حجتالاسلام محمد لاکانی، مدیرکل مرکز خدمات حوزههای علمیه استان گیلان و کارشناس مسائل فرهنگی و دینی، در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری شبستان به مناسبت سالروز ولادت پیامبر اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع)، با نگاهی «از مکه تا مدینه؛ از مدینه تا مکتب صادق(ع)»، به تبیین جایگاه رفیع این دو نور مقدس در تاریخ اسلام و نقش بیبدیل آنان در شکلگیری و استمرار تمدن اسلامی پرداخت.
حجتالاسلام لاکانی، با اشاره به اینکه برخی انسانها نه تنها در تاریخ زندگی کردهاند، بلکه تاریخ را دگرگون ساختهاند، اظهار کرد: در قله این منظومه نورانی، نام رسول گرامی اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) میدرخشد؛ پیامبری که رسالتش تنها ابلاغ مجموعهای از احکام نبود، بلکه احیای انسان و ساختن جامعهای بر مدار توحید و کرامت بود.
وی گفت: پیامبر(ص) در جامعهای مبعوث شد که جاهلیت نه تنها در بتکدهها، بلکه در مناسبات اجتماعی، اقتصاد، اخلاق، سیاست و حتی نگاه انسان به انسان ریشه دوانده بود.
لاکانی با استناد به آیه شریفه «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ»، تصریح کرد: پیامبر آمده بود تا انسان را بخواند، بسازد و رشد دهد؛ آیات را بر او تلاوت کند، جانش را تزکیه نماید و کتاب و حکمت را به او بیاموزد و از همین جا میتوان راز ماندگاری پیامبر اکرم(ص) را دریافت.
وی افزود: رسالت او با تغییر رفتار آغاز نشد؛ با تغییر انسان آغاز شد. او نخست دلها را فتح کرد، سپس جامعه را ساخت.
پیامبر رحمت؛ الگوی تمدنسازی
این کارشناس مسائل دینی با اشاره به آیه «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ»، خاطرنشان کرد: اگر بخواهیم سیره پیامبر اکرم(ص) را در یک واژه خلاصه کنیم، هیچ واژهای گویاتر از «رحمت» نیست. رحمت در سیره نبوی به معنای ضعف نبود؛ بلکه ترکیبی شگفت از عزت و عطوفت، قاطعیت و مدارا، عدالت و محبت بود.
وی ادامه داد: ایشان هم در برابر ظلم میایستاد و هم برای هدایت ظالم دل میسوزاند؛ هم مرزهای حق را پاس میداشت و هم درهای بازگشت را نمیبست.
لاکانی با اشاره به هجرت پیامبر(ص) به مدینه، آن را نه تنها جابهجایی از یک شهر به شهر دیگر، بلکه هجرت از وضعیت موجود به سوی جامعه مطلوب دانست و افزود: در مدینه، مسجد تنها محل عبادت نبود؛ دانشگاه، مرکز اجتماع، پایگاه تربیت، محل حل مسائل جامعه و کانون ارتباط مردم بود.
وی گفت: پیامبر(ص) جامعه را بر محور توحید، برادری، عدالت، مسئولیتپذیری، علم و اخلاق بازسازی کرد. سیره پیامبر(ص) را باید یک الگوی تمدنسازی دانست؛ الگویی که در آن، معنویت از زندگی اجتماعی جدا نیست و اخلاق از مدیریت فاصله ندارد.
امام صادق(ع)؛ احیاگر عقلانیت دینی
لاکانی در ادامه با اشاره به نقش اهلبیت(ع) در صیانت از میراث نبوی پس از رحلت پیامبر(ص)، اذعان کرد: در اینجا نقش اهلبیت(ع) آشکارتر میشود. امامان شیعه، هر یک در شرایط تاریخی خاص خود، رسالت پاسداری از حقیقت اسلام را بر عهده داشتند؛ اما دوران حضرت امام جعفر صادق(ع) ویژگی دیگری داشت زیرا ایشان در عصری زندگی میکرد که جهان اسلام شاهد تحولات سیاسی، فکری و علمی گستردهای بود.
وی افزود: از یک سو حکومتهای اموی و عباسی درگیر رقابت و کشمکش بودند و از سوی دیگر، مکاتب و جریانهای فکری گوناگون در حال ظهور و گسترش بودند.
لاکانی بیان کرد: امام صادق(ع) به جای آنکه میدان را به هیاهوی سیاسی و فکری واگذار کند، سنگر علم و تربیت را برگزید و. مسجد و مدرسه را به کانون تولید اندیشه تبدیل کرد؛ شاگرد پرورش داد، پرسشها را پاسخ گفت و با جریانهای فکری گوناگون به گفتوگو نشست.
وی، گفت: این رفتار امام(ع) یک پیام بزرگ برای امروز ما دارد: هرگاه جامعهای با بحران فکری مواجه میشود، پاسخ نخست، تولید معرفت و تربیت انسانهای اندیشمند است.
مکتب صادقی؛ مدرسه پرسش و اندیشه
این کارشناس مسائل فرهنگی با اشاره به ویژگیهای برجسته مکتب امام صادق(ع)، تصریح کرد: یکی از ویژگیهای برجسته مکتب امام صادق(ع)، میدان دادن به پرسش و گفتوگوی علمی بود.
وی اظهار کرد: وجود نازنین امام(ع) جامعه را به تقلید کورکورانه دعوت نمیکرد؛ بلکه انسان را به تعقل، فهم، پرسش و رسیدن به یقین فرا میخواند. به همین دلیل، مکتب امام صادق(ع) را میتوان یکی از درخشانترین نمونههای عقلانیت دینی دانست زیرا دین در این مکتب، رقیب عقل نیست؛ بلکه عقل، چراغ فهم دین است.
لاکانی با تأکید بر اهمیت این نگاه برای نسل امروز، گفت: نسل امروز در معرض انبوهی از اطلاعات، شبهات، روایتهای متعارض و پرسشهای نو قرار دارد و در چنین فضایی، نمیتوان تنها با پاسخهای کلیشهای با نسل جدید سخن گفت بلکه باید منطق امام صادق(ع) را در روش تبلیغ زنده کرد: شنیدن، فهمیدن، گفتوگو کردن و پاسخ مستدل دادن.
از تبلیغ تا تربیت؛ دو قله در یک مسیر
لاکانی با بیان اینکه یکی از درسهای مشترک پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع)، تفاوت میان تبلیغ و تربیت است، خاطرنشان کرد: تبلیغ ممکن است یک پیام را منتقل کند؛ اما تربیت، انسان میسازد. همانطور که پیامبر(ص) یارانش را صرفاً مخاطب سخنان خود نمیخواست؛ آنان را به انسانهایی تبدیل کرد که خود حامل پیام اسلام شدند.
وی ادامه داد: امام صادق(ع) نیز تنها عالم تربیت نمیکرد؛ بلکه شاگردانی میساخت که هر کدام بتوانند یک مدرسه فکری باشند و امروز نیز اگر بخواهیم فرهنگ دینی در جامعه ریشهدار شود، باید از انباشت برنامه به سوی تربیت انسانهای اثرگذار حرکت کنیم.
لاکانی در ادامه با اشاره به ارتباط میان پیامبر(ص) و امام صادق(ع)، گفت: میان پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع) فاصله تاریخی وجود دارد، اما در حقیقت، یک خط ممتد نورانی میان آن دو جاری است: توحید، کرامت انسان، علم، اخلاق، عدالت و هدایت.
وی اضافه کرد: پیامبر(ص) اسلام را آورد و امام صادق(ع) در شرایط تاریخی خود، معارف آن را تبیین و از آن صیانت کرد. پیامبر(ص) جامعهای ساخت که اسلام در آن زندگی شود و امام صادق(ع) مدرسهای ساخت که اسلام در آن درست فهمیده شود.
امروز؛ نسبتی که باید بازخوانی شود
لاکانی در ادامه با طرح این سوال که «امروز ما با پیامبر اسلام(ص) و امام صادق(ع) چه نسبتی داریم؟»، تصریح کرد: بزرگداشت پیامبر(ص) تنها برگزاری مراسم و بیان فضائل او نیست. محبت امام صادق(ع) نیز تنها در نام بردن از آن حضرت خلاصه نمیشود. سؤال اصلی این است که اگر پیامبر(ص) امروز در میان ما بود، از سبک زندگی ما چه میپرسید؟ از اخلاقمان با خانواده چه؟ از رفتارمان با مردم چه؟ از عدالتخواهیمان چه؟ از صداقت در گفتار و عمل چه؟ و اگر امام صادق(ع) امروز در جامعه ما حضور داشت، درباره وضعیت علم، گفتوگو، تربیت نسل جوان و نحوه مواجهه ما با شبهات چه میفرمود؟
وی تأکید کرد: این پرسشهاست که سیره را از یک موضوع تاریخی به یک مسئله زنده اجتماعی تبدیل میکند. امروز بیش از آنکه نیازمند تکرار تاریخ باشیم، نیازمند بازخوانی تاریخ هستیم. باید پیامبر(ص) را از قاب خاطرهها به متن زندگی بیاوریم و امام صادق(ع) را از صفحات کتابها به عرصه اندیشه و رفتار اجتماعی وارد کنیم.
سخن پایانی؛ بازگشت به روح، نه فقط صورت
لاکانی با اشاره به ضرورت بازگشت به روح معارف اسلامی، نه صرفاً صورت آن، اظهار کرد: حضرت محمد(ص) به ما آموخت چگونه انسان باشیم و جعفر صادق(ع) به ما آموخت چگونه بیندیشیم. امروز وظیفه ما آن است که هم انسانیت نبوی را زندگی کنیم و هم عقلانیت صادقی را به نسل آینده منتقل سازیم.
وی افزود: در روزگاری که جهان بیش از همیشه تشنه معنا، اخلاق، عقلانیت و معنویت است، بازگشت به مدرسه حضرت محمد(ص) و امام جعفر صادق(ع)، بازگشت به گذشته نیست؛ حرکت به سوی آیندهای است که در آن، انسان دوباره کرامت خویش را پیدا میکند.
لاکانی تصریح کرد: چه زیباست که در این مسیر، سخن امام صادق(ع) را چراغ راه خویش قرار دهیم که فرمود: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ»؛ مردم را با غیر از زبانهای خود به سوی حق دعوت کنید. یعنی آنگونه زندگی کنیم که رفتارمان، پیش از گفتارمان، مبلغ دین باشد. این همان نقطه اتصال مکتب حضرت محمد(ص) و مدرسه امام جعفر(ع) است: دین را گفتن، اما پیش از آن، دین را زیستن.
نظر شما