خبرگزاری شبستان_ خراسانجنوبی؛ فاطمه رحیم زاده- ادبیات فارسی در طول قرنها توانسته است روایتگر تاریخ، فرهنگ، باورها و اندیشههای مردم ایران باشد؛ ادبیاتی که نامهای بزرگی همچون فردوسی، سعدی، حافظ و مولانا را در خود جای داده و آثار آنان پس از گذشت قرنها همچنان در ایران و محافل علمی و ادبی جهان مورد توجه قرار دارد.
خراسان جنوبی با پیشینهای درخشان در عرصه فرهنگ و ادب، شاعران بزرگی را در دامان خود پرورش داده است، شاعرانی که آثارشان تنها بخشی از هویت ادبی این دیار نیست، بلکه گنجینهای ارزشمند از فرهنگ، تاریخ و باورهای دینی ایرانیان به شمار میرود. در میان این مفاخر، ابنحسام خوسفی جایگاهی ویژه دارد؛ شاعری که به دلیل توانمندی در سرودن اشعار حماسی و پرداختن به فضائل اهلبیت علیهمالسلام، از او با عنوان «فردوسی ثانی» یاد میشود.
خراسان جنوبی سهمی ارزشمند در شکلگیری و تداوم جریان ادبی ایران اسلامی داشته است. ابنحسام خوسفی و حکیم نزاری قهستانی از جمله نامهای برجستهای هستند که آثار و اندیشههای آنان بخشی از هویت فرهنگی و ادبی خاوران را شکل داده است.
مولانا محمد بن حسامالدین حسن بن شمسالدین محمد خوسفی، مشهور به ابنحسام خوسفی، از شاعران نامدار قرن نهم هجری است، آنچه ابنحسام را از بسیاری از شاعران همدوره خود متمایز میکند، نگاه ویژه او به مفاهیم دینی و مذهبی و بهویژه فضائل امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام و اهلبیت علیهم السلام است.
او با بهرهگیری از خیال، حماسه، اسطوره، تاریخ و مفاهیم مذهبی، روایتی ادبی و اثرگذار از فضائل و ویژگیهای امام علی علیهالسلام ارائه کرده و توانسته است مضامین دینی را با زبان حماسی شعر فارسی درآمیزد؛ ویژگیای که موجب شده جایگاه او در ادبیات شیعی خراسان برجسته باشد.
از همین رو، ابنحسام را میتوان یکی از حلقههای مهم ادبیات شیعی خراسان دانست، شاعری که شعر را به بستری برای بازتاب باورهای دینی و ارادت به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام تبدیل کرد.
محمدعلی رحیمی، مدرس دانشگاه و استاد ادبیات فارسی و عربی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسانجنوبی با اشاره به پیشینه این شاعر برجسته اظهار کرد: ابنحسام خوسفی در سال ۷۸۳ هجری قمری در خوسف متولد شد و پس از ۹۲ سال زندگی پربار، در سال ۸۷۵ هجری قمری از دنیا رفت و در محل کنونی آرامگاهش به خاک سپرده شد.
ابنحسام؛ عالمی فراتر از یک شاعر
وی با بیان اینکه ابنحسام تنها شاعر نبوده است، گفت: جد بزرگ او، شیخ شمسالدین محمد زاهد خوسفی، از عالمان و بزرگان خراسان قدیم بوده و ابنحسام بخش قابل توجهی از علوم زمان خود را در خانواده فرا گرفته است، هرچند از استاد تفسیر، محمد شیرازی نیز به عنوان یکی از استادان او نام برده شده است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: ابنحسام در بسیاری از علوم زمان خود، از جمله تفسیر، حدیث، انساب، رجال، نجوم، معانی و بیان، بلاغت و زبانهای فارسی و عربی، صاحب دانش بوده است.
ابنحسام علاوه بر جایگاه فنی و ادبی، در مسیر عرفان نیز به مرتبهای رسیده بود که او را از اولیای الهی میدانستندرحیمی با اشاره به جایگاه عرفانی ابنحسام تصریح کرد: برخی از بزرگان او را «ولی» دانستهاند و این تعبیر، واژهای بسیار مهم است چراکه نشان میدهد ابنحسام علاوه بر جایگاه فنی و ادبی، در مسیر عرفان نیز به مرتبهای رسیده بود که او را از اولیای الهی میدانستند.
خاوراننامه؛ حماسهای در ستایش امیرالمؤمنین(ع)
وی «خاوراننامه» را مهمترین اثر ابنحسام دانست و بیان کرد: خاوراننامه با حدود ۲۲ هزار و ۵۰۰ بیت، به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شده، اما ابنحسام در این اثر به جای رستم، حضرت علی علیهالسلام را قهرمان حماسه قرار داده است.
وی افزود: فردوسی با شاهنامه، هویت ملی ایرانیان را در دورهای که این هویت در معرض فراموشی بود برجسته کرد و ابنحسام نیز چند قرن بعد، با الهام از فردوسی، تلاش کرد هویت مذهبی و فرهنگ علوی را برجسته کند.
مدرس دانشگاه و استاد ادبیات فارسی ادامه داد: ابنحسام حدود یک قرن پیش از روی کار آمدن صفویه زندگی میکرد، زمانی که حکومت تیموریان بر ایران حاکم و مذهب رسمی آنان تسنن بود، در چنین شرایطی، سرودن اشعاری گسترده در مدح امیرالمؤمنین علیهالسلام نیازمند شجاعت و جسارت فراوان بود و ابنحسام با وجود چنین شرایطی، اثر بزرگی در حماسه دینی و شیعی پدید آورد.
امروز خاوراننامه را یکی از نخستین نمونههای حماسه دینی و مصنوع در ادبیات فارسی میدانند و برخی خاورشناسان نیز به دلیل جایگاه این اثر، ابنحسام را «فردوسی ثانی» نامیدهاندرحیمی گفت: امروز خاوراننامه را یکی از نخستین نمونههای حماسه دینی و مصنوع در ادبیات فارسی میدانند و برخی خاورشناسان نیز به دلیل جایگاه این اثر، ابنحسام را «فردوسی ثانی» نامیدهاند.
وی اظهار کرد: دیوان ابنحسام حدود ۱۱ هزار و ۵۰۰ بیت دارد که بخش قابل توجهی از آن در مدح حضرت علی علیه السلام سروده شده است.
وی افزود: بررسی تاریخ شعر آیینی ایران نشان میدهد شاعران بسیاری درباره پیامبر اکرم صلواتاللهعلیه، اهلبیت علیهم السلام و فرهنگ شیعی شعر سرودهاند، اما ابنحسام از برجستهترین شاعرانی است که نام حضرت علی علیه را به شکلی گسترده در اشعار خود تکرار کرده است.
در آثار ابنحسام علاوه بر این، اشعاری در مدح امام حسین علیهالسلام و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها نیز دیده میشودوی گفت: در آثار ابنحسام علاوه بر این، اشعاری در مدح امام حسین علیهالسلام و حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها نیز دیده میشود و همین موضوع جایگاه او را در ادبیات آیینی برجسته کرده است.
رحیمی با اشاره به روایت تاریخی از لحظات پایانی عمر ابنحسام اظهار داشت: ابنحسام در سال ۸۷۵ هجری قمری از دنیا رفت و بر اساس روایت یکی از خویشاوندان او، وقتی خبر بیماری ابنحسام به راوی رسید و او خود را به بالین وی رساند، هنگام احتضار، ابنحسام ناگهان به گوشه اتاق نگاه کرد و با اشاره، اطرافیان را به رعایت ادب و احترام دعوت کرد سپس با صدایی حزین به تلاوت سوره یاسین پرداخت و ابیاتی را که درباره لحظه مرگ خود سروده بود، با صدای خوش خواند.
به گفته وی مضمون این اشعار بسیار زیبا و امیدبخش است، ابنحسام مرگ را نه پایان، بلکه آغاز دیدار با پروردگار میداند و میگوید با امید به مغفرت الهی به سوی حق میرود.
وی با اشاره به ابیاتی از این سروده گفت: ابنحسام در بخشی از شعر خود از «وعده دیدار دوست» سخن میگوید و این مضمون را با وعدهای که در روایت مشهور، امیرالمؤمنین علیهالسلام به حارث همدانی داده است، پیوند میزند، در پایان نیز خود را با سلمان فارسی مقایسه میکند و با امید به ورود به فردوس، از دنیا میرود.
آرامگاهی با پیشینه تاریخی و اعتقادی
مدرس دانشگاه و استاد ادبیات فارسی درباره قدمت بنای آرامگاه ابنحسام نیز گفت: حدود ۱۵ سال است که موضوع بازسازی این بنا مطرح شده و در این مدت درباره حفظ بنا یا بازسازی کامل آن اختلاف نظرهایی وجود داشته است.
رحیمی افزود: با توجه به اینکه آرامگاه ابنحسام ثبت ملی شده و بنای نخستین آرامگاه نیز حدود ۵۰ سال پس از وفات او، یعنی در حدود سال ۹۳۰ هجری قمری، ساخته شده است، میراث فرهنگی بر حفظ وجاهت تاریخی اثر تأکید دارد.
وی ادامه داد: اخیراً نیز چند جلسه برای جلب مشارکت یک خیر و سرمایهگذار برگزار شده و قرار است یکی از خیرانی که در زمینه ساخت مدارس نیز فعالیت داشته است، در کنار فعالیتهای خود برای بازسازی این آرامگاه نیز وارد عمل شود که امیدواریم این موضوع هرچه سریعتر عملیاتی شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه معنوی آرامگاه ابنحسام اظهار کرد: من به عنوان یک شاعر خوسفی، از این فضا و روح حاکم بر آن کرامات زیادی دیدهام و مردم نیز از گذشته این مکان را محل توسل و درخواست حاجات میدانستهاند، حتی از شهرهای مختلف، از جمله هرات و افغانستان، زائرانی برای زیارت این آرامگاه آمدهاند.
رحیمی درباره یکی از سنگهای تاریخی موجود در آرامگاه نیز گفت: این سنگها با هنر سنگتراشی منطقه خراسان و حوزه هرات ارتباط دارد و روی آن عبارت «لا اله الا الله، محمد رسولالله، علی ولیالله» و نمادهایی مرتبط با پنج تن آلعبا علیهالسلام دیده میشود که از نظر تاریخی و اعتقادی اهمیت فراوانی دارد.
رحیمی در پایان خاطرنشان کرد: ابنحسام علاوه بر مقام شاعری و جایگاه علمی، در میان مردم به عنوان عارفی بلندپایه نیز شناخته میشده است، به گونهای که در گذشته، برخی مردم برای شفای بیماران و به نیت تبرک و تشفی از خاک اطراف آرامگاه استفاده میکردند و در روزگاری که دسترسی به پزشک و امکانات درمانی دشوار بود، برای برآورده شدن حاجات خود به این مکان متوسل میشدند.
وی تأکید کرد: آرامگاه ابنحسام امروز میتواند هم به عنوان یک میراث ارزشمند ادبی و تاریخی و هم به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی خوسف مورد توجه قرار گیرد و معرفی شایسته این شاعر بزرگ، نیازمند برنامهریزی جدیتر در حوزه فرهنگی و گردشگری است.
نظر شما