خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: گزارشهای رسیده از بیتالمقدس حاکی از آن است که مقامات صهیونیستی در حال تصاحب یکی از مقدسترین مکانهای اسلامی، یعنی مسجدالاقصی هستند و کارشناسان میگویند در صورت وقوع چنین امری، هر احتمالی از جنگ گرفته تا قطع روابط دیپلماتیک وجود دارد.
بیانیهای که پس از نشست اخیر در اردن صادر شد، صراحتا به پیامدهای احتمالی این وضعیت اشاره داشت. وزرای خارجه ۱۰ کشور عضو اتحادیه عرب پس از نشست اضطراری در «امان» اردن اعلام کردند که اقدامات تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی در قبال یکی از مقدسترین مکانهای اسلامی، یعنی مسجدالاقصی در شرق بیتالمقدس، میتواند منجر به درگیری مذهبی با پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقه شود و صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی را به خطر بیندازد. وزرای خارجه اندونزی، پاکستان، ترکیه و مالزی نیز این بیانیه را امضا کردند.
وزیر امور خارجه اردن این نشست را به دلیل افزایش شواهدی مبنی بر تلاش پنهانی رژیم صهیونیستی برای تغییر توافقی چنددههای فراخواند؛ توافقی که هدف آن تضمین صلح میان جوامع مختلف در محوطه مسجدالاقصی؛ مکانی با اهمیت مذهبی برای مسلمانان، یهودیان و مسیحیان؛ بوده است.
«ایمن الصفدی»، وزیر امور خارجه اردن، پیش از برگزاری این نشست به روزنامه بریتانیایی «گاردین» گفت: ما هشدار میدهیم که دستکاری در وضعیت موجود میتواند موجب بروز درگیری مذهبی شود که بازتاب آن فراتر از فلسطین و اردن، تمام جهان اسلام را در بر خواهد گرفت.
وزارت امور خارجه رژیم صهیونیستی در واکنش به این موضوع اعلام کرد که بیانیه مذکور نادرست است و بیتالمقدس هرگز تا این حد برای عبادتکنندگان تمام ادیان، باز و قابل دسترسی نبوده است.
چرا مسجدالاقصی تا این حد مسئلهای مهم و حساس است؟
مسجدالاقصی پس از مکه و مدینه در عربستان سعودی، سومین مکان مقدس در اسلام محسوب میشود. این مجموعه که با نام «کوه معبد» نیز شناخته میشود، مقدسترین مکان برای یهودیان نیز به شمار میرود؛ چرا که باور بر این است دو معبد یهودی در گذشته در آنجا قرار داشتهاند.
مسجدالاقصی بار سیاسی سنگینی نیز دارد؛ زیرا بسیاری این مسجد را نماد هویت فلسطینی میدانند و کانون تنش در شهری است که قرار است پایتخت هرگونه کشور احتمالی فلسطین باشد.
با توجه به اهمیت این مکان، زمانی که رژیم صهیونیستی برای نخستین بار در سال ۱۹۶۷ بیتالمقدس شرقی را اشغال کرد، تداوم امکان عبادت مسلمانان در آنجا به نفع امنیت ملی اسرائیل تشخیص داده شد. یهودیان تنها اجازه بازدید داشتند و مجاز به عبادت در آنجا نبودند؛ در عوض، بازدیدکنندگان یهودی آیینهای مذهبی خود را در دیواری که در پایین مسجد قرار دارد و به «دیوار غربی» یا «دیوار ندبه» شهرت دارد به جا میآورند.
همچنین به اردن اجازه داده شد تا به تولیت و سرپرستی دیرینه خود بر این مکان ادامه دهد و امروزه اداره این مسجد بر عهده نهادی مذهبی به نام «اوقاف اسلامی» است که هزینههای آن سالانه حدود ۲۰ میلیون دلار توسط اردن تأمین میشود. با این حال، مسئولیت تامین امنیت این مکان همچنان بر عهده مقامات اسرائیلی است.
این سازش ظریف و حساس با عنوان «وضع موجود»شناخته میشود؛ اما گزارشهای اخیر حاکی از آن است که این وضعیت در حال تغییر است.
ساکنان بیتالمقدس میگویند که در سال جاری، از ورود دهها تن از کارکنان مسجد که در استخدام اردن هستند به محوطه مسجدالاقصی جلوگیری شده است.
بر اساس گزارش ناظران مستقر در بیتالمقدس، شمار نمازگزاران مسلمان در سال ۲۰۲۵ به نصف کاهش یافته است. در مقابل، به شمار بیشتری از عبادتکنندگان یهودی اجازه ورود داده میشود و آنها بهطور فزاینده و آشکارا به انجام آیینهای مذهبی میپردازند؛ اقدامی که برای دههها از جمله از سوی مقامات مذهبی یهودی ممنوع بوده است.
نشریه «تایمز اسرائیل» در ماه ژانویه گزارش داد که پلیس برای نخستین بار به بازدیدکنندگان یهودی اجازه داد تا برگههای چاپی دعای را با خود به داخل محوطه ببرند.
در ماه ژوئن نیز گزارشهایی مبنی بر وجود طرحی مشترک میان رژیم صهیونیستی و آمریکا برای تبدیل محوطه مسجد به یک «مرکز بینادیانی» منتشر شد، هرچند «مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه آمریکا، بعد هرگونه اطلاعی از چنین طرحی را تکذیب کرد.
چرا این اتفاق اکنون در حال رخ دادن است؟
این نخستین باری نیست که دولتهای کشورهای مسلماننشین و فعالان در بیتالمقدس چنین هشدارهایی صادر میکنند.
دهههاست که گروههای یهودی حاشیهای که اغلب با عنوان «جنبش کوه معبد» شناخته میشوند، خواستار اجازه عبادت در این مکان هستند. افراطیترین این گروهها میگویند که خواهان تخریب مسجد و ساخت یک معبد جدید یهودی در آنجا هستند.
«دانیل سیدمن»، وکیل ساکن بیتالمقدس در سال ۲۰۲۵ نوشت که در ابتدا این گروهها عمدتا نادیده گرفته میشدند.
سیدمن بنیانگذار سازمان «Terrestrial Jerusalem»است؛ سازمانی که تحولات اینچنینی را در شهر رصد میکند. اما به گفته او، آن جریان حاشیهای رادیکال اکنون به بخشی از جریان اصلی تبدیل شده است.
وی در این باره اظهار داشت: بهمرور زمان، جنبشهای کوه معبد که از حمایت بیش از ۱۰۰ خاخامِ وابسته به جنبش شهرکنشینان در کرانه باختری برخوردار بودند، بیشتر در کانون توجه قرار گرفتند، صدایشان بلندتر شد و اقدامات تحریکآمیزتری انجام دادند.
«عمر رحمان»، پژوهشگر شورای خاورمیانه در امور جهانی، گفت: شکلگیری این بحران دههها به طول انجامیده است. دستکم از دهه ۱۹۸۰ یعنی زمانی که توطئههایی برای تخریب مسجدالاقصی کشف شد؛ تلاشهایی از سوی افراطگرایان مذهبی برای نابودی این مسجد وجود داشته است. اما امروزه آن گروهها و ایدئولوژیها، نمایندگی و حضور پررنگتری در کنست (پارلمان رژیم صهیونیستی) پیدا کردهاند.
گزارشی که در اکتبر ۲۰۲۵ توسط انجمن «Ir Amim»، سازمانی متمرکز بر مسائل رژیم صهیونیستی و فلسطین در بیتالمقدس منتشر شد، نشان میدهد که سیاستمداران از جمله اعضای حزب ملیگرای محافظهکار «لیکود» به رهبری بنیامین نتانیاهو، مکررا قوانین مربوط به «وضعیت موجود» در مسجدالاقصی را نقض میکنند، اما هرگز با برخورد یا پیامدی از سوی مقامات مواجه نمیشوند.
این انجمن گزارش داد: در عمل، نتانیاهو اجازه میدهد که نقضهای فاحشِ وضعیت موجود رخ دهد و آنها را عادیسازی میکند. با این حال، نتانیاهو همچنان اعلام میکند که دولتش به وضعیت موجود پایبند است و هیچ تغییری ایجاد نشده است.
اگر روند تضعیف وضعیت موجود در مسجدالاقصی ادامه یابد، چه پیش خواهد آمد؟
«یوست هیلترمن»، مشاور ویژه امور خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده «گروه بینالمللی بحران»، به دویچه وله گفت: ارائه هرگونه پیشبینی، بسیار غیرعاقلانه خواهد بود.
اما هیلترمن خاطرنشان کرد که باید این نکته اساسی را در نظر داشت که اگرچه سرنوشت بیتالمقدس به عنوان یک شهر ممکن است دغدغه اصلی فلسطینیها باشد، اما سرنوشت اماکن مقدس اسلامی در این شهر، دغدغهای همیشگی برای مسلمانان سراسر جهان است؛ نه تنها برای جهان عرب، بلکه برای پرجمعیتترین کشورهای مسلماننشین مانند اندونزی، پاکستان و بنگلادش. بنابراین، هرگونه تلاش رژیم صهیونیستی برای تغییر وضعیت موجود، با واکنش شدید جهانی روبرو خواهد شد.
در گذشته، چنین تغییراتی به خشونت انجامیده است. در سال ۲۰۰۰، بازدید «آریل شارون»، که در آن زمان رهبر اپوزیسیون راستگرای رژیم صهیونیستی بود، از مسجدالاقصی به عنوان یکی از عوامل آغاز خیزش فلسطینیها موسوم به «انتفاضه دوم» تلقی شد.
در سال ۲۰۱۷ نیز نصب دوربینها و فلزیابها در این مکان توسط مقامات اسرائیلی، به اعتراضات خونینی منجر گردید.
یکی از پیامدهای احتمالی نقض بیشتر وضعیت موجود، بروز اعتراضات گسترده مردمی در کشورهای مسلماننشین خواهد بود.
هیلترمن گفت: با اینکه دولتهای عربی تمایلی به رویارویی با رژیم صهیونیستی ندارند، اما افکار عمومی در این کشورها به شدت خشمگین خواهد شد. این دولتها ناچار به مدیریت اوضاع خواهند بود و تلاش میکنند این کار را با انتقادهای شدید از رژیم صهیونیستی، بدون آنکه اقدامی عملی در پی داشته باشد، انجام دهند؛ کاری که در آن مهارت زیادی پیدا کردهاند. همین وضعیت در مورد اندونزی و سایر کشورها نیز صدق خواهد کرد. با این حال، مهار خشم داخلی ممکن است برای همه آنها دشوار باشد.
رحمان اظهار داشت که پیامدهای نقض بیشتر وضعیت موجود توسط رژیم صهیونیستی به میزان و شدت تغییرات در مسجدالاقصی بستگی خواهد داشت.
او گفت: این اقدام واکنش نسبتا قابلتوجهی را برمیانگیزد، اما تعیین ابعاد آن دشوار است. این وضعیت میتواند جرقهای برای یک جنگ مذهبی فاجعهبار باشد، یا صرفا به واکنشی دیپلماتیک منجر شود، و یا شاید تنها بر حجم نارضایتیها و خشم علیه رژیم صهیونیستی بیفزاید.
رحمان میافزاید: از آنجا که مسجدالاقصی در اسلام از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، حتی اگر برخی کشورها بخواهند در برابر موج احساسات ضدصهیونیستی مقاومت کنند، ممکن است انجام این کار برایشان دشوار باشد. برای مثال، کشورهایی مانند مراکش و امارات متحده عربی که روابط خود را با رژیم صهیونیستی عادیسازی کردهاند، ممکن است خود را ناچار به لغو این اقدام ببینند.
نظر شما