آن در روزها و هفتههای قبل شکل گرفته بود. از مسجد قبا و نماز عید فطر تا راهپیمایی ۱۶ شهریور و سپس میدان ژاله، رشتهای از رویدادها به هم پیوستند؛ رشتهای که نشان میدهد مسجد در سال ۱۳۵۷ تنها یک بنای مذهبی نبود، بلکه برای بخشی از جامعه به یکی از مهمترین کانونهای ارتباط، اجتماع و کنش جمعی تبدیل شده بود.
نظر شما