«رضا اسماعیلی» شاعر و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان در پاسخ به این سوال که از نگاه شما جایگاه شعر در اندیشه آیتالله خامنهای چگونه تعریف میشود و چرا ایشان همواره بر اهمیت شعر و ادبیات تأکید داشتهاند؟ اظهار کرد: شعر و ادبیات، زبان گویایی است که گفت و گو درباره آن نه تنها ملال آور نیست، بلکه بسیاری از مباحث ملالآور و غیرمأنوس نیز وقتی در قالب هنر عرضه میشود، از چنان جذابیتی برخوردار میگردد که حتی بیاحساسترین افراد را به ابراز احساسات وامیدارد. در واقع تأثیر جادویی شعر و ادبیات بر افراد چنان عمیق و گسترده است که هیچ انسانی نمیتواند خود را از حیطه این تاثیرگذاری به دور نگاه دارد.
وی تصریح کرد: ادبیات به عنوان عالیترین شکل بیان احساس، زبان جان و آیینه روح است. به عبارت دیگر، ادبیات پلی است که برقراری ارتباط با انسانهای دیگر را به دلپذیرترین صورت آن ممکن میسازد. ما نیز بهعنوان طلایه داران فرهنگ و تمدن اسلامی بر آن سر و سوداییم که با این زبان، جهانیان را مخاطب خویش قرار دهیم و آنان را بر خوان ارزشهای انسانی و اسلامی فرا بخوانیم.
رهبر شهید در بخشی از بیانات خودشان در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر فرموده بودند: «ابزارهای هنری، بی شک، رساترین، بلیغ ترین و کاری ترین ابزار ابلاغ و تبلیغ پیام است... بارها گفته ام که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقی هم بین پیام های حق و باطل نیست». امین شعر انقلاب، شعر را ثروتی ملی و رسانه ای تاثیرگذار و قدرتمند برای ترویج و تبلیغ آموزه های وحیانی، قرآنی و بیان مفاهیم بلند عرفانی می دانستند.اسماعیلی افزود: تکیه و تاکید رهبر شهید انقلاب درباره بهره گیری از زبان هنر و ادبیات برای ابلاغ پیام های معنوی انقلاب نیز به همین خاطر بود. چنان که در بخشی از بیانات خودشان در دیدار با اصحاب فرهنگ و هنر فرموده بودند: «ابزارهای هنری، بی شک، رساترین، بلیغ ترین و کاری ترین ابزار ابلاغ و تبلیغ پیام است... بارها گفته ام که هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقی هم بین پیام های حق و باطل نیست». امین شعر انقلاب، شعر را ثروتی ملی و رسانه ای تاثیرگذار و قدرتمند برای ترویج و تبلیغ آموزه های وحیانی، قرآنی و بیان مفاهیم بلند عرفانی می دانستند.
وی در پاسخ به این سوال که یکی از محورهای مورد تأکید رهبر شهید توجه به «شعر متعهد» بود؛ شما نسبت میان هنر شاعرانه و مسئولیت اجتماعی شاعر را چگونه میبینید؟ بیان کرد: گوهر و جوهر شعر «تعهد و رسالت» است، چنان که زنده یاد «جلال آل احمد» در این خصوص به راستی و درستی گفته است: اگر میخواهی با شعر، تفنن کنی؛ اگر میخواهی وقت بگذرانی و اگر این را هم وسیلهای میدانی که سری توی سرها در آوری؛ کور خواندهای. در این ولایت کار هنر، کار جهاد است. جهاد با بیسوادی، با فضل فروشی، با فرنگی مآبی، با تقلید، با دغلی؛ با نان به نرخ روز خوردن، با بلغمی مزاجی... حالا اگر مردی، این گوی و این میدان.
وی ادامه داد: جلال در جایی دیگر با تاکید بر مسئولیت اجتماعی و انسانی هنرمند، خطاب به شاعران میگوید: «در هر بیتی باید مویی از سرت سفید بشود و با هر شعری گوشهای از جانت بسوزد. مبادا شعر تو هم مثل زندگی دیگران فقط از بغل گوشات رد شده باشد».
این شاعر تصریح کرد: هنر شاعری، هنر تعهد و مسئولیت است. اگر شما تاریخ هزار ساله ادبیات پارسی را بررسی کنید، به سختی شاعری را پیدا می کنید که فارغ از دغدغه های اجتماعی و سیاسی روزگار خود و بی اعتنا به درد مردم شعر گفته باشد. البته شیوه بازتاب مسائل اجتماعی، سیاسی در شعر شاعران فرق می کند. برای مثال شاعران عصر مشروطه به صورت صریح، عریان و بی پرده به مسائل سیاسی روزگار خود می پرداختند، ولی بعضی از شاعران بزرگ به شیوه هنرمندانه تری دغدغه های مردمی و اجتماعی خود را بیان کرده اند که حضرت حافظ شیرازی یکی از آنهاست.
این پژوهشگر ادامه داد: این که می گویند شاعر نباید شعر تاریخ مصرف دار بگوید، یک قاعده کلی نیست. من بر این باورم که گاهی وقت ها شعر باید تاریخ مصرف داشته باشد. تاریخ مصرف داشتن در اینجا به معنای «هویت» و «اصالت» داشتن و شناسنامه دار بودن شعر است. شعر گذشته ما بیشتر «فرازمانی » و «فرامکانی »بود، ولی بعد از انقلاب ادبی نیما، شعر صاحب تشخص و هویت شد و با زندگی مردم پیوند خورد.
وی گفت: این مقدمه را گفتم که بگویم رسالت انسانی و انقلابی ما حکم میکند که گاهی از پیله زبان بازیهای صرف زبانی و صنعت گریهای شاعرانه خارج شویم و برای همراهی و همدلی با مردم و پاسخ به مطالبات اجتماعی "شعر تاریخ مصرف دار" بگوییم. چنان که شاعران بزرگی چون قیصر با «شعری برای جنگ »، سید حسن حسینی با شعر «می روم مادر که اینک کربلا میخواندم »، محمد رضا عبدالملکیان با شعر «خیابان هاشمی » و علیرضا قزوه با شعر «مولا ویلا نداشت » این کار را کردهاند.
اسماعیلی اظهار کرد: سرودن شعرهایی از این جنس توسط شاعران بزرگ نه تنها چیزی از شکوه و عظمت آنها کم نمیکند، بلکه گاهی شکوه و عظمت آنها را در چشم و دل مردم دو چندان میکند. بی علت نیست که وقتی از قله غزل فارسی استاد شهریار که رحمت خدا بر او باد میپرسند: بهترین شعری که تا کنون خوانده اید چه شعری است؟ با سربلندی و افتخار میگوید: «من تا کنون شعری زیباتر، جاندارتر و با شکوهتر از شعر: خدایا، خدایا، تا انقلاب مهدی، خمینی را نگهدار » نخوانده ام. در حالی که ممکن است این جمله در نظر منتقدان ادبی بیش از یک شعار نباشد.
این شاعر افزود: این حکم در مورد شاعران عصر مشروطه نیز صادق است. شاعران مردمی و انقلابیای همچون: عارف قزوینی، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، سید اشرف الدین حسینی (نسیم شمال)، و … که به قصد همراهی و همنوایی با ملت به پا خاسته ایران در عصر استبداد، با وجود توانمندیهای ادبی غیر قابل انکار، فروتنانه از حصار زبان بازی و فضلفروشیهای شاعرانه خود را رها ساختند و با سرودن شعارها و شعرهای مردمی و انقلابی زبان مردم شدند. این شاعران قابل ستایش اند.
وی تصریح کرد: بسیاری از شاعران بزرگ ادب مقاومت عرب زبان نیز، گاهی به قصد عمل به رسالت انسانی و انقلابی خویش، ناگزیر به ابلاغ بیواسطه پیامهای خویش در قالب شعار و رجزهای انقلابی شدهان؛ همچنان که در جنگ های ۱۲ روزه و جنگ رمضان، شاعران متعهد روزگار ما نیز به شعر به چشم رسالتی اجتماعی و ملی نگاه کردند و با حضور در میدان ها و خیابان ها، ترجمان قیام حماسی ملت مقاوم و سربلند ایران شدند.
این پژوهشگر خاطر نشان کرد: آری، آنجا که عنصر تصویر و بهره گیری از آرایههای ادبی در ابلاغ پیامهای انسانی شاعر اخلال ایجاد میکند، شاعر باید به ندای وجدان خویش گوش جان بسپرد و بی واسطه تصویر و آرایههای ادبی و زبان بازیهای فضل فروشانه، همچون زنده یاد طاهره صفارزاده با «بیداری بیعت» کند و به شوق «دیدار صبح» با واژههای شعله ور، آتش در خرمن مستکبران و جهانخواران جهان در اندازد.
رهبر شهید انقلاب در دیدارهای سالانه ای که با شاعران، اصحاب، فکر و فرهنگ داشتند، همواره بر این نکته محوری تکیه و تاکید می کردند که شعر سرمایه ای فرهنگی و معرفتی است. ایشان همچون همه عالمان دینی روشن اندیش، بر این باور بودند که رسالت شعر فقط تولید زیبایی و التذاذ هنری صرف نیست. البته این سخن به معنای بی توجهی و غفلت از مولفه های زیباشناختی در شعر نیست. بدون هیچ تردیدی داشتن جوهره شعری، دامنه و دایره تاثیرگذاری شعر را بالا می برد و بر قوت و قدرت معنوی شعر می افزاید. شعر شاعران متعهد نیز محصول تلفیق هنرمندان فرم و محتواست.وی در پاسخ به سوال دیگری مبنی بر اینکه به نظر شما چرا رهبر انقلاب شعر را فقط یک هنر ادبی نمیدانستند، بلکه آن را یک سرمایه فرهنگی و اجتماعی تلقی میکردند؟ گفت: رهبر شهید انقلاب در دیدارهای سالانه ای که با شاعران، اصحاب، فکر و فرهنگ داشتند، همواره بر این نکته محوری تکیه و تاکید می کردند که شعر سرمایه ای فرهنگی و معرفتی است. ایشان همچون همه عالمان دینی روشن اندیش، بر این باور بودند که رسالت شعر فقط تولید زیبایی و التذاذ هنری صرف نیست. البته این سخن به معنای بی توجهی و غفلت از مولفه های زیباشناختی در شعر نیست. بدون هیچ تردیدی داشتن جوهره شعری، دامنه و دایره تاثیرگذاری شعر را بالا می برد و بر قوت و قدرت معنوی شعر می افزاید. شعر شاعران متعهد نیز محصول تلفیق هنرمندان فرم و محتواست.
اسماعیلی تصریح کرد: اما همیشه جماعتی از شاعران که نگاهشان به شعر مانند نگاه به یک کالای لوکس و تجملی است، در شعر تنها به دنبال تولید التذاد ادبی و هنریاند. حال آن که در چشم شاعرانی که به "انسان" و ارزش های انسانی متعهدند، دو مقوله "چگونه گفتن" و "چه گفتن" هم وزنند. ولی شاعرانی که شعر را در زیبایی مطلق خلاصه می کنند، در مسند شعر و شاعری، به جای «دلیری»، به دنبال دلبری، و به جای «روشنگری» به دنبال سخنوری و صنعت گریاند. یعنی به فرم و صورت شعر بیش از مضمون و سیرت آن میاندیشند، و همین صورتگری و صورت پرستی آنان را از درون و باطن، و جان و جهان شعر اصیل پارسی که «بیدارگری» و «حکمت» است، غافل میکند.
وی ادامه داد: حال آنکه شعر اصیل شعری است که جوهره آن «دانایی» و «بینایی» باشد و ما را به رسالت انسانی و اجتماعی، اندیشهورزی و «تفکر شاعرانه» دعوت کند. خداوند در قرآن - آیه ۲۷۷ سوره شعراء - از شاعرانی که در منزل «تصویرگری» و «خیال پردازی» صرف توقف کردهاند، به عنوان شاعرانی یاد میکند که گمراهان از آنان پیروی میکنند. شاعرانی که در هر وادی سرگردانند و مطالبی میگویند که به آن عمل نمیکنند! از همین روست که «خاقانی» در شعری گفته است: مرا به منزل «الا الذین» فرودآور فرو گشای ز من طمطراق «الشعرا»
اسماعیلی گفت: آری، باید صادقانه بپذیریم که به خاطر توجه افراطی به «التذاذ هنری»، این بخش مهم از کلام بزرگان در تعریف شعر همواره مورد غفلت قرار گرفته است که: «شعر سخنی است اندیشیده، مرتب و معنوی، شمس قیس رازی، المعجم فی معایر اشعار العجم». اکثر قلههای شعر و ادب پارسی نیز پیش و بیش از آنکه شاعر باشند و به شعر بیندیشند، در کسوت حکیم، فیلسوف و فقیه به دنبال کشف گوهر و جوهر معنا بودهاند.
نظر شما