حجتالاسلام والمسلمین «حبیبالله شعبانی» نماینده ولیفقیه در استان همدان در گفتوگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، درباره الزامات تحقق حکمرانی دینی مسجدمحور اظهار کرد: با توجه به اینکه حکمرانی دینی، مردمپایه است، باید بتوانیم ساختارهایی را طراحی کنیم که در آنها حضور و نقش مردم برجسته و اثرگذار باشد. اساس حکمرانی دینی بر حضور مردم و نقش فعال آنها استوار است و برای تحقق این امر، به نظر میرسد بهترین گزینهای که در اختیار داریم، مسجد و محله است. باید به سراغ مسجد و محله برویم و از همین بستر، مشارکت و کنشگری اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی مردم را طراحی و مدیریت کنیم. برای تحقق این مسئله، قرارگاهی نیز شکل گرفته است که به نظرم رسانهها میتوانند نقش مهمی در معرفی آن، تبیین آییننامههای جدید و تبدیل این موضوع به یک گفتمان عمومی در میان سیاسیون، ارکان مسجد و عموم مردم ایفا کنند.
شورای فرهنگی و اجتماعی محله؛ حلقه اتصال مردم و حاکمیت
نماینده ولیفقیه در استان همدان با اشاره به یکی از سازوکارهای پیشبینیشده برای تقویت نقش محلهها تصریح کرد: یکی از نکات مهمی که در آییننامههای جدید مطرح شده، طراحی سازوکاری برای برجسته کردن نقش محلهها است. حتی دولت و شخص رئیسجمهور نیز بر مسئله محلهمحوری توجه دارند. بر اساس این سازوکار، شورای فرهنگی و اجتماعی در محله با محوریت مسجد شکل میگیرد و مسئولیت آن با امام جماعت خواهد بود. پایگاه بسیج، کانون، تشکلهای موجود در محله، نمایندگان دستگاههای دولتی مانند هلال احمر، مراکز نیکوکاری و همچنین فعالان فرهنگی و اجتماعی محله نیز در این شورا حضور خواهند داشت.
وی خاطرنشان کرد: این مجموعه در واقع تبدیل به یک شورای فرهنگی و اجتماعی میشود که نخبگان آن محله را در کنار یکدیگر جمع میکند. این افراد میتوانند نظام مسائل محله را بهصورت دقیق شناسایی کنند.
«نظام مسائل محله» را مردم بهتر از مدیران پشت میز میشناسند
نماینده ولیفقیه در استان همدان با بیان اینکه شناخت مسائل محله از سوی ساکنان همان محله دقیقتر است، گفت: وقتی دولت یا شهرداری بخواهد یک محله را اداره کند، دسترسی آنها به مسائل آن محله، بیشتر از یک فاصله و نگاه مدیریتی است؛ اما فردی که در همان محله زندگی میکند، مسائل و اولویتهای آن را بهصورت دقیق میشناسد.
وی افزود: ممکن است دو محله در کنار یکدیگر قرار داشته باشند، اما اولویتها و مسائل آنها کاملاً با یکدیگر متفاوت باشد. بنابراین اگر شورای فرهنگی و اجتماعی محله بهدرستی شکل بگیرد، میتواند نظام مسائل واقعی محله را شناسایی و اولویتهای آن را استخراج کند. پس از شناسایی نظام مسائل و تعیین اولویتها، این شورا میتواند تمام ظرفیتهای حاکمیتی و مردمی را برای حل مسائل محله پای کار بیاورد. در این صورت، محلهمحوری صرفاً یک شعار نخواهد بود، بلکه به یک سازوکار عملیاتی برای حل مسئله تبدیل میشود.
دولت تنها بخشی از حکمرانی برای حل مسائل محله است
حجت الاسلام شعبانی با تأکید بر اینکه حل مسائل اجتماعی نباید صرفاً بر دوش دولت گذاشته شود، اظهار کرد: وقتی محلهای با مشکلی مانند آسیبهای خانوادگی، اعتیاد یا مسائل اجتماعی مواجه است، تنها بهزیستی یا شهرداری نباید وارد میدان شود. در این نگاه، دولت بخشی از حکمرانی برای حل مسئله است، نه تمام آن. حاکمیت باید بخشی از ظرفیت حل مسئله باشد و شورای محله نیز میتواند ظرفیتهای مردمی را در کنار ظرفیتهای حاکمیتی به میدان بیاورد. این سازوکار به نظر من بسیار عملیاتی است؛ زیرا وقتی میگوییم محلهمحوری و مسجد باید نقش پیدا کند، باید بتوانیم سازوکاری طراحی کنیم که در میدان و در عمل قابل اجرا باشد، نه اینکه صرفاً یک تصور و انتظار ذهنی ایجاد کنیم.
نماینده ولیفقیه در استان همدان با اشاره به ضرورت تغییر نگاه ارکان مسجد به کارکردهای این نهاد دینی گفت: اگر بخواهیم حکمرانی مسجدمحور را محقق کنیم، نخستین تغییر باید در نگاه ارکان مسجد اتفاق بیفتد. امام جماعت، پایگاه بسیج، کانون، هیئت امنا، هیئتهای مذهبی و سایر مجموعههایی که در مسجد فعالیت میکنند باید نگاه خود را نسبت به کارکرد مسجد تغییر دهند. مسجد فقط نمازخانه نیست و صرفاً محلی برای اقامه نماز یا برگزاری یک جلسه قرآن و جمع کردن چند جوان نیست. البته همه این فعالیتها مهم و از اولویتهای مسجد هستند، اما کارکرد مسجد صرفاً به این موارد محدود نمیشود.
وی تأکید کرد: مسجد باید بتواند در مسائل اجتماعی و فرهنگی محله نیز نقشآفرینی کند. این مسئله نیازمند توجیه و تغییر نگاه ارکان مسجد است. در استان همدان نیز دوستان در این زمینه تلاشهایی را آغاز کردهاند و معتقدم ابتدا باید نگاه کسانی که در محله و مسجد مدیریت میکنند، اصلاح شود.
انسجام ارکان مسجد؛ شرط موفقیت محلهمحوری
شعبانی یکی دیگر از الزامات تحقق حکمرانی مسجدمحور را افزایش انسجام میان ارکان مسجد دانست و گفت: نکته دوم، انسجام مجموعههاست. تجربه نشان میدهد مساجدی که میان ارکان آنها همافزایی و انسجام بیشتری وجود دارد، غالباً نقش قویتری در محله ایفا میکنند.
وی افزود: مسجد به یک راهبر واحد نیاز دارد و نمیتوان در یک مسجد دو مدیر و دو نگاه متفاوت وجود داشته باشد. باید یک راهبر واحد وجود داشته باشد و ارکان مسجد، از جمله امام جماعت، پایگاه بسیج و کانون، با یک نگاه مشترک و با هدف همافزایی و انسجام حرکت کنند.این مسئله در چارچوب همان شورای فرهنگی و اجتماعی محله نیز قابل حل است. به نظرم سازوکار مناسبی طراحی شده و اکنون باید تغییرات لازم در میان ارکان مسجد اتفاق بیفتد تا آنها بتوانند با یک نگاه واحد، به سمت محلهمحوری و حل مسائل اجتماعی حرکت کنند.
مهمترین چالش؛ نسبت شورای محله با دستگاههای حاکمیتی
حجت الاسلام شعبانی در ادامه درباره موانع پیش روی تحقق حکمرانی مسجدمحور گفت: یکی از چالشهای جدی این است که اگر شورای فرهنگی و اجتماعی محله تشکیل شد، حاکمیت و دستگاههای اجرایی تا چه اندازه آن را به رسمیت میشناسند و چه نسبتی میان این شورا و دستگاههایی مانند بهزیستی، شهرداری، هلال احمر، کمیته امداد، فرمانداری و سایر دستگاهها وجود خواهد داشت. این موضوع از نظر قانونی و حقوقی نیازمند بررسی و اصلاح است. وقتی در یک محله کنشگران اجتماعی تلاش میکنند، ظرفیت مردم را پای کار میآورند و برای حل مسائل محله برنامهریزی میکنند، اما حاکمیت آنها را به رسمیت نشناسد، طبیعتاً فرآیند حل مسئله با نقص و مشکل مواجه خواهد شد.
دولت باید نسبت خود را با شورای محله مشخص کند
نماینده ولیفقیه در استان همدان تأکید کرد: وقتی ظرفیت مردمی به میدان میآید اما ظرفیت حاکمیتی همراه نمیشود، طبیعی است که حل مسائل با مشکل مواجه شود. به نظرم یکی از نکات بسیار برجسته در این طرح، همین خلأ موجود است که باید برای آن تدبیر شود.
وی گفت: اگر شورای محله مسئلهای مانند اعتیاد را بهعنوان یکی از اولویتهای خود شناسایی کند و ظرفیت مردم را برای حل آن پای کار بیاورد، باید مشخص باشد که دستگاههای حاکمیتی مانند استانداری، فرمانداری و سایر مجموعههای مرتبط چه نقشی در این فرآیند دارند و چه الزامی برای همراهی آنها وجود دارد. بنابراین باید نسبت این شوراها با دستگاههای حاکمیتی بهصورت شفاف مشخص شود. این موضوع در جلسات مختلف نیز مطرح شده و امیدواریم با توجه به توجه جدی دولت و شخص رئیسجمهور به مسئله محلهمحوری، این مانع نیز بررسی و برطرف شود.
حکمرانی مسجدمحور؛ از شعار تا میدان عمل
حجت الاسلام شعبانی در پایان با تأکید بر ضرورت حرکت از ایدهپردازی به سمت اجرای عملیاتی گفت: اگر قرار است مسجد در حکمرانی دینی و حل مسائل اجتماعی نقشآفرین باشد، باید سازوکاری داشته باشیم که همین امروز بتوان آن را در محله اجرا کرد. شورای فرهنگی و اجتماعی محله میتواند بستری برای شناسایی مسائل، اولویتبندی آنها و به میدان آوردن ظرفیتهای مردمی و حاکمیتی باشد؛ به شرط آنکه ارکان مسجد به انسجام برسند و نسبت این شورا با دستگاههای حاکمیتی نیز از نظر قانونی و اجرایی مشخص شود.
نظر شما